Ғаламтор жазуды әңгімеге айналдырып жатыр. Жиырма жыл бұрын жазушылар жазатын, ал оқырмандар оқитын. Ғаламтор оқырмандарға жауап беруге мүмкіндік береді, және олар мұны барған сайын жиі жасайды — пікірлерде, форумдарда және өздерінің блог-жазбаларында.
Бір нәрсеге жауап беретіндердің көбі онымен келіспейді. Бұл күтілетін нәрсе. Келісу адамдарды келіспеушілікке қарағанда азырақ ынталандырады. Ал келіскен кезде айтатын сөз де аз болады. Сіз автордың айтқан сөзін одан әрі кеңейте аласыз, бірақ ол, бәлкім, ең қызықты тұстарын зерттеп үлгерген шығар. Ал келіспеген кезде сіз ол зерттемеген болуы мүмкін аумаққа қадам басасыз.
Нәтижесінде, келіспеушілік әлдеқайда көп орын алып жатыр, әсіресе сөз санымен өлшегенде. Бұл адамдардың ашулы бола түскенін білдірмейді. Біздің қарым-қатынас жасау тәсіліміздегі құрылымдық өзгеріс мұны түсіндіруге жеткілікті. Келіспеушіліктің өсуіне ашу себеп болмаса да, келіспеушіліктің көбеюі адамдарды одан сайын ашуландыра түсуі мүмкін деген қауіп бар. Әсіресе желіде, өйткені мұнда бетпе-бет ешқашан айтпайтын сөздерді айту оңай.
Егер бәріміз көбірек келіспейтін болсақ, оны дұрыс жасауға тырысуымыз керек. Дұрыс келіспеу деген нені білдіреді? Оқырмандардың көбі жай ғана тіл тигізу мен мұқият негізделген теріске шығарудың арасындағы айырмашылықты ажырата алады, бірақ аралық кезеңдерді де атап өткен жөн деп ойлаймын. Сонымен, келіспеушілік иерархиясын құруға талпыныс мынадай:
КИ0. Тіл тигізу (Name-calling).
Бұл келіспеушіліктің ең төменгі түрі және, бәлкім, ең кең таралғаны да шығар. Бәріміз де мынандай пікірлерді көрдік:
сен көтсің!!!!!!!!!!
Бірақ сауаттырақ түрде тіл тигізудің де салмағы дәл сондай аз екенін түсіну маңызды. Мына сияқты пікір:
Автор — өзін-өзі маңызды санайтын дилетант.
шын мәнінде «сен көтсің» дегеннің тәкаппар нұсқасынан басқа ештеңе емес.
КИ1. Жеке басқа көшу (Ad Hominem).
Ad hominem шабуылы жай ғана тіл тигізу сияқты соншалықты әлсіз емес. Оның біршама салмағы болуы да мүмкін. Мысалы, егер сенатор сенаторлардың жалақысын көтеру керек деп мақала жазса, біреу былай деп жауап беруі мүмкін:
Әрине, ол солай дейді. Өйткені ол — сенатор.
Бұл автордың дәйегін жоққа шығармайды, бірақ тым болмағанда іске қатысы бар болуы мүмкін. Дегенмен, бұл әлі де келіспеушіліктің өте әлсіз түрі. Егер сенатордың дәлелінде бір қателік болса, оның не екенін айту керек; ал егер қателік болмаса, оның сенатор болғанынан не өзгереді?
Автордың бұл тақырыпта жазуға беделі немесе құзыреті жетпейді деу — ad hominem-нің бір түрі, және әсіресе пайдасыз түрі, өйткені жақсы идеялар көбінесе сырттан келгендерден туындайды. Мәселе — автордың айтқаны дұрыс па, бұрыс па, сонда. Егер оның құзыретінің жетіспеушілігі қателік жіберуіне себеп болса, сол қателіктерді көрсетіңіз. Ал егер қателік жібермесе, онда ешқандай мәселе жоқ.
КИ2. Тонға жауап беру.
Келесі деңгейде біз жазушыға емес, жазылған нәрсеге жауаптарды көре бастаймыз. Мұның ең төменгі түрі — автордың сөйлеу тонымен келіспеу. Мысалы:
Автордың «саналы жаратылыс» (intelligent design) тұжырымдамасын осыншалық жеңілтек түрде жоққа шығаратынына сенбеймін.
Авторға шабуыл жасаудан жақсырақ болғанымен, бұл да келіспеушіліктің әлсіз түрі болып қала береді. Автордың тоны қандай болғанынан гөрі, оның қателескені немесе дұрыс айтқаны әлдеқайда маңыздырақ. Әсіресе тонды бағалау өте қиын болғандықтан. Белгілі бір тақырыпқа қырын қарайтын адам басқа оқырмандарға бейтарап көрінген тонға да ренжуі мүмкін.
Сондықтан, егер сіздің айта алатын ең жаман нәрсеңіз тек оның тонын сынау болса, онда сіз көп нәрсе айтып тұрған жоқсыз. Автор жеңілтек, бірақ айтқаны дұрыс па? Салмақты болып қателескеннен гөрі осы жақсы. Ал егер автор бір жерде қателессе, қай жерде екенін көрсетіңіз.
КИ3. Қайшы пікір білдіру (Contradiction).
Бұл кезеңде біз ақыры сөздің қалай немесе кім тарапынан айтылғанына емес, не айтылғанына жауап аламыз. Бір дәйекке жауап берудің ең төменгі түрі — дәлелдемелерді мүлдем келтірмей немесе аз келтіре отырып, жай ғана қарама-қарсы пікірді білдіру.
Бұл көбінесе КИ2 мәлімдемелерімен қатар жүреді, мысалы:
Автордың «саналы жаратылыс» тұжырымдамасын осыншалық жеңілтек түрде жоққа шығаратынына сенбеймін. Саналы жаратылыс — заңды ғылыми теория.
Қайшы пікірдің кейде белгілі бір салмағы болуы мүмкін. Кейде қарама-қарсы пікірдің ашық айтылғанын көрудің өзі оның дұрыс екенін түсінуге жеткілікті. Бірақ әдетте дәлелдер көмектеседі.
КИ4. Қарсы уәж (Counterargument).
4-деңгейде біз сенімді келіспеушіліктің алғашқы түріне жетеміз: қарсы уәжге. Осы деңгейге дейінгі формаларды әдетте ештеңе дәлелдемейді деп елемеуге болады. Қарсы уәж бірдеңені дәлелдеуі мүмкін. Мәселе мынада: оның нақты нені дәлелдейтінін айту қиын.
Қарсы уәж — бұл қайшы пікірге қоса пайымдау және/немесе дәлелдеме. Бастапқы дәйекке тікелей бағытталған кезде, ол сенімді бола алады. Бірақ, өкінішке қарай, қарсы уәждердің сәл басқа нәрсеге бағытталуы жиі кездеседі. Көбінесе бір нәрсе туралы қызу пікірталасқа түскен екі адам шын мәнінде екі түрлі нәрсе туралы дауласып жатады. Кейде олар тіпті бір-бірімен келіседі, бірақ өздерінің сөзталасына беріліп кеткені сонша, мұны байқамайды.
Бастапқы автордың айтқанынан сәл басқа нәрсеге қарсы дауласудың орынды себебі болуы мүмкін: олар мәселенің түпкі мәнін жіберіп алды деп сезген кезіңізде. Бірақ олай жасаған кезде, мұны ашық түрде айтуыңыз керек.
КИ5. Теріске шығару (Refutation).
Келіспеушіліктің ең сенімді түрі — теріске шығару. Бұл сондай-ақ ең сирек кездесетіні, өйткені ол ең көп еңбекті талап етеді. Шынында да, келіспеушілік иерархиясы белгілі бір пирамиданы құрайды, яғни жоғары көтерілген сайын мысалдар азая береді.
Біреуді теріске шығару үшін сізге, бәлкім, оның сөзінен дәйексөз келтіру қажет болады. Сіз келіспейтін мәтіннен өзіңіз қате деп санайтын үзіндіні («айғақты») тауып, оның неліктен қате екенін түсіндіруіңіз керек. Егер сіз келіспеуге болатын нақты дәйексөз таба алмасаңыз, онда сіз тұлыппен (ойдан шығарылған қарсыласпен) күресіп жатқан болуыңыз мүмкін.
Теріске шығару әдетте дәйексөз келтіруді қажет еткенімен, дәйексөз келтіру міндетті түрде теріске шығару дегенді білдірмейді. Кейбір авторлар шынайы теріске шығару сияқты етіп көрсету үшін өздері келіспейтін ойлардың үзінділерін келтіреді, содан кейін КИ3 немесе тіпті КИ0 деңгейіндегі төмен жауап береді.
КИ6. Негізгі ойды теріске шығару.
Теріске шығарудың күші нені теріске шығаратыныңызға байланысты. Келіспеушіліктің ең қуатты түрі — біреудің негізгі ойын теріске шығару.
Тіпті КИ5 деңгейінде де біз кейде әдейі адалдық танытпауды көреміз, мысалы, біреу дәйектің маңызды емес тұстарын теріп алып, соларды жоққа шығарады. Кейде мұның жасалу сипаты оны нақты теріске шығарудан гөрі ad hominem-нің күрделенген түріне айналдырады. Мысалы, біреудің грамматикасын түзеу немесе есімдер мен сандардағы ұсақ қателіктерді қазбалау. Егер қарсы дәйек шынымен де осындай нәрселерге тәуелді болмаса, оларды түзетудің жалғыз мақсаты — қарсыластың беделін түсіру ғана.
Бір нәрсені шынайы теріске шығару оның негізгі ойын, не болмаса солардың бірін жоққа шығаруды талап етеді. Ал бұл негізгі ойдың не екенін нақты көрсетуді білдіреді. Сондықтан шынайы тиімді теріске шығару мынадай болар еді:
Автордың негізгі ойы x сияқты. Оның айтуынша: <дәйексөз> Бірақ бұл мына себептерге байланысты қате...
Сіз қате деп көрсеткен дәйексөз міндетті түрде автордың негізгі тұжырымының сөзбе-сөз айтылуы болуы шарт емес. Ол негізгі ой сүйенетін нәрсені жоққа шығару жеткілікті.
Бұл нені білдіреді
Енді бізде келіспеушілік түрлерін жіктеудің жолы бар. Мұның қандай пайдасы бар? Келіспеушілік иерархиясы бізге бермейтін бір нәрсе — жеңімпазды таңдау тәсілі. КИ деңгейлері тұжырымның дұрыстығын емес, тек оның пішінін сипаттайды. КИ6 жауабы әлі де толығымен қате болуы мүмкін.
Бірақ КИ деңгейлері жауаптың сенімділігінің төменгі шегін белгілемесе де, олар жоғарғы шегін белгілейді. КИ6 жауабы сенімсіз болуы мүмкін, бірақ КИ2 немесе одан төмен жауап әрқашан сенімсіз болады.
Келіспеушілік түрлерін жіктеудің ең айқын артықшылығы — ол адамдарға оқығандарын бағалауға көмектеседі. Атап айтқанда, бұл оларға зияткерлік тұрғыдан әділетсіз дәйектердің ішкі мәнін көруге көмектеседі. Шешен сөйлейтін шешен немесе жазушы жай ғана өткір сөздерді қолдану арқылы қарсыласын жеңгендей әсер қалдыра алады. Шын мәнінде, бұл демагогтың басты қасиеті шығар. Келіспеушіліктің әртүрлі түрлеріне атау беру арқылы біз сыни оқырмандарға мұндай шарларды жаруға арналған ине ұсынамыз.
Мұндай атаулар жазушыларға да көмектесуі мүмкін. Зияткерлік әділетсіздіктің көбісі байқаусызда жасалады. Өзі келіспейтін бір нәрсенің тонына қарсы дауласып жатқан адам шын мәнінде мәнді нәрсе айтып жатырмын деп ойлауы мүмкін. Сәл шегініп, келіспеушілік иерархиясындағы өзінің қазіргі орнын көру оған қарсы уәжге немесе теріске шығаруға қарай жоғары көтерілуге шабыт беруі мүмкін.
Бірақ дұрыс келіспеудің ең үлкен пайдасы тек әңгімелерді жақсартуында ғана емес, сонымен бірге оларды жүргізетін адамдарды бақыттырақ етуінде. Егер сіз әңгімелерді зерттесеңіз, КИ6-ға қарағанда КИ1-де зұлымдық пен дөрекіліктің әлдеқайда көп екенін байқайсыз. Айтарлықтай нақты ойыңыз болған кезде дөрекі болудың қажеті жоқ. Шындығында, сіз олай болғыңыз да келмейді. Егер айтатын нақты сөзіңіз болса, дөрекілік тек кедергі келтіреді.
Егер келіспеушілік иерархиясымен жоғары көтерілу адамдарды азырақ қатыгез етсе, бұл олардың көпшілігін бақыттырақ етеді. Адамдардың көбі дөрекі болғаннан ләззат алмайды; олар оны өздерін ұстай алмағандықтан жасайды.
Мұның нобайларын оқып шыққаны үшін Тревор Блэквелл мен Джессика Ливингстонға алғыс айтамын.
Қатысты тақырыптар: