(Мин башта быны эшҡыуарлыҡ тураһында отчёт әҙерләгән бер компанияның үтенесе буйынса яҙғайным. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уҡып сыҡҡас, улар бының артыҡ бәхәсле булыуын һәм уны индереп булмауын хәл итте.)
Хәҙерге рецессия осоронда, ғәҙәттә насар замандарҙа булғанса, венчур инвестицияларының (VC) ағымы бер аҙ кәмер, моғайын. Ләкин был юлы һөҙөмтә башҡаса булыуы мөмкин. Был юлы яңы стартаптар һаны кәмемәҫкә лә ихтимал. Һәм был венчур инвесторҙары өсөн хәүефле булырға мөмкин.
Интернет ҡыуығынан һуң VC финанслауы ҡороғас, стартаптар ҙа юҡҡа сыҡты. 2003 йылда ойошторолған яңы стартаптар бик аҙ ине. Ләкин стартаптар хәҙер 10 йыл элекке кеүек венчур капиталына бәйләнмәгән. Хәҙер венчур инвесторҙары менән стартаптарҙың юлдары айырылыуы мөмкин. Әгәр улар айырылһа, иҡтисад яҡшырғас, кире берләшмәҫкә лә ихтимал.
Стартаптарҙың хәҙерге ваҡытта VC-ға элекке кеүек бәйле булмауының сәбәбен стартап бизнесындағы һәр кем белә: стартап башлар өсөн сығымдар күпкә кәмене. Бының дүрт төп сәбәбе бар: Мур законы аппарат сараларын (hardware) арзанайтты; асыҡ кодлы программа тәьминәте (open source) программаларҙы бушлай итте; интернет маркетинг менән таратыуҙы бушлай ҡылды; ә ҡеүәтлерәк программалау телдәре эшкәртеүселәр командаларын бәләкәйерәк итергә мөмкинлек бирҙе. Был үҙгәрештәр стартап башлау сығымдарын иҫәпкә лә алынмаҫлыҡ дәрәжәгә төшөрҙө. Күп кенә стартаптарҙа — бәлки, Y Combinator тарафынан финансланған күпселек стартаптарҙа — иң ҙур сығым булып нигеҙләүселәрҙең йәшәү сығымдары ғына тора. Беҙҙә айына $3000 килем менән дә табышҡа сыҡҡан стартаптар бар ине.
$3000 килем яғынан ҡарағанда бер ни түгел. Айына $3000 эшләгән стартап менән кем ҡыҙыҡһынһын? Сөнки был аҡса килем булараҡ әллә ни ҙур булмаһа ла, стартаптың финансланыу хәлен тамырынан үҙгәртә ала.
Стартап менән етәкселек иткән кеше үҙенең күпме «осоу һыҙаты» (runway) ҡалғанын һәр ваҡыт башында иҫәпләп тора — банктағы аҡса бөткәнгә тиклем һәм табышҡа сығырға, күберәк аҡса йәлеп итергә йәки бизнесты ябырға тура килгәнсегә тиклем күпме ваҡыт бар. Табышлылыҡ сиген, ул ни тиклем түбән булһа ла, үтеү менән, һеҙҙең осоу һыҙатығыҙ сикһеҙгә әйләнә. Был — сифат яғынан үҙгәреш, Enterprise йыһан карабы варп-тиҙлеккә еткәндә йондоҙҙарҙың һыҙаттарға әйләнеп юғалыуы кеүек. Табышлы булғас, һеҙгә инвесторҙарҙың аҡсаһы кәрәкмәй. Ә интернет-стартаптарҙы алып барыу шул тиклем арзанлашҡас, табышлылыҡ сиге иҫ киткес түбән булыуы мөмкин. Был тигәнең, күп кенә интернет-стартаптарға хәҙер VC кимәлендәге инвестициялар бөтөнләй кәрәкмәй. Күп кенә стартаптар өсөн VC аҡсаһы, инвесторҙар теле менән әйткәндә, «мотлаҡ кәрәк» булыуҙан «булһа насар түгел» дәрәжәһенә күсте.
Был үҙгәреш бер кем дә ҡарамаған ваҡытта булды, һәм уның эҙемтәләре әлегә тиклем һиҙелмәй тиерлек ҡалды. Стартап асыу Интернет ҡыуығы шартлағандан һуңғы төшөнкөлөк осоронда ифрат арзанға төшә башлағайны, ләкин быны аҙҙар ғына аңланы, сөнки стартаптар моданан сыҡҡайны. 2005 йылдар тирәһендә стартаптар ҡабаттан модаға ингәс, инвесторҙар тағы ла чектар яҙа башланы. Нигеҙләүселәргә VC аҡсаһы элекке кеүек үк кәрәкмәһә лә, улар уны тәҡдим иткәндә алырға риза булдылар — өлөшләтә стартаптарҙың VC аҡсаһын алыу традицияһы булғанға, өлөшләтә стартаптар, эттәр кеүек, мөмкинлек булғанда ашарға күнеккәнгә. Инвесторҙар чектар яҙып торғанда, нигеҙләүселәргә ул аҡсаның үҙҙәренә ни дәрәжәлә кәрәкмәүенең сиктәрен һынап ҡарарға тура килмәне. Үҙҙәренең ғәҙәти булмаған хәлдәре арҡаһында был сиктәргә осраҡлы рәүештә бәрелгән бер нисә стартап булды — иң билдәлеһе 37signals, улар стартаптар донъяһына икенсе яҡтан килеп инде: улар консалтинг фирмаһы булып башлағайны, шуға күрә продукцияһы булғанға тиклем үк килемдәре бар ине.
Венчур инвесторҙары менән нигеҙләүселәр элегерәк болт менән бергә беркетелгән ике деталь кеүек. 2000 йылдар тирәһендә ул болт алынды. Деталдәр әлегә тиклем бер үк көстәргә дусар булғанға, улар һаман да берләшкән кеүек күренә, ләкин ысынында береһе икенсеһенең өҫтөндә ятып ҡына тора. Көслө бер бәрелеү уларҙы ике яҡҡа осороп ташларға мөмкин. Һәм хәҙерге рецессия тап ошо бәрелеү булыуы ихтимал.
Y Combinator был спектрҙың иң сигендә урынлашҡанға күрә, нигеҙләүселәр менән инвесторҙар араһындағы айырылыу билдәләрен беҙ беренсе булып күрер инек, һәм беҙ уны ысынлап та күрәбеҙ. Мәҫәлән, фонд баҙарының емерелеүе инвесторҙарҙы һаҡыраҡ иткән кеүек күренһә лә, стартап башларға теләүселәрҙең һанына ул бер нисек тә йоғонто яһаманы һымаҡ. Беҙ финанслауға ғаризаларҙы һәр 6 ай һайын ҡабул итәбеҙ. Ағымдағы финанслау циклына ғаризалар 17 октябрҙә ябылды — баҙарҙар ауҙарылғандан һуң шаҡтай ваҡыт үткәйне инде — шулай ҙа беҙ рекордлы һанда ғариза алдыҡ, был бер йыл элекке шул уҡ цикл менән сағыштырғанда 40%-ҡа күберәк.
Бәлки, әгәр иҡтисад насарая барһа, бер йылдан һуң хәлдәр башҡаса булыр, ләкин әлегә буласаҡ нигеҙләүселәр араһында ҡыҙыҡһыныуҙың кәмеүе бөтөнләй күренмәй. Был 2001 йылғы тороштан ныҡ айырыла. Ул саҡта потенциаль нигеҙләүселәр араһында стартаптар бөттө, бары тик аспирантураға барырға кәрәк, тигән дөйөм фекер өҫтөнлөк итә ине. Был юлы ундай хәл юҡ, һәм бының бер сәбәбе — хатта насар иҡтисадта ла айына $3000 килтергән бер нәмә эшләүе әллә ни ҡыйын түгел. Инвесторҙар чек яҙыуҙан туҡтаһа, кемгә ни бары?
Беҙ шулай уҡ үҙебеҙ финанслаған ғәмәлдәге стартаптарҙың мөнәсәбәтендә нигеҙләүселәр менән инвесторҙарҙың юлдары айырылыу билдәләрен күрәбеҙ. Күптән түгел генә мин береһе менән һөйләштем, уларҙың инвестициялау раунды һуңғы минутта сетерекле сәбәп арҡаһында өҙөлгән — инвесторҙар өҫтөнлөккә эйә булыуын тойғанда килешеүҙәрҙе боҙа торған ваҡ-төйәк арҡаһында, дөрөҫөрәге нигеҙләүселәр үҙҙәренең 83(b) формаларын дөрөҫ тултырғанмы-юҡмы икәнлеге тураһындағы билдәһеҙлек арҡаһында (ышанаһығыҙмы-юҡмы). Шуға ҡарамаҫтан, был стартаптың уңышҡа өлгәшәсәге көн кеүек асыҡ: уларҙың трафигы һәм килем графигы осоп күтәрелгән реактив самолётты хәтерләтә. Мин уларҙан һеҙҙе башҡа инвесторҙар менән таныштырайыммы, тип һораным. Мине ғәжәпләндереп, улар юҡ тине — улар дүрт ай буйы инвесторҙар менән мәшғүл булған, һәм хәҙер бының кәрәге ҡалмағас, күпкә бәхетлерәк икәндәр. Инвестор аҡсаһына эшкә алырға теләгән бер дуҫтары бар ине, хәҙер быны кисектереп торорға тура киләсәк. Ләкин унан башҡа, табышлылыҡҡа еткәнсе банктағы аҡсалары етер тип иҫәпләйҙәр. Ышаныслы булһын өсөн, улар арзаныраҡ фатирға күсә ине. Һәм был иҡтисади шарттарҙа улар бик яҡшы хаҡҡа тап иткәндәрҙер тип ышанам.
Күптән түгел үҙем һөйләшкән бер нисә YC нигеҙләүсеһенән мин ошо «инвесторҙар артыҡ мәшәҡәткә лә тормай» тигән тойғоно күрҙем. Иң һуңғы (йәйге) циклдағы кәмендә бер стартап VC тураһында әйтеп тә тормайым, хатта фәрештә инвесторҙарынан да (angel) аҡса алмауы мөмкин. Ticketstumbler Y Combinator-ҙың $15,000 инвестицияһы менән табышҡа сыҡты һәм улар башҡа аҡса кәрәкмәҫ тип өмөтләнә. Был хатта беҙҙе лә ғәжәпләндерҙе. YC үҙе стартап башлауҙың арзан булыуы идеяһына нигеҙләнһә лә, нигеҙләүселәр бары тик YC аҡсаһына ғына уңышлы стартаптар үҫтерер тип беҙ бер ҡасан да көтмәгәйнек.
Әгәр нигеҙләүселәр VC өсөн мәшәҡәтләнеү төшмәй тип ҡарар итһә, был венчур инвесторҙары өсөн насар булырға мөмкин. Бер нисә йылдан иҡтисад тергеҙелеп, улар ҡабаттан чектар яҙырға әҙер булғанда, нигеҙләүселәрҙең башҡа юлдан китеүен күреүҙәре бар.
Венчур инвесторҙары берләшмәһе булған кеүек, нигеҙләүселәр берләшмәһе лә бар. Улар барыһы ла бер-береһен белә, һәм алымдар улар араһында бик тиҙ тарала. Әгәр берәйһе яңы программалау телен йәки яңы хостинг-провайдерҙы һынап ҡарап, яҡшы һөҙөмтәләргә ирешһә, 6 айҙан уларҙың яртыһы шуны ҡуллана башлай. Һәм был финанслауға ла ҡағыла. Хәҙерге нигеҙләүселәр быуыны VC-нан, айырыуса Sequoia-нан аҡса алырға теләй, сөнки Ларри менән Сергей VC-нан, айырыуса Sequoia-нан аҡса алғайны. Әгәр сираттағы шәп компания венчур капиталын бөтөнләй алмаһа, был венчур бизнесына нисек тәьҫир итер ине икән, күҙ алдына килтерегеҙ.
Венчур инвесторҙары үҙҙәрен нуль суммалы уйын уйнайбыҙ тип уйлай. Ысынында иһә, хәл улай ҙа түгел. Әгәр һеҙ килешеүҙе Benchmark-ҡа отторһағыҙ, һеҙ был килешеүҙе генә оттораһығыҙ, ләкин индустрия булараҡ VC барыбер ота. Әгәр һеҙ килешеүҙе Бер Кемгә лә («None») отторһағыҙ, бөтә венчур инвесторҙары ла оталыр.
Был рецессия Интернет ҡыуығынан һуңғыһынан айырылыуы мөмкин. Был юлы нигеҙләүселәр стартаптар ойоштороуҙы дауам итергә мөмкин. Һәм әгәр шулай булһа, VC-ларға чектар яҙыуҙы дауам итергә тура киләсәк, юғиһә улар кәрәкһеҙгә әйләнеүе бар.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтманға, Тревор Блэквеллға, Дэвид Хорникка, Джессика Ливингстонға, Роберт Моррисҡа һәм Фред Уилсонға рәхмәт.