Бик яҡшы белмәгән кешеләр менән осрашҡанда, үҙеңде ғәҙәттәгенән тыш дуҫтарса тотоу ҡабул ителгән. Ысынында нисек булыуына ҡарамаҫтан, йылмаяһың да «танышыуыбыҙға шатмын» тиһең. Бында алдаҡ бер нәмә лә юҡ. «Тоҙҙо бирә алмаҫһығыҙмы?» тигән һүҙҙәрҙең бары тик грамматик яҡтан ғына һорау икәнен бөтәһе лә аңлаған кеүек, был бәләкәй социаль ялғандарҙың да һүҙмә-һүҙ ҡабул ителергә тейеш түгеллеген һәр кем белә.
Яңы кешеләр менән осрашҡанда йылмайып «танышыуыбыҙға шатмын» тип әйтергә мин һәр саҡ әҙер. Әммә яҙма текста ярамһаҡланыуға ҡағылышлы башҡа йолалар ҙа бар, һәм улар улай уҡ зыянһыҙ түгел.
Яҙма текста ярамһаҡланыу ғәҙәтенең булыу сәбәбе — күпселек эсселарҙың кемделер нимәгәлер инандырыу маҡсатында яҙылыуы. Һәм теләһә ниндәй сәйәсмән әйтә алыр ине: кешеләрҙе инандырыу өсөн факттарҙы ҡоро ғына әйтеп биреү етмәй. Дарыу еңелерәк үтһен өсөн, уға бер ҡалаҡ шәкәр ҡушырға кәрәк.
Мәҫәлән, хөкүмәт программаһының ябылыуы тураһында белдергән сәйәсмән «Программа ябылды» тип кенә әйтмәйәсәк. Был артыҡ тупаҫ күренер ине. Уның урынына ул үҙ ваҡытының күпселек өлөшөн ошо программа өҫтөндә эшләгән кешеләрҙең оло тырышлығы тураһында һөйләүгә сарыф итәсәк.
Был ғәҙәттәрҙең ҡурҡынысыраҡ булыуының сәбәбе — уларҙың фекерҙәр менән үрелеп барыуында. «Танышыуыбыҙға шатмын» тип әйтеү — әңгәмә алдына өҫтәлгән бер һүҙ генә, ә сәйәсмәндәр өҫтәгән бындай хәйлә бөтә текст буйлап һеңдерелгән. Беҙ социаль ялғандан ысын ялғанға күсә башлайбыҙ.
Бына мин профсоюздар тураһында яҙған бер эссеның өҙөгө. Был көйө ул профсоюздарҙы хуплаусыларҙың асыуын килтерергә мөмкин.
Эшселәр хәрәкәте батыр профсоюз ойоштороусылары тарафынан барлыҡҡа килтерелгән тип иҫәпләгән кешеләргә бер нәмәне аңлатыу ҡыйын: ни өсөн профсоюздар хәҙер бәләкәйләнә бара? Уларҙың ҡулынан килгән иң яҡшы аңлатма — ҡолаған цивилизацияларҙа йәшәүсе кешеләрҙең ғәҙәти ҡарашы: беҙҙең ата-бабаларыбыҙ апаптар булған. Егерменсе быуат башындағы эшселәрҙә бөгөнгө көндә етмәгән әхлаҡи батырлыҡ булғандыр, күрәһең.
Ә бына шул уҡ өҙөк, әммә уларҙың күңелен ҡайтармайынса, ярар өсөн үҙгәртеп яҙылған варианты:
Тәүге профсоюз ойоштороусылары эшселәрҙең шарттарын яҡшыртыу өсөн батырҙарса ҡорбанлыҡҡа барған. Әммә бөгөн профсоюздарҙың бәләкәйләнеүе хәҙерге профсоюз лидерҙарының батырлығы кәмерәк булыу сәбәпле түгел. Бөгөнгө көндә эш биреүсе профсоюз лидерҙарын туҡмар өсөн бандиттар яллай алмаҫ ине, әммә яллаһалар ҙа, бөгөнгө профсоюз етәкселәренең бындай һынау алдында сигенәсәгенә ышанырға бер ниндәй ҙә сәбәп күрмәйем. Шуға күрә профсоюздарҙың түбән тәгәрәүен уларҙы етәкләүсе кешеләрҙең ниндәйҙер кимәлдә насарыуы менән бәйләү хата булыр ине тип уйлайым. Элекке профсоюз етәкселәре, һис шикһеҙ, батыр булған, әммә профсоюздар көрсөк кисерә икән, был хәҙерге лидерҙарҙың нисектер ҡалышыуынан тип уйларға ярамай. Сәбәп тышҡы шарттарҙа булырға тейеш. [1]
Бында шул уҡ фекер әйтелә: профсоюздарҙың уңышына сәбәпсе тәүге ойоштороусыларҙың шәхси сифаттары ғына була алмаған, ниндәйҙер тышҡы факторҙар ҙа булған, юғиһә бөгөнгө профсоюз етәкселәрен ҡалышыусы кешеләр тип танырға тура килер ине. Әммә былай итеп яҙғанда, ул тәүге ойоштороусыларға һөжүм итеү кеүек түгел, ә хәҙерге ойоштороусыларҙы яҡлау кеүек күренә. Был уны профсоюздар яғында булған кешеләр өсөн инандырырлыҡ итә, сөнки уларҙың эшенә теләктәшлек күрһәткән кеүек яңғырай.
Мин икенсе вариантта яҙған һәр һүҙгә ышанам. Тәүге профсоюз лидерҙары ысынлап та батырҙарса ҡорбанлыҡтарға барған. Ә хәҙерге лидерҙар ҙа, кәрәк булһа, һынатмаҫ ине, моғайын. Кешеләр ғәҙәттә шулай эшләй; мин «иң бөйөк быуын» тигән төшөнсәгә шикләнеп ҡарайым. [2]
Әгәр ҙә мин икенсе вариантта әйткән һәр һүҙгә ышанам икән, ни өсөн уны шулай итеп яҙманым? Ни өсөн кешеләрҙең күңелен юҡҡа рәнйетергә?
Сөнки мин кешеләргә ярамһаҡланғансы, уларҙың асыуын килтереүҙе өҫтөн күрәм, ә ҡаршылыҡлы темаларға яҙғанда, был ике юлдың береһен һайларға тура килә. Элекке йәки хәҙерге профсоюз етәкселәренең батырлыҡ дәрәжәһе төп мәсьәлә түгел; дәлилләү өсөн иң мөһиме — уларҙың бер үк төрлө булыуы. Әммә яңылышҡан кешеләргә ярарға теләһәгеҙ, дөрөҫөн генә әйтеп ҡотола алмайһығыҙ. Һеҙгә гел генә уларҙың хата төшөнсәләрен ысынбарлыҡ менән бәрелешеүҙән һаҡлау өсөн ниндәйҙер йомшартҡыс ҡатлам өҫтәргә тура киләсәк.
Яҙыусыларҙың күбеһе шулай эшләй ҙә. Күпселек яҙыусылар өйрәнелгән ғәҙәт йәки илтифатлылыҡтан ғына булһа ла, инандырыу өсөн яҙа. Ә мин инандырыу өсөн түгел, төшөнөү өсөн яҙам. Мин уйҙағы, бер яҡҡа ла ауышмаған камил уҡыусыны инандырыу өсөн яҙам.
Ысынбарлыҡтағы уҡыусыны инандырыр өсөн яҙыу ҡабул ителгәнлектән, улай эшләмәгән кеше тәкәббер күренәсәк. Ысынында, тәкәбберҙән дә насарыраҡ: уҡыусылар кемгәлер ярарға тырышҡан эсселарға күнеккәнлектән, бәхәстә бер яҡтың күңелен ҡайтарған эссе икенсе яҡҡа ярамһаҡланыу ынтылышы кеүек уҡыла. Профсоюзды яҡлаған күп кенә уҡыусылар өсөн беренсе өҙөк уң ҡарашлы радио тапшырыуын алып барыусының үҙ тарафдарҙарын ярһытыу өсөн әйткән һүҙҙәре кеүек яңғырай. Әммә был улай түгел. Кешенең ҡараштарына туранан-тура ҡаршы килгән фекерҙе уларға ҡаршы төбәлгән дошмандарса һөжүмдән айырыуы ҡыйын булырға мөмкин, ләкин улар бер үк һөҙөмтәгә килтерһә ләр, башланған сығанаҡтары төрлө.
Кешеләрҙең күңелен күреү өсөн бер нисә өҫтәмә һүҙ өҫтәү шул тиклем насармы ни? бәлки, юҡтыр. Бәлки, мин артыҡ ҡыҫҡалыҡҡа ынтыламдыр. Эссе яҙған кеүек үк, мин кодты ла ҡыҫҡартырлыҡ берәй нәмә эҙләп, ҡат-ҡат ҡарап сығып яҙам. Әммә бының өсөн етди сәбәбем бар. Фекерҙәрҙе мөмкин тиклем әҙерәк һүҙ менән белдермәйенсә, уларҙың асылына төшөнөп булмай. [3]
Икенсе өҙөктөң ҡурҡынысы уның оҙонораҡ булыуында ғына түгел. Хәүеф — үҙ-үҙеңде алдай башлауыңда. Фекерҙәр уҡыусыларҙың яңылыш ҡараштары аша үткәреү өсөн өҫтәлгән хәйлә менән бутала башлай.
Минеңсә, эссеның маҡсаты ғәжәпләндерерлек яңылыҡтар асыу булырға тейеш. Һәр хәлдә, минең маҡсатым шундай. Ә иң ғәжәпләндергәне — кешеләрҙең әлеге ваҡытта ышанған нәмәләренән нығыраҡ айырылып торғаны. Шулай итеп, инандырыу өсөн яҙыу һәм асыу өсөн яҙыу — бер-береһенә ҡапма-ҡаршы төшөнсәләр. Һеҙҙең һығымталар уҡыусыларҙың хәҙерге ҡараштары менән ни тиклем нығыраҡ тап килмәй, фекерҙәргә эйә булыуға ҡарағанда, уларҙы «һатыуға» шул тиклем күберәк көс сарыф итергә тура киләсәк. Тиҙлек артҡан һайын был тотҡарлыҡ та үҫә, һәм ахырҙа һеҙ бөтә көсөгөҙҙө ошо ҡаршылыҡты еңеүгә сарыф иткән һәм башҡаса тиҙләнә алмаған сиккә етәһегеҙ.
Килеп сыҡҡан идеяларҙы башҡа кешеләрҙең яңылыш ҡараштары аша нисек үткәреү тураһында уйламайынса ла, үҙеңдең хата ҡараштарыңды еңеүе етерлек кимәлдә ҡыйын. Мин инандырыу өсөн яҙһам, «һатыуы» ҡыйын буласаҡ идеяларҙан аңһыҙ рәүештә ситләшә башлар инем тип борсолам. Ғәжәп бер нәмәне күргәндә, ул башта ғәҙәттә бик һиҙелер-һиҙелмәҫ була. Бер аҙ уңайһыҙлыҡ тойғоһонан башҡа бер нәмә лә булмай. Уны аңлы рәүештә күреп ҡалыуға бер нәмәнең дә ҡамасаулауын теләмәйем.
Иҫкәрмәләр
[1] Быны яҙғанда үҙемде мәктәпкә кире ҡайтҡандай сәйер тойғо кисерҙем. Яҡшы баһа алыу өсөн һинән көтөлгән дини һымаҡ һүҙҙәрҙе генә яҙып ҡалмай, ә уларҙы ихлас күңелдән яҙған кеүек тә итеп күрһәтергә кәрәк ине. Бынан сығыу юлы Станиславский системаһы буйынса уйнауға оҡшаш ине. Был хәлгә кире ҡайтыу ерәнгес таныш булып тойолдо.
[2] Уҡыусы өсөн күнегеү: был фекерҙе беренсе вариант асыуын килтерәсәк шул уҡ кешеләргә оҡшарлыҡ итеп башҡаса әйтеп бирегеҙ.
[3] Уйлап ҡараһаң, уҡыусыларға белә тороп ярамһаҡланыуҙың бер ысулы бар, сөнки ул һүҙҙәр һанын үҙгәртмәй: мин йөҙҙө (затты) алмаштырам. Был яғымлы айырма ғәҙәти уҡыусыға шул тиклем тәбиғи күренә, хатта уны һөйләм уртаһында үҙгәрткәндә лә улар байҡамай ҡала, әммә быны ошолай асыҡтан-асыҡ эшләгәндә һиҙмәүе ҡыйын.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Джессика Ливингстонға һәм Роберт Моррисҡа рәхмәт.
Иҫкәрмә: Был эссеның иртәрәк варианты кешеләрҙең Майкл Аррингтонды ни өсөн яратмауы тураһында башлана ине. Хәҙер мин бының хата булғанына һәм күпселек кеше уны мин беренсе осратҡандағы сәбәп буйынса түгел, ә бары тик уның бәхәсле темаларға яҙыуы арҡаһында яратмауына ышанам.