Яхшы белмәгән кешеләр белән очрашканда, гадәттә гадәттән тыш дустанә күренергә тырышалар. Син елмаясың һәм эчтән теләсәң дә, теләмәсәң дә, «танышуыбызга шатмын» дип әйтәсең. Моның бернинди ялганлыгы да юк. Һәркем белә: мондый вак социаль ялганнар туры мәгънәсендә аңлашылырга тиеш түгел, нәкъ «тозны бирә алмассызмы?» дигән сүзләрнең грамматик яктан гына сорау булуын барысы да аңлаган кебек.
Мин яңа кешеләр белән күрешкәндә елмаерга һәм «танышуыбызга шатмын» дип әйтергә һәрвакыт әзер. Ләкин язма сүздә ялагайлануның бөтенләй үк зыянсыз булмаган башка кагыйдәләре дә бар.
Язмада ялагайлану гадәтенең сәбәбе шул: күпчелек эсселар үгәтү, күндерү өчен языла. Ә теләсә кайсы сәясәтче сезгә әйтәчәк: кешеләрне үгәтүнең юлы — фактларны коры гына бәян итү түгел. Дару йөрсен өчен, аңа бер кашык шикәр өстәргә кирәк.
Мисал өчен, дәүләт программасын ябу турында игълан иткән сәясәтче беркайчан да «Программа ябылды» дип кенә әйтмәячәк. Бу дорфа һәм кимсеткеч булып күренер иде. Киресенчә, ул үз вакытының күп өлешен аның өстендә эшләгән кешеләрнең фидакарь хезмәте турында сөйләүгә багышлаячак.
Бу кагыйдәләрнең куркынычрак булу сәбәбе — аларның фикерләр белән үрелеп баруында. «Танышуыбызга шатмын» дип әйтү — әңгәмә алдыннан әйтелә торган гади сүзләр генә, ә сәясәтчеләр өсти торган ялган бөтен сүз эченә сеңдерелә. Без социаль ялганнан чын ялганга күчә башлыйбыз.
Менә минем хезмәт ияләре профсоюзлары турындагы эссемнән бер өзек. Шул рәвештә язылганда, ул профсоюзларны яратучыларның ачуын чыгарырга мөмкин.
Профсоюз хәрәкәтен батыр оештыручыларның тырышлыгы нәтиҗәсендә барлыкка килгән дип санаучыларга бер нәрсәне аңлатырга кирәк: ни өчен профсоюзлар хәзер кыскара? Алар җимерелгән цивилизацияләрдә яшәүче кешеләргә хас булган стандарт аңлатмага сылтаудан уздыра алмый. Безнең бабаларыбыз гигантлар булган. ХХ гасыр башындагы эшчеләрдә бүген җитешми торган әхлакый кыюлык булган, имеш.
Ә хәзер шул ук өзек, кешеләрне рәнҗетмәс өчен, аларга ярарга тырышып яңадан язылган вариантта:
Беренче профсоюз оештыручылары эшчеләрнең тормыш шартларын яхшырту өчен батырларча корбаннар биргән. Профсоюзлар хәзер кыскарса да, бу хәзерге лидерларның батырлыгы кимрәк булу сәбәпле түгел. Бүгенге көндә эш бирүче профсоюз лидерларын тукмар өчен бандитлар яллый алмый, ләкин ялласа да, бүгенге профсоюз лидерларының куркып чигенәчәгенә ышанырга бернинди сәбәп тә күрмим. Шуңа күрә профсоюзларның кимүен аларны җитәкләүче кешеләрнең начарлануы белән бәйләү хата булыр иде. Әлбәттә, беренче чор лидерлары батыр булган, ләкин профсоюзлар кыскарган икән, моңа хәзерге лидерларның начаррак булуы сәбәпче дип уйларга ярамый. Сәбәп тышкы факторларда булырга тиеш. [1]
Монда шул ук төп фикер: профсоюзларның уңышына беренче чор оештыручыларның шәхси сыйфатлары гына сәбәп була алмаган, ниндидер тышкы сәбәп булган, югыйсә бүгенге җитәкчеләр түбәнрәк затлар булып чыгарга тиеш иде. Ләкин бу рәвешле язылганда, ул башлангыч оештыручыларга һөҗүм кебек түгел, ә хәзерге лидерларны яклау кебек яңгырый. Бу профсоюз яклы кешеләр өчен инандыргычрак була, чөнки аларның карашына теләктәшлек белдерә кебек тоела.
Икенче вариантта язган һәр сүзгә мин чынлап та ышанам. Беренче чор профсоюз лидерлары чыннан да фидакарьлек күрсәткән. Ә хәзерге җитәкчеләр дә кирәк булса сынатмас иде. Кешеләргә бу хас; мин гомумән «бөек буын» дигән төшенчәгә шикләнеп карыйм. [2]
Икенче вариантта әйткән һәрнәрсәгә үзем дә ышанам икән, нигә мин аны шулай язмадым соң? Кешеләрне юкка рәнҗетеп ни файда?
Чөнки кешеләрне рәнҗетү миңа аларга ялагайлануга караганда якынрак, ә бәхәсле темаларга язганда шул икенең берсен сайларга туры килә. Элеккеге яки хәзерге профсоюз лидерларының кыюлык дәрәҗәсе мәсьәләнең асылына кагылмый; дәлил өчен аларның бертигез булуы гына мөһим. Ләкин ялгышучы кешеләргә ярарга теләсәң, хакыйкатьне генә әйтеп котыла алмыйсың. Аларның ялгыш карашлары чынбарлыкка бәрелеп җимерелмәсен өчен, һәрвакыт ниндидер ялган каплавыч өстәргә туры киләчәк.
Күпчелек язучылар нәкъ шулай итә дә. Күпләр гадәт буенча яки әдәплелектән чыгып кына булса да, күндерү өчен яза. Ләкин мин үгәтү өчен язмыйм; мин асылына төшенү өчен язам. Мин фараз ителгән камил, һичбер якка авышмаган укучыны күндерү өчен язам.
Чынбарлыктагы укучыны күндерү өчен язу гадәткә кергәнлектән, моны эшләмәгән кеше тәкәббер күренәчәк. Чынлыкта, тәкәбберлектән дә начаррак: укучылар кемгәдер яраклашырга тырышкан эсселарга күнеккәнгә күрә, бәхәстә бер якка ошамаган эссе икенче якка ялагайлану омтылышы кебек кабул ителә. Профсоюз яклы күп кенә укучылар өчен беренче өзек уң карашлы радиотапшыру алып баручысының үз тарафдарларын котырту өчен әйткән сүзләре кебек ишетелә. Ләкин бу алай түгел. Берәүнең карашларына кырт каршы килүне аларга каршы фирка һөҗүменнән аеру кыен булырга мөмкин, ләкин алар ахыр чиктә бер үк нәтиҗәгә китерсәләр дә, бөтенләй төрле чыганаклардан килә.
Кешеләрнең күңелен күрү өчен берничә өстәмә сүз язу шулкадәр начармыни? бәлки, юк та. Бәлки, мин кыскалыкка чиктән тыш бәйләнгәнмендер. Мин эсселар язган кебек үк код та язам, сызып ташларга мөмкин булган һәрнәрсәне кат-кат эзлим. Ләкин минем моңа җитди сәбәбем бар. Фикерләрне иң аз сүзләр белән аңлатмый торып, аларның чын мәгънәсен белмисең. [3]
Икенче абзацның куркынычлыгы аның озынрак булуында гына түгел. Куркынычы шул: син үзеңне алдый башлыйсың. Фикерләр укучының ялгыш карашларын урап үтү өчен син өстәгән буяулар белән кушыла башлый.
Минемчә, эссенең максаты — хәйран калдырырлык нәрсәне ачу булырга тиеш. Һәрхәлдә, минем максатым шул. Ә иң көтелмәгән нәрсә — кешеләрнең хәзер ышанганыннан иң нык аерылганы. Димәк, күндерү өчен язу белән ачыш ясау өчен язу — капма-каршы нәрсәләр. Сезнең нәтиҗәләр укучыларның хәзерге карашлары белән никадәр ныграк килешмәсә, фикерләр тудыруга караганда, аларны сатуга шулкадәр күбрәк көч сарыф итәргә туры киләчәк. Сез тизләнгән саен, бу тоткарлык көчәя бара, һәм ахыр чиктә сезнең бөтен энергиясенең 100%ы аны җиңүгә тотыла һәм тизрәк бара алмаслык дәрәҗәгә җитәсез.
Нәтиҗәдә туган фикерләрне башкаларның ялгышларыннан ничек үткәрү турында уйламыйча да, үз ялгышларыңны җиңү җитәрлек дәрәҗәдә кыен. Әгәр үгәтү өчен язсам, сату кыен буласын белгән фикерләрдән үзем дә сизмәстән читләшә башлармын дип куркам. Минем күземә көтелмәгән нәрсә чалынганда, башта ул бик сизелми диярлек. Бары тик бераз уңайсызлык кына туа. Моны аңлы рәвештә күрүгә бернәрсәнең дә комачаулавын теләмим.
Искәрмәләр
[1] Моны язганда, үземне янә югары сыйныфларда укыган кебек хис иттем. Яхшы билге алу өчен көтелгән дини ялганны язарга, шул ук вакытта чын күңелдән ышанып язган кебек күренергә кирәк иде. Моның чарасы бер төрле актерлык осталыгы иде. Аңа яңадан кайту җирәнгеч дәрәҗәдә таныш тоелды.
[2] Укучы өчен күнегү: беренче вариант ачуларын чыгарачак шул ук кешеләргә ярарлык итеп бу фикерне башка сүзләр белән әйтегез.
[3] Уйлап карасаң, укучыларга юри яраклашуның бер юлы бар, чөнки ул сүзләр санын үзгәртми: мин затны алмаштырам. Бу ялагайланучан аерма гадәти укучыга шулкадәр табигый тоела ки, мин аны җөмлә уртасында үзгәрткәндә дә алар моны сизмиләр, гәрчә мондагы кебек ачыктан-ачык эшләнгәндә сез аны сизми калмыйсыз.
Бу язманың караламаларын укыганнары өчен Джессика Ливингстонга һәм Роберт Морриска рәхмәт.
Искәрмә: Бу эссенең башлангыч варианты Майкл Аррингтонны ни өчен яратмаулары турында сөйләүдән башланган иде. Хәзер мин моны хата булган дип саныйм: күпчелек кеше аны мин беренче тапкыр күргәндәге сәбәп өчен түгел, ә бары тик бәхәсле нәрсәләр турында язган өчен генә яратмый.