Интернет язу процессын әңгәмәгә әйләндерә бара. Моннан егерме ел элек авторлар яза, ә укучылар укый иде. Интернет исә укучыларга җавап кайтарырга мөмкинлек бирә, һәм алар моны көннән-көн ешрак эшли — комментарийларда, форумнарда һәм үз блогларында.
Берәр нәрсәгә җавап язучыларның күбесе аның белән килешми. Моны көтәргә дә була иде. Килешү кешегә каршы чыгуга караганда кимрәк этәргеч бирә. Ә килешкән очракта әйтер сүз дә азрак кала. Сез авторның әйткән фикерен киңәйтә аласыз, ләкин иң кызыклы нәтиҗәләрне ул үзе үк карап чыккандыр инде. Ә менә килешмәгәндә, сез аның үзе аяк басмаган җирлеккә адым ясыйсыз.
Нәтиҗәдә, бигрәк тә сүзләр саны белән үлчәгәндә, бәхәсләр һәм каршы фикерләр күпкә арта. Бу кешеләрнең ачулырак булуын аңлатмый. Аралашу ысулының структурасы үзгәрүе үзе үк моны аңлатыр өчен җитә. Ләкин каршы фикерләрнең артуы нәфрәт белән бәйле булмаса да, мондый арту кешеләрне тагын да ачулырак ясарга мөмкин дигән куркыныч бар. Бигрәк тә челтәрдә, чөнки анда йөзгә карап әйтә алмаслык сүзләрне язу бик җиңел.
Әгәр без барыбыз да күбрәк каршы фикер белдерәчәкбез икән, моны яхшы итеп эшләргә өйрәнергә кирәк. Яхшы итеп каршы төшү нәрсәне аңлата? Күпчелек укучы гади яманлау белән җентекләп нигезләнгән кире кагу арасындагы аерманы аңлый, ләкин, минемчә, арадаш баскычларга да исем бирү файдалы булыр иде. Димәк, каршы фикер белдерү иерархиясе түбәндәгечә:
DH0. Исем тагу (яманлау).
Бу — каршы фикер белдерүнең иң түбән һәм, бәлки, иң киң таралган төредер. Без барыбыз да мондыйрак комментарийларны күргәнебез бар:
син имбецил сымаксың!!!!!!!!!!
Әмма тагын да купшырак исем тагуның да әһәмияте шуннан артмавын аңлау мөһим. Мәсәлән, түбәндәге кебек фикер:
Автор — үзен зур тоткан дилетант.
чынлыкта "син имбецил сымаксың" дигәннең матуррак итеп әйтелгән формасы гына.
DH1. Шәхескә күчү (Ad Hominem).
Шәхескә күчү гади исем тагу кебек үк көчсез түгел. Аның чыннан да ниндидер йогынтысы булырга мөмкин. Мәсәлән, бер сенатор үз мәкаләсендә сенаторларның хезмәт хакын арттырырга кирәк дип язса, болай дип җавап бирергә булыр иде:
Әлбәттә, ул шулай диячәк инде. Ул бит үзе сенатор.
Бу авторның дәлилен кире какмый, ләкин, һәрхәлдә, эшнең асылына кагылышлы булырга мөмкин. Шулай да, бу бик көчсез каршылык рәвеше. Әгәр сенаторның дәлилендә ниндидер ялгышлык бар икән, аның нәрсәдә булуын күрсәтергә кирәк; әгәр ялгышлык юк икән, аның сенатор булуы нәрсә үзгәртә?
Авторның теге яки бу тема турында язарга абруе яки вәкаләте җитми дип әйтү — ad hominem-ның бер төре, һәм ул аеруча файдасыз, чөнки яхшы идеяләр еш кына бу өлкәгә карамаган чит кешеләрдән килә. Төп мәсьәлә — авторның сүзе дөресме, юкмы. Әгәр аның тәҗрибәсе җитмәве хаталарга китергән булса, шуларны күрсәтегез. Әгәр хаталар юк икән, димәк, бернинди проблема да юк.
DH2. Тонга карата җавап.
Чираттагы баскычта без авторның шәхесенә түгел, ә язманың үзенә карата җавапларны күрә башлыйбыз. Аларның иң түбән формасы — авторның сөйләү тоны белән килешмәү. Мәсәлән:
Авторның «акыллы башлангыч» теориясен шундый җиңел караш белән кире кагуына ышана да алмыйм.
Авторга һөҗүм итүгә караганда яхшырак булса да, бу барыбер көчсез каршылык формасы булып кала. Авторның нинди тонда язуына караганда, аның хаклы яки ялгыш булуы күпкә мөһимрәк. Бигрәк тә тонны бәяләү бик авыр булганлыктан. Берәр темага карата алдан начар уйда булган кешегә башкаларга нейтраль тоелган тон да ачу китергеч булып күренергә мөмкин.
Шуңа күрә, берәр нәрсәгә карата әйтә алган иң начар сүзегез аның тонын тәнкыйтьләүдән гыйбарәт булса, сез әллә ни күп әйтмәгәнсез дигән сүз. Автор төксе, ләкин хаклымы? Бу ягымлы сөйләшеп ялгышканнан яхшырак. Әгәр автор кайдадыр ялгышкан икән, аның кайда икәнен күрсәтегез.
DH3. Кире кагу (каршылык белдерү).
Бу этапта без ниһаять ничек яки кем тарафыннан әйтелүенә түгел, ә нәкъ менә нәрсә әйтелгәненә җавап табабыз. Фикергә каршы җавапның иң түбән рәвеше — нигезләүче дәлилләрсез яки бик аз дәлилләр белән каршы фикерне гади генә белдерү.
Бу еш кына DH2 белдерүләре белән кушылып бирелә, мәсәлән:
Авторның «акыллы башлангыч» теориясен шундый җиңел караш белән кире кагуына ышана да алмыйм. «Акыллы башлангыч» — фәнни нигезле теория.
Кайвакыт каршы фикернең дә ниндидер саллылыгы булырга мөмкин. Каршы фикернең ачыктан-ачык әйтелүен күрү генә дә аның дөреслеген аңлау өчен җитә ала. Ләкин, гадәттә, дәлилләр булу кирәк.
DH4. Контраргумент.
4 нче баскычта без ышандырырлык каршылык белдерүнең беренче төренә ирешәбез: контраргумент. Моңа кадәрге формаларны гадәттә бернәрсәне дә исбатламый дип игътибарсыз калдырырга мөмкин. Ә контраргумент нәрсәнедер исбатларга сәләтле. Проблема шунда: аның нәкъ нәрсәне исбатлавын ачыклау еш кына кыен.
Контраргумент — ул кире фикер белдерү, өстәвенә мантыйк һәм/яки дәлилләр. Төп дәлилгә төгәл юнәлтелгән булса, ул бик ышандырырлык була ала. Ләкин, кызганычка каршы, контраргументларның бераз икенчерәк нәрсәгә юнәлтелгән булуы бик еш очрый. Берәр нәрсә турында ярсып бәхәсләшүче ике кеше, күпчелек очракта, асылда ике төрле нәрсә турында бәхәсләшә. Кайвакыт алар үзара хәтта килешәләр дә, ләкин тарткалашуга шулкадәр биреләләр ки, моны үзләре дә сизмиләр.
Төп автор әйткәннән бераз читкә тайпылган нәрсә турында бәхәсләшүнең дә акыллы сәбәбе булырга мөмкин: алар мәсьәләнең төп асылын күз уңыннан ычкындырган дип санаганда. Ләкин моны эшләгәндә, нәкъ менә шуны эшләвегезне ачыктан-ачык әйтергә тиешсез.
DH5. Фаш итү (нигезләп кире кагу).
Каршы фикер белдерүнең иң ышандырырлык рәвеше — нигезләп кире кагу. Бу шулай ук иң сирәк очрый торган төре дә, чөнки моның өчен иң күп көч куярга кирәк. Чыннан да, каршы фикер иерархиясе пирамидага охшаган: югарырак менгән саен очраклар сирәгәя бара.
Берәр кешене нигезләп кире кагу өчен, сезгә зур ихтимал белән аннан цитата китерергә кирәк булачак. Сез каршы булган язмадан ялгыш дип саналган өлешне («җинаять эзен») табарга һәм аннары аның ни өчен ялгыш булуын аңлатырга тиешсез. Әгәр каршы төшәр өчен ачык бер өземтә таба алмыйсыз икән, бәлки, сез «карачкы» белән бәхәсләшәсездер.
Нигезләп кире кагу гадәттә өземтә китерүне таләп итсә дә, цитата китерү үзе үк төпле кире кагуны аңлатмый. Кайбер авторлар законлы кире кагу кыяфәтен тудыру өчен каршы фикерләрнең өлешләрен өземтә итеп алалар да, аннары DH3 яисә хәтта DH0 дәрәҗәсендәге җавап белән дәвам итәләр.
DH6. Төп фикерне кире кагу.
Кире кагуның көче сезнең нәрсәне кире кагуыгызга бәйле. Каршы фикер белдерүнең иң көчле төре — кешенең төп фикерен кире кагу.
Хәтта DH5 кебек югары баскычта да кайвакыт юри гаделсезлек кылуны күрергә була, мәсәлән, кемдер аргументның икенче дәрәҗәдәге вак якларын тартып чыгара да шуларны кире кага. Кайвакыт моның нинди рухта эшләнелүе аны төпле кире кагуга караганда, шәхескә күчүнең нечкәрәк формасына якынайта. Мәсәлән, кемнеңдер грамматикасын төзәтү, яисә исемнәрдәге яки саннардагы вак хаталарга ябышу. Әгәр каршы якның аргументы чыннан да мондый нәрсәләргә таянмый икән, аларны төзәтүнең бердәнбер максаты — көндәшне абруйсызландыру.
Берәр нәрсәне чынлап та кире кагу аның төп фикерен, яисә кимендә шуларның берсен кире кагуны таләп итә. Димәк, моның өчен төп фикернең нәрсәдән гыйбарәт булуын төгәл күрсәтергә кирәк. Шуңа күрә чын мәгънәсендә нәтиҗәле кире кагу түбәндәгечә күренергә тиеш:
Авторның төп фикере x кебек тоела. Ул үзе әйткәнчә: <өземтә> Ләкин бу түбәндәге сәбәпләр аркасында дөрес түгел...
Сез ялгыш дип күрсәткән цитатаның авторның төп фикерен төгәл әйтеп бирүе мәҗбүри түгел. Төп фикер таянган нәрсәне кире кагу да җитә.
Бу нәрсәне аңлата
Хәзер бездә каршы фикер белдерү формаларын классификацияләү ысулы бар. Моның нинди файдасы бар? Каршы фикер белдерү иерархиясе безгә бирми торган бер нәрсә — җиңүчене билгеләү юлы. DH дәрәҗәләре раслауның дөреслеген түгел, бары тик аның формасын гына тасвирлый. DH6 дәрәҗәсендәге җавап та бөтенләй ялгыш булырга мөмкин.
Ләкин DH дәрәҗәләре җавапның никадәр ышандырырлык булуының түбән чиген билгеләмәсә дә, югары чиген төгәл куя. DH6 дәрәҗәсендәге җавап ышандыргысыз булырга мөмкин, ләкин DH2 яки аннан түбәнрәк булган җаваплар һәрвакыт ышандыргыч түгел.
Каршы фикер формаларын классификацияләүнең иң ачык өстенлеге — ул кешеләргә укыганнарын бәяләргә ярдәм итәчәк. Аерым алганда, ул интеллектуаль яктан намуссыз аргументларны аңлап алырга булышачак. Шома телчән сүз остасы яисә язучы көчле сүзләр кулланып кына көндәшен җиңгән кебек тәэсир калдыра ала. Чынлыкта бу, мөгаен, демагогның төп билгеседер. Төрле каршылык формаларына исем биреп, без тәнкыйди фикерләүче укучыларга мондый шаулавык шарларны тишү өчен энә бирәбез.
Мондый тамгалар язучыларга да ярдәм итә ала. Зыялы гаделсезлекнең күпчелеге ниятсез рәвештә кылына. Үзе килешмәгән нәрсәнең тонына каршы төшүче кеше чыннан да берәр мөһим нәрсә әйтәм дип уйларга мөмкин. Каршы фикер иерархиясенә читтән карап, андагы үз урынын күрү аны контраргументка яки нигезләп кире кагуга күтәрелергә дәртләндерергә мөмкин.
Ләкин яхшы итеп каршы фикер белдерүнең иң зур файдасы сөйләшүләрне яхшыртуда гына түгел, бәлки аларда катнашучыларны бәхетлерәк итүдә дә тора. Әңгәмәләрне күзәтсәгез, сез DH1 дәрәҗәсендә явызлыкның DH6-га караганда күпкә күбрәк булуын күрерсез. Чыннан да әйтер сүзегез булганда, усал булу кирәкми. Чынлыкта, сез моны теләмисез дә. Әйтерлек саллы фикерегез булса, явызлык бары тик комачаулый гына.
Әгәр каршы фикер иерархиясе буенча югарырак менү кешеләрне азырак явыз итә икән, бу аларның күбесен бәхетлерәк итәчәк. Күпчелек кеше үзе усал булудан бернинди ләззәт тә алмый; алар моны башкача булдыра алмаганга гына эшли.
Мондагы караламаларны укып чыкканнары өчен Тревор Блэквеллга һәм Джессика Ливингстонга рәхмәт белдерәм.
Бәйле темалар: