Интернет яҙыуҙы әңгәмәгә әйләндерә. Егерме йыл элек яҙыусылар яҙа, ә уҡыусылар уҡый ине. Селтәр уҡыусыларға яуап биреү мөмкинлеге бирә, һәм улар быны көндән-көн нығыраҡ эшләй — комментарийҙарҙа, форумдарҙа һәм үҙҙәренең блогтарында.
Ниҙер бер нәмәгә яуап яҙған күптәр уның менән ризалашмай. Быны көтөргә лә була ине. Ризалашыу кешеләрҙе ризалашмауға ҡарағанда кәмерәк дәртләндерә. Ә ризалашҡан саҡта әйтер һүҙ ҙә аҙыраҡ була. Һеҙ автор әйткән фекерҙе киңәйтә алаһығыҙ, ләкин ул, моғайын, иң ҡыҙыҡлы эҙемтәләрҙе үҙе үк ҡарап сыҡҡандыр. Ризалашмаған саҡта иһә һеҙ ул әле асмаған биләмәгә аяҡ баҫаһығыҙ.
Һөҙөмтәлә, ризалашмаусылыҡтар күпкә артты, бигерәк тә һүҙҙәр һаны менән иҫәпләгәндә. Был кешеләрҙең нығыраҡ асыуланыуы тигәнде аңлатмай. Быны аралашыу рәүешендәге структуралы үҙгәрештәр менән генә лә аңлатып була. Ләкин ризалашмауҙың артыуына сәбәпсе асыу булмаһа ла, бындай бәхәстәрҙең үҫеүе кешеләрҙе тағы ла асыулыраҡ итер тигән хәүеф бар. Бигерәк тә селтәрҙә, сөнки унда күҙмә-күҙ бер ҡасан да әйтмәйәсәк һүҙҙәрҙе еңел генә әйтеп була.
Әгәр барыбыҙ ҙа күберәк бәхәсләшә башлайбыҙ икән, быны дөрөҫ һәм оҫта эшләргә тырышырға кәрәк. Яҡшы итеп ризалашмау нимәне аңлата? Күпселек уҡыусылар ябай тиргәшеү менән яҡшы нигеҙләнгән кире ҡағыу араһындағы айырманы аңлай, әммә арала ятҡан баҫҡыстарға атамалар биреү файҙалы булыр ине тип уйлайым. Бына килешмәүселектең иерархияһын төҙөргә бер ынтылыш:
DH0. Исем тағыу (тиргәү).
Был — ризалашмауҙың иң түбән һәм, моғайын, иң таралған формаһы. Барыбыҙ ҙа бындайыраҡ комментарийҙарҙы күргәнебеҙ бар:
һин зәңгәр!!!!!!!!!!
Ләкин шуны аңлау мөһим: мәҙәниәтлерәк яңғыраған исем тағыуҙың да ауырлығы тап шул тиклем генә. Мәҫәлән,
Автор — үҙен ҙурға ҡуйған дилетант.
тигән һүҙҙәр ысынында "һин зәңгәр" тигән әрләүҙең күперенкерәк версияһы ғына.
DH1. Шәхескә күсеү (Ad Hominem).
Шәхескә һөжүм итеү ябай әрләү кеүек үк көсһөҙ түгел. Уның ниндәйҙер кимәлдә мәғәнәһе булыуы ихтимал. Мәҫәлән, сенатор үҙенең мәҡәләһендә сенаторҙарҙың эш хаҡын арттырырға кәрәк тип яҙһа, кемдер ошолай тип яуап бирә ала:
Әлбиттә, ул шулай тиер инде. Ул бит үҙе сенатор.
Был авторҙың аргументын кире ҡаҡмай, ләкин, исмаһам, эшкә ҡағылышлы булыуы мөмкин. Шулай ҙа был ризалашмауҙың бик көсһөҙ төрө. Әгәр сенаторҙың дәлилендә берәй яңылышлыҡ булһа, уның нимәлә икәнен күрһәтергә кәрәк; ә инде яңылышлыҡ юҡ икән, уның сенатор булыуы ниндәй әһәмиәткә эйә?
Авторҙың был темаға яҙырға абруйы етмәй тип әйтеү — ad hominem-дың тағы бер төрө, һәм уның файҙаһы бигерәк тә юҡ, сөнки яҡшы идеялар йыш ҡына ситтән килә. Төп мәсьәлә — авторҙың хаҡлы булыуында йәки булмауында. Әгәр уның абруйы етмәүе хаталарға килтергән булһа, шуларҙы күрһәтегеҙ. Әгәр хаталар булмаһа, был проблема түгел.
DH2. Тонға яуап биреү.
Киләһе баҫҡыста беҙ авторҙың үҙенә түгел, ә яҙмаһына ҡарата яуаптарҙы күрә башлайбыҙ. Быларҙың иң түбән формаһы — авторҙың яҙыу тоны менән ризалашмау. Мәҫәлән:
Авторҙың аҡыллы башланғыс концепцияһын шул тиклем еңел-елпе кире ҡағыуына ышана ла алмайым.
Авторға һөжүм итеүгә ҡарағанда яҡшыраҡ булһа ла, был барыбер ризалашмауҙың көсһөҙ формаһы. Тонға ҡарағанда, авторҙың хаҡлы йә хаҡһыҙ булыуы күпкә мөһимерәк. Бигерәк тә тонды баһалау бик ауыр булғанлыҡтан. Ниндәйҙер темаға эстән рәнйеп йөрөгән кеше, башҡаларға нейтраль күренгән тонға ла үпкәләргә мөмкин.
Шуға күрә, әгәр яҙма тураһында әйтә алырлыҡ иң насар һүҙегеҙ уның тонын тәнҡитләү булһа, һеҙ күп нәмә әйтмәгәнһегеҙ. Автор еңелсә яҙған, әммә хаҡлымы? Хаҡһыҙ, ләкин етди булыуға ҡарағанда был яҡшыраҡ. Әгәр автор ҡайҙалыр яңылышҡан икән, ҡайһы ерендә икәнен күрһәтегеҙ.
DH3. Ҡаршы төшөү.
Был баҫҡыста беҙ, ниһайәт, нимәнең нисек йәки кем тарафынан әйтелеүенә түгел, ә тап нимә әйтелеүенә яуаптар алабыҙ. Фекергә ҡаршы төшөүҙең иң түбән формаһы — бер ниндәй ҙә (йәки тиерлек бер ниндәй ҙә) дәлилһеҙ ҡаршы ҡарашты белдереү генә.
Был йыш ҡына DH2 раҫлауҙары менән берләштерелә, мәҫәлән:
Авторҙың аҡыллы башланғыс концепцияһын шул тиклем еңел-елпе кире ҡағыуына ышана ла алмайым. Аҡыллы башланғыс — тулы ҡанлы фәнни теория.
Ҡаршы төшөүҙең ҡайһы берҙә ниндәйҙер йоғонтоһо булырға мөмкин. Ҡайһы ваҡыт ҡаршы ҡараштың ап-асыҡ итеп әйтелеүен күреү ҙә уның хаҡлығын аңлау өсөн етә. Ләкин, ғәҙәттә, дәлилләү файҙаға ғына булыр.
DH4. Контраргумент.
4-се баҫҡыста беҙ ышандырырлыҡ ризалашмауҙың тәүге формаһына етәбеҙ: был — контраргумент. Ошоға тиклемге формаларҙы, ғәҙәттә, бер нимәне лә иҫбат итмәүе сәбәпле һанға һуҡмаҫҡа мөмкин. Контраргумент иһә ниҙелер иҫбат итә ала. Ҡыйынлығы шунда — уның тап нимәне иҫбатлауын әйтеүе ауыр.
Контраргумент — ул ҡаршы төшөүгә логик фекерләү һәм/йәки дәлилдәр өҫтәү. Әгәр ул туранан-тура башланғыс дәлилгә йүнәлтелһә, ышандырырлыҡ була ала. Ләкин, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, йыш ҡына контраргументтар бер аҙ башҡа нәмәгә төбәлгән була. Ҡыҙыу бәхәсләшкән ике кеше, күпселек осраҡта, ысынында бөтөнләй төрлө ике нәмә тураһында һүҙ көрәштерә. Ҡайһы ваҡыт улар хатта бер-береһе менән килешә лә, әммә ыҙғышҡа шул тиклем батҡан булалар, быны хатта үҙҙәре лә һиҙмәй.
Баштағы авторҙың әйткәненән бер аҙ айырылған нәмә менән бәхәсләшеү өсөн етди сәбәп тә булырға мөмкин: мәҫәлән, автор төп мәсьәләгә теймәй уҙған тип иҫәпләгәндә. Әммә шулай иткән саҡта, быны махсус рәүештә һәм асыҡтан-асыҡ әйтергә кәрәк.
DH5. Кире ҡағыу.
Ризалашмауҙың иң ышандырырлыҡ формаһы — кире ҡағыу. Был шулай уҡ иң һирәк осрай торғаны, сөнки иң ҙур тырышлыҡты талап итә. Ысынында, ризалашмау иерархияһы пирамида формаһын ала: өҫкәрәк күтәрелгән һайын миҫалдар аҙыраҡ осрай.
Кемдеңдер фекерен кире ҡағыу өсөн, моғайын, унан өҙөмтә килтерергә тура килер. Һеҙгә ҡулдағы аныҡ дәлил ("төтәп ятҡан револьвер"), йәғни ҡаршы булған фекерегеҙҙә хаталы тип һанаған урынды табырға, шунан һуң уның ни өсөн яңылыш икәнен аңлатырға кәрәк. Әгәр кире ҡағыр өсөн аныҡ өҙөмтә таба алмайһығыҙ икән, бәлки, һеҙ уйҙырма дошман ("ҡарасҡы") менән бәхәсләшәһегеҙҙер.
Кире ҡағыу ғәҙәттә өҙөмтә килтереүҙе талап итһә лә, өҙөмтә килтереү үҙе үк кире ҡағыу тигәнде аңлатмай. Ҡайһы бер яҙыусылар ысын кире ҡағыу күренешен яһар өсөн үҙҙәре килешмәгән текстың өҙөктәрен килтерә, ә аҙаҡ яуап итеп DH3 йәки хатта DH0 кимәлендәге фекер яҙа.
DH6. Төп фекерҙе кире ҡағыу.
Кире ҡағыуҙың көсө һеҙҙең нимәне кире ҡағыуығыҙға бәйле. Ризалашмауҙың иң ҡеүәтле төрө — ҡаршы яҡтың төп фекерен кире ҡағыу.
Хатта DH5 кеүек юғары кимәлдә лә аңлы рәүештәге намыҫһыҙлыҡты күрергә мөмкин: мәҫәлән, кемдер дәлилдең икенсе дәрәжәләге ерен тотоп алып, шуны кире ҡаға. Ҡайһы саҡта бының нисек эш Bradley ителеүе ысын кире ҡағыуға ҡарағанда шәхескә күсеүҙең (ad hominem) нескәрәк бер төрөн хәтерләтә. Мәҫәлән, кемдеңдер грамматикаһын төҙәтеү, йә булмаһа исемдәрҙә йә һандарҙа киткән ваҡ-төйәк хаталарға йәбешеү. Әгәр ҡаршы яҡтың фекере ысынында ошо нәмәләргә таянмаһа, уларҙы төҙәтеүҙең берҙән-бер маҡсаты — дәғүәсене мыҫҡыллау һәм дәрәжәһен төшөрөү булып тора.
Берәй нәмәне ысынлап кире ҡағыу уның төп фекерен, йә булмаһа төп фекерҙәренең береһен тар-мар итеүҙе талап итә. Ә был үҙ сиратында төп фекерҙең тап нимәнән ғибәрәт булыуын асыҡ билдәләү тигәнде аңлата. Тимәк, ысынында һөҙөмтәле кире ҡағыу яҡынса ошондай булыр:
Авторҙың төп фекере — x кеүек күренә. Ул әйткәнсә: <өҙөмтә> Ләкин был ошо сәбәптәр арҡаһында яңылыш...
Һеҙ хаталы тип күрһәткән өҙөмтә тап авторҙың төп фекере үҙе үк булырға тейеш түгел. Төп фекер таянған берәй ҡарашты кире ҡағыу ҙа етә.
Был нимәне аңлата
Хәҙер беҙҙә ризалашмау формаларын классификациялау ысулы бар. Бының ниндәй файҙаһы бар? Был иерархия беҙгә бирмәгән бер нәмә бар — ул еңеүсене билдәләү мөмкинлеге түгел. DH баҫҡыстары белдереүҙең формаһын ғына тасуирлай, уның дөрөҫлөгөн түгел. DH6 кимәлендәге яуап та бөтөнләй хата булыуы ихтимал.
Ләкин DH кимәлдәре яуаптың ышандырырлыҡ булыуына түбәнге сик ҡуймаһа ла, улар юғары сик ҡуя. DH6 яуабы ышандырмаҫҡа ла мөмкин, әммә DH2 йәки унан түбәнерәк кимәлдәге яуап бер ваҡытта ла ышандыра алмай.
Ризалашмау формаларын классификациялауҙың иң асыҡ файҙаһы шунда: ул кешеләргә уҡығандарын баһаларға ярҙам итәсәк. Бигерәк тә, интеллектуаль йәһәттән намыҫһыҙ булған дәлилдәрҙең төбөнә төшөргә ярҙам итәсәк. Телмәр оҫтаһы йәки яҙыусы бары тик көслө һүҙҙәр ҡулланып ҡына дошманын еңгән кеүек тәьҫорат ҡалдыра ала. Ысынында был, моғайын, демагогтың төп һыҙатылыр. Ризалашмауҙың төрлө формаларына исем биреп, беҙ тәнҡитле фекер йөрөткән уҡыусыларға бындай һауа шарҙарын шартлатыу өсөн энә бирәбеҙ.
Бындай атамалар авторҙарҙың үҙҙәренә лә ярҙам итә ала. Күпселек интеллектуаль намыҫһыҙлыҡ аңлы рәүештә эшләнмәй. Үҙе килешмәгән текстың тоны менән бәхәсләшкән кеше, ысынында етди бер нәмә әйтәм тип ышанырға мөмкин. Ситкәрәк сығып ҡарап, ризалашмау иерархияһында үҙенең хәҙерге урынын күреү уны контраргумент йәки кире ҡағыу баҫҡысына күтәрелергә илһамландыра ала.
Ләкин оҫта ризалашмауҙың иң ҙур файҙаһы — әңгәмәләрҙе яҡшыртыу ғына түгел, ә уларҙа ҡатнашҡан кешеләрҙе бәхетлерәк итеү. Әңгәмәләрҙе өйрәнһәгеҙ, DH1 кимәлендәге яуызлыҡтың DH6 кимәлендәгенә ҡарағанда күпкә күберәк булыуын күрерһегеҙ. Ысын әйтер һүҙегеҙ булғанда, яуыз булыу кәрәкмәй. Ысынында, һеҙ быны теләмәйһегеҙ ҙә. Әгәр әйтерлек төпле фекерегеҙ бар икән, уҫаллыҡ бары тик ҡамасаулай ғына.
Әгәр ризалашмау иерархияһы буйлап өҫкә күтәрелеү кешеләрҙе аҙыраҡ уҫал итһә, был уларҙың күбеһен бәхетлерәк итәсәк. Күпселек кешеләр ысынында уҫал булыуҙан кинәнес алмай; улар быны үҙҙәрен тота алмағанға күрә генә эшләй.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквелл (Trevor Blackwell) менән Джессика Ливингстонға (Jessica Livingston) рәхмәт белдерәм.
Бәйле темалар: