Барлық инвесторлар сияқты, біз де қай стартаптардың табысқа жететінін қалай болжауға болатынын үйренуге көп уақыт бөлеміз. Біз бұл туралы басқаларға қарағанда көбірек ойланатын шығармыз, өйткені біз ең бастапқы кезеңде инвестиция саламыз. Болжам жасау — көбінесе біз сүйене алатын жалғыз нәрсе.
Біз табыстың ең маңызды көрсеткіші табандылық екенін тез түсіндік. Алғашында біз оны ақыл-ой шығар деп ойладық. Стартаптарды табысқа жеткізетін осы деп сену бәріне ұнайды. Компанияның жеңіске жетуі оның негізін қалаушылардың өте ақылды болғанынан десе, бұл тартымдырақ оқиға болып шығады. Мұндай оқиғаларды тарататын PR мамандары мен тілшілер оған өздері де сенетін шығар. Ақылды болу, әрине, көмектескенімен, бұл шешуші фактор емес. Билл Гейтс сияқты ақылды, бірақ ешнәрсеге қол жеткізе алмаған адамдар өте көп.
Көптеген салаларда дарын табандылықпен салыстырғанда тым асыра бағаланады — бұл ішінара оның жақсырақ хикая құрайтынынан, ішінара бақылаушыларға жалқау болуға ақталу сылтауын беретінінен және ішінара белгілі бір уақыттан кейін табандылықтың дарын сияқты көріне бастайтынынан.
Мен табандылық асыра бағаланатын бірде-бір саланы есіме түсіре алмаймын, бірақ табандылық пен дарынның салыстырмалы маңыздылығы шамалы өзгеруі мүмкін. Дарын, шамасы, адам көптеген әртүрлі мәселелердің орнына негізінен бір ғана түрдегі мәселені шешетін, анағұрлым «таза» жұмыс түрлерінде көбірек рөл атқарады. Табандылық, мысалы, ұйымдасқан қылмыста көмектесетіндей дәрежеде математикада сізді соншалықты алысқа апара алмайды деп ойлаймын.
Бұл салыстыру арқылы мен дарынға көбірек байланысты жұмыс түрлері әрқашан көбірек таңданыс тудырады дегенді айтқым келмейді. Адамдардың көпшілігі ұзын сандар тізбегін жаттап алуға қарағанда математиканы жақсы білу анағұрлым құрметке лайық екенімен келіседі, тіпті соңғысы табиғи қабілетке көбірек байланысты болса да.
Стартап негізін қалаушылар ақылдырақ болғандықтан жеңеді дегенге адамдардың сенуінің бір себебі — технологиялық стартаптарда ақыл-ойдың рөлі бұрынғы компания түрлеріне қарағанда шынымен де маңыздырақ. Интернеттегі іздеу нарығында үстемдік ету үшін теміржолдарда, қонақүйлерде немесе газеттерде үстемдік етуге қарағанда сәл ақылдырақ болу керек шығар. Және бұл, сірә, жалғасып жатқан үрдіс. Бірақ тіпті ең жоғары технологиялық салаларда да табыс мидан гөрі табандылыққа көбірек байланысты.
Егер табандылық соншалықты маңызды болса, оның құрамдас бөліктерін жеке бөліп қарастыра аламыз ба? Кейбіреулері басқаларынан маңыздырақ па? Адам өз бойында дамыта алатындары бар ма?
Табандылықтың ең қарапайым түрі — бұл таза қайсарлық (өжеттік). Бірдеңені қаласаңыз, не болса да оған қол жеткізуіңіз керек.
Қайсарлықтың едәуір бөлігі туа біткен болуы керек, өйткені бір бауыры екіншісіне қарағанда әлдеқайда қайсар болатын отбасыларды жиі көруге болады. Жағдайлар оны өзгертуі мүмкін, бірақ бұл қасиеттің жоғары шегінде тәрбиеден гөрі табиғат маңыздырақ сияқты. Қолайсыз жағдайлар жігерлі адамның сағын сындыруы мүмкін, бірақ жігерсіз адамды қайсар ету үшін қолдан көп нәрсе келеді деп ойламаймын.
Дегенмен, тек қайсар болу жеткіліксіз. Сіз сондай-ақ өзіңізге қатал болуыңыз керек. Қайсар, бірақ өз нәпсісіне ерік беретін адамды табанды деп атамас еді. Табандылық сіздің қайсарлығыңыздың тәртіппен теңгерілгенін білдіреді.
Бұл теңгерім деген сөз өте маңызды. Қайсарлығыңыз неғұрлым күшті болса, соғұрлым тәртіптірек болуыңыз керек. Ерік-жігеріңіз неғұрлым мықты болса, өзіңізден басқа ешкім сізбен сөзге келе алмайды. Ал біреу сізбен таласуы керек, өйткені әркімнің бойында төменгі құмарлықтар болады, егер тәртіптен гөрі ерік басым болса, сіз жай ғана соларға бой алдырып, есірткіге тәуелділік сияқты жергілікті максимумда қалып қоясыз.
Ерік пен тәртіпті тайғақ қауын дәнегін қысып тұрған екі саусақ ретінде елестетуге болады. Олар неғұрлым қатты қысса, дәнек соғұрлым алысқа ұшады, бірақ екеуі бірдей қысуы керек, әйтпесе дәнек бір шетке қарай айналып ұшып кетеді.
Егер бұл рас болса, оның қызықты мәні бар, өйткені тәртіпті тәрбиелеп, дамытуға болады және ол іс жүзінде адамның өмір бойы айтарлықтай өзгеріп отырады. Егер табандылық іс жүзінде ерік пен тәртіптің көбейтіндісі болса, онда сіз тәртіптірек болу арқылы табандырақ бола аласыз. [1]
Қауын дәнегі моделінің тағы бір салдары — сіз неғұрлым қайсар болсаңыз, тәртіпсіз болу соғұрлым қауіпті. Мұны растайтын мысалдар жеткілікті сияқты. Өте жігерлі кейбір адамдардың өмірінде қанаттың діріліне (флаттерге) ұқсас нәрсені байқауға болады, мұнда олар керемет істер жасау мен мүлде ештеңе істемеу арасында ауысып отырады. Сырттай қарағанда бұл биполярлық бұзылысқа қатты ұқсайды.
Алайда қауын дәнегі моделі кем дегенде бір жағынан дәл емес: ол статикалық. Іс жүзінде тәртіпсіздіктің қаупі арбалулар мен азғыруларға байланысты арта түседі. Бұл, қызығы, табандылықтың өзін-өзі жегідей жеп құртуға бейім екенін білдіреді. Егер сіз үлкен жетістіктерге жетуге жеткілікті дәрежеде табанды болсаңыз, бұл сіздің айналаңыздағы азғырулардың санын көбейтуі мүмкін. Егер сіз соған сәйкес тәртіптірек болмасаңыз, онда қайсарлық басым түсіп, жетістіктеріңіз орташа деңгейге қайта оралады.
Сондықтан Шекспирдің Цезарі арық адамдарды өте қауіпті деп санаған. Олар биліктің ұсақ-түйек жеңілдіктеріне қызықпаған.
Қауын дәнегі моделі тым тәртіпті болу мүмкін екенін меңзейді. Солай ма? Меніңше, қайсарлығы шектен тыс тәртіппен басылып қалған және өзіне тым қатал болмағанда көбірек жетістікке жетер еді деген адамдар бар шығар. Жас адамдардың кейде үлкендер сәтсіздікке ұшыраған жерде табысқа жетуінің бір себебі — олар өздерінің қаншалықты біліксіз екенін түсінбейді. Бұл оларға белгілі бір дәрежеде тапшылықты қаржыландыру сияқты әрекет етуге мүмкіндік береді. Олар бір нәрсемен жұмыс істеуді алғаш бастаған кезде, өз жетістіктерін асыра бағалайды. Бірақ бұл оларға жұмысты жалғастыруға сенімділік береді және олардың нәтижелері жақсарады. Ал жағдайға ашық көзбен қарайтын адам өзінің бастапқы біліксіздігін анық көріп, бәлкім, әрі қарай жалғастыруға құлшынысын жоғалтар еді.
Табандылықтың тағы бір басты құрамдас бөлігі бар: ол — өршілдік (амбиция). Егер қайсарлық пен тәртіп сізді діттеген жеріңізге жеткізетін құрал болса, өршілдік — сол баратын жерді қалай таңдайтыныңыз.
Өршілдік табандылықтың құрамдас бөлігі деп айту дәл келе ме, жоқ па, білмеймін, бірақ олар бір-бірінен мүлде тәуелсіз емес. Егер біреу түкке тұрғысыз қарапайым істі істеуге өте табанды екенін айтса, бұл орынсыз көрінер еді.
Және бақытымызға орай, өршілдік айтарлықтай икемді көрінеді; оны арттыру үшін көп нәрсе істеуге болады. Көптеген адамдар, әсіресе жас кезінде, қаншалықты өршіл болу керектігін білмейді. Олар ненің қиын екенін немесе өздерінің не істей алатынын білмейді. Ал бұл мәселе деңгейлес қатарластардың аздығынан одан сайын күшейе түседі. Өршіл адамдар сирек кездеседі, сондықтан адамдар өмірінің бастапқы кезеңіндегідей барлығы аралас жүрсе, онда өршіл жандардың өршіл замандастары көп болмайды. Осындай адамдарды алып, басқа өршіл адамдармен бірге қойсаңыз, олар су құйылған солып бара жатқан өсімдіктер сияқты гүлдейді. Шамасы, өршіл адамдардың көпшілігі, жасына қарамастан, өршіл қатарластарынан алатын жігерлендіруге зәру. [2]
Жетістіктер де сіздің өршілдігіңізді арттыруға бейім келеді. Әр қадам сайын келесі жолы одан да алысқа ұмтылуға сенімділік аласыз.
Сонымен, қысқаша айтқанда, табандылық осылай жұмыс істейтін сияқты: ол тәртіппен теңгерілген және өршілдікпен бағытталған қайсарлықтан тұрады. Бақытымызға орай, бұл үш қасиеттің кем дегенде екеуін дамытуға болады. Сіз ерік-жігеріңізді белгілі бір деңгейде арттыра аласыз; сіз өзіңізді тәртіпке баулуды сөзсіз үйрене аласыз; ал өршілдікке келгенде, барлығы дерлік жеткіліксіз қоректенген күйде.
Мен енді табандылықты сәл жақсырақ түсінген сияқтымын. Бірақ сәл ғана: қайсарлық, тәртіп және өршілдік — бәрі де табандылық сияқты дерлік күрделі ұғымдар. [3]
Сондай-ақ, табандылық пен дарын бүкіл оқиғаны толық қамтымайтынын ескеріңіз. Жетістікке жетуде үшінші фактор бар: жұмысты қаншалықты ұнататыныңыз. Егер сіз бір нәрсемен жұмыс істеуді шынымен жақсы көрсеңіз, сізге жетелейтін табандылық қажет емес; бұл сіз онсыз да істейтін іс. Бірақ жұмыстың көптеген түрлерінде ұнамайтын тұстар болады, өйткені жұмыстың көптеген түрлері басқа адамдар үшін бірдеңе жасаудан тұрады және олардың қажеттіліктері жүктеген міндеттердің сіздің істегіңіз келген нәрсемен дәл сәйкес келуі екіталай.
Шынында да, егер сіз ең көп байлық жасағыңыз келсе, оның жолы — өз қызығушылықтарыңыздан гөрі олардың қажеттіліктеріне көбірек көңіл бөлу және арадағы айырмашылықты табандылықпен өтеу.
Ескертпелер
[1] Шамалап айтқанда. Мен қауын дәнегі моделімен табандылық wd^m - k|w - d|^n қатынасына пропорционал екенін меңзеп отырмын, мұндағы w — ерік, ал d — тәртіп.
[2] Бұл дегеніміз, жалпы қоғамға көмектесудің ең жақсы тәсілдерінің бірі — өршіл адамдардың басын қосатын іс-шаралар мен мекемелер құру. Бұл реактордан реттеуіш өзектерді суырып алғанмен бірдей: олар бөлетін энергия өздері жиі қоршалған қарапайым адамдарға сіңіп кетпей, басқа өршіл адамдарды жігерлендіреді.
Керісінше, кейбір Еуропа елдері жасағандай, университеттеріңіздің ешқайсысы басқаларынан айтарлықтай жақсы болмауын қамтамасыз етуге тырысу қателік шығар.
[3] Мысалы, қайсарлықтың анық екі ішкі құрамдас бөлігі бар: қырсықтық пен жігер (энергия). Тек біріншісі ғана болса, адам қырсық әрі енжар болады. Тек екіншісі ғана болса, ұшқалақ болады. Қайсар адамдар қартайған сайын немесе өзгедей түрде күш-қуатын жоғалтқан сайын, көбінесе жай ғана қырсық болып қалуға бейім келеді.
Осы жазбаның нұсқаларын оқып шыққандары үшін Сэм Альтманға, Джессика Ливингстонға және Роберт Морриске алғыс айтамын.