Жақсы танымайтын адамдармен кездескенде, мейлінше мейірімді болып көріну қалыптасқан әдет. Өзіңіз шын мәнінде солай сезінсеңіз де, сезінбесеңіз де, жымиып «танысқаныма қуаныштымын» дейсіз. Бұнда тұрған ешқандай қулық жоқ. Мұндай кішігірім әлеуметтік өтіріктерді тура мағынасында қабылдаудың қажеті жоқ екенін жұрттың бәрі біледі, бұл «Тұзды беріп жібере аласыз ба?» деген сөздің тек грамматикалық тұрғыдан ғана сұрақ екенін бәрі түсінетіні сияқты нәрсе.
Жаңа адамдармен кездескенде жымиып, «танысқаныма қуаныштымын» деп айтуға әбден дайынмын. Бірақ жазбаша мәтінде жағымпазданудың басқа да әдет-ғұрыптары бар және олар соншалықты залалсыз емес.
Мәтінде жағымпаздану дағдысының қалыптасу себебі — эсселердің көбі көз жеткізу (сендіру) үшін жазылады. Ал кез келген саясаткер айта алатындай, адамдарды сендірудің жолы — жай ғана фактілерді ашық айта салу емес. Ащы дәріні жұтқызу үшін оған бір қасық қант қосу керек.
Мысалы, қандай да бір мемлекеттік бағдарламаның тоқтатылғанын хабарлаған саясаткер тек «Бағдарлама тоқтатылды» деп айта салмайды. Бұл тым дөрекі әрі келте көрінер еді. Оның орнына ол уақытының көп бөлігін сол жобада жұмыс істеген адамдардың жасаған игі еңбегі туралы айтуға жұмсайды.
Бұл әдеттердің әлдеқайда қауіпті болу себебі — олар идеялармен араласып кетеді. «Танысқаныма қуаныштымын» деу — әңгіменің басына жалғай салатын кіріспе ғана, ал саясаткерлер қосатын бұрмалаулар мен әсірелеулер сөздің өн бойына өріліп кетеді. Сөйтіп біз әлеуметтік өтіріктен нағыз өтірікке қарай көше бастаймыз.
Міне, кәсіподақтар туралы жазған эссемнен алынған бір абзац мысалы. Дәл осы күйінде ол кәсіподақтарды қолдайтын адамдардың шамына тиюі мүмкін.
Жұмысшылар қозғалысын қаһарман кәсіподақ ұйымдастырушылары құрды деп санайтын адамдарға бір нәрсені түсіндіру қиынға соғады: олай болса, қазір кәсіподақтар неге азайып барады? Олардың қолынан келетін жалғыз нәрсе — құлдыраған өркениеттерде өмір сүретін адамдардың әдеттегі түсіндірмесіне сүйену. Біздің ата-бабаларымыз алыптар болған. Жиырмасыншы ғасырдың басындағы жұмысшыларда бүгінде жетіспейтін моральдық батылдық болған-мыс.
Енді осы абзацты олардың шамына тимей, көңілінен шығатындай етіп қайта жазған нұсқасын қараңыз:
Алғашқы кәсіподақ ұйымдастырушылары жұмысшылардың жағдайын жақсарту үшін қаһармандықпен құрбандықтар жасады. Қазір кәсіподақтардың қатары сиреп жатқанымен, бұл бүгінгі кәсіподақ жетекшілерінің батылдығы кем болғандықтан емес. Бүгінде жұмыс беруші кәсіподақ жетекшілерін соққыға жығу үшін бұзақыларды жалдап, жазасыз қала алмайды, бірақ олай істеген күннің өзінде де, бүгінгі кәсіподақ жетекшілері бұл сынақтан тайсалады деп сенуге ешқандай негіз жоқ. Сондықтан кәсіподақтардың әлсіреуін оларды басқаратын адамдардың әлсіреуімен байланыстыру қателік болар еді деп ойлаймын. Әрине, алғашқы кәсіподақ жетекшілері қаһарман болды, бірақ егер кәсіподақтар құлдыраса, оған қазіргі кәсіподақ жетекшілері әлдеқайда осал болғаны себеп деп ойламауымыз керек. Себеп сыртқы факторларда болуы тиіс. [1]
Бұл да сол ойды білдіреді: кәсіподақтардың табысқа жетуіне оның алғашқы ұйымдастырушыларының жеке қасиеттері себеп болуы мүмкін емес, бұған қандай да бір сыртқы фактор әсер етуі керек, әйтпесе бүгінгі кәсіподақ жетекшілерін нашар адамдар деп санауға тура келер еді. Бірақ бұлай жазылғанда, ол алғашқы ұйымдастырушыларға жасалған шабуыл сияқты емес, бүгінгі кәсіподақ ұйымдастырушыларын қорғау сияқты көрінеді. Бұл оны кәсіподақты жақтайтын адамдар үшін сенімдірек етеді, өйткені бұл олардың ісіне жанашырлық танытқандай әсер қалдырады.
Мен екінші нұсқада жазғандарымның бәріне шын сенемін. Алғашқы кәсіподақ жетекшілері шынымен де қаһармандық құрбандықтар жасады. Ал қазіргі кәсіподақ жетекшілері де қажет болса, сынаққа төтеп бере алар еді. Адамдар әдетте солай істейді; мен «ұлы буын» деген ұғымға күмәнмен қараймын. [2]
Егер екінші нұсқада айтқандарымның бәріне сенсем, неге оны бірден солай жазбадым? Неліктен адамдардың шамына босқа тиюім керек?
Себебі мен адамдарға жағымпазданғанша, олардың шамына тигенді жөн көремін, ал егер даулы тақырыптар туралы жазсаңыз, осы екеуінің бірін таңдауға тура келеді. Бұрынғы немесе қазіргі кәсіподақ жетекшілерінің батылдық деңгейі негізгі мәселе емес; дәлел үшін маңыздысы — олардың бірдей екендігі ғана. Бірақ егер сіз қателесіп жүрген адамдардың көңілінен шыққыңыз келсе, шындықты жай ғана айта алмайсыз. Олардың қате түсініктері шынайы өмірмен соқтығысып қалмауы үшін, оны жұмсартатын бірдеңе қосып отыруыңызға тура келеді.
Көптеген авторлар солай істейді. Көптеген авторлар, тым болмағанда әдеттен немесе сыпайылықтан болсын, көз жеткізу үшін жазады. Ал мен көз жеткізу үшін жазбаймын; мен анықтау үшін, ақиқатына жету үшін жазамын. Мен жорамал түріндегі, ешқандай біржақтылығы жоқ мінсіз оқырманды сендіру үшін жазамын.
Шынайы оқырманды сендіру үшін жазу дәстүрге айналғандықтан, бұлай істемейтін адам тәкаппар болып көрінеді. Шын мәнінде, тіпті тәкаппардан да бетер: оқырмандар біреудің көңілінен шығуға тырысатын эсселерге үйреніп қалғандықтан, даудағы бір тараптың көңілінен шықпаған эссе екінші тарапқа жағымпаздану әрекеті ретінде қабылданады. Кәсіподақты қолдайтын көптеген оқырмандар үшін бірінші абзац оңшыл радио жүргізушісінің өз тыңдармандарын айтақтап, қоздыру үшін айтатын сөзі сияқты естіледі. Бірақ олай емес. Біреудің сеніміне келте түрде қайшы келетін нәрсені оған жасалған біржақты партиялық шабуылдан ажырату қиын болуы мүмкін, бірақ олар бір жерден шыққандай көрінгенімен, бастаулары мүлде екі бөлек.
Адамдардың көңілін көтеру үшін бірнеше артық сөз қоса салса, соншалықты жаман ба еді? Бәлкім, олай емес те шығар. Мүмкін, мен қысқалыққа тым қатты берілген шығармын. Мен эссе жазғандай, кодты да қайта-қайта қарап шығып, қысқартуға болатын кез келген нәрсені іздеп жазамын. Бірақ менің бұлай істеуімнің дәлелді себебі бар. Идеяларды барынша аз сөзбен тұжырымдамайынша, олардың не екенін нақты біле алмайсыз. [3]
Екінші абзацтың қаупі тек оның ұзағырақ болуында ғана емес. Қауіп — өзіңізді өзіңіз алдай бастауыңызда. Идеялар оқырмандардың қате түсініктерін айналып өту үшін қосқан боямаларыңызбен араласа бастайды.
Менің ойымша, эссенің мақсаты — таңғалдыратын жаңалықтар ашу болуы керек. Кем дегенде, менің мақсатым — осы. Ал ең таңғалдыратын нәрсе адамдардың қазіргі сенімінен ең қатты ерекшеленетін нәрсені білдіреді. Сондықтан көз жеткізу үшін жазу мен жаңалық ашу үшін жазу — бір-біріне мүлдем қарама-қарсы нәрселер. Сіздің тұжырымдарыңыз оқырмандардың қазіргі сеніміне сай келмеген сайын, сізге идеяларды тудыруға емес, оларды «өткізуге» көбірек күш жұмсауға тура келеді. Жылдамдықты арттырған сайын бұл кедергі күшейе түседі, ақырында сіз күш-жігеріңіздің 100%-ы тек осы кедергіні жеңуге жұмсалатын және бұдан әрі жылдамдай алмайтын шекке жетесіз.
Пайда болған идеяларды басқа адамдардың қате түсініктері арқылы қалай өткізу керектігін ойламай-ақ, өзіңіздің қате түсініктеріңізді жеңудің өзі жеткілікті дәрежеде қиын. Егер мен көз жеткізу үшін жазсам, өткізу қиын болатынын білетін идеялардан бейсаналы түрде қаша бастаймын ба деп қорқамын. Таңғалдыратын бірдеңені байқаған кезімде, ол әдетте алғашында өте көмескі болады. Ол болмашы ғана ыңғайсыздық сезімінен артық емес. Мен оны саналы түрде байқап қалуыма ешнәрсенің кедергі болғанын қаламаймын.
Ескертпелер
[1] Мұны жазып отырып, мектепке қайта оралғандай біртүрлі сезімде болдым. Жақсы баға алу үшін сізден күтілетін тақуалық сандырақты жазып қана қоймай, сонымен бірге оны нық сеніммен жазып жатқандай кейіп танытуыңыз керек еді. Шешім актерлік ойын әдісі сияқты болатын. Бұған қайта түсу жиіркенішті түрде таныс сезілді.
[2] Оқырманға арналған жаттығу: сол ойды бірінші нұсқа шамына тиетін адамдардың көңілінен шығатындай етіп басқаша тұжырымдап көріңіз.
[3] Ойлап қарасам, менің оқырмандарға әдейі жағымпазданатын бір әдісім бар, өйткені бұл сөз санын өзгертпейді: мен жақты (грамматикалық жақты) ауыстырамын. Бұл жағымды айырмашылық қарапайым оқырманға соншалықты табиғи көрінетіні сонша, тіпті оны сөйлемнің ортасында өзгертсем де байқамай қалуы мүмкін, дегенмен дәл осылай көзге ұрып тұрғанда сіз оны байқайсыз.
Осы мәтіннің нобайларын оқып шыққаны үшін Джессика Ливингстон мен Роберт Морриске алғыс айтамын.
Ескертпе: Бұл эссенің бұрынғы нұсқасы адамдардың неліктен Майкл Аррингтонды ұнатпайтыны туралы әңгімеден басталған еді. Мен қазір оны қате болды деп есептеймін, өйткені көпшілік оны мен алғаш кездестіргенде ұнатпаған себеппен емес, жай ғана оның даулы нәрселер туралы жазатыны үшін ұнатпайды.