(Мен мұны бастапқыда кәсіпкерлік туралы есеп дайындап жатқан бір компанияның өтініші бойынша жазған едім. Өкінішке қарай, олар оқып шыққаннан кейін бұл тым даулы деп шешіп, есепке қоспайтын болды.)
Қазіргі рецессия кезінде, қиын шақтарда әдетте болатындай, венчурлік қаржыландыру біраз саябырситын шығар. Бірақ бұл жолы нәтиже басқаша болуы мүмкін. Бұл жолы жаңа стартаптардың саны азаймауы да ғажап емес. Ал бұл венчурлік инвесторлар үшін қауіпті болуы ықтимал.
Интернет көпіршігі жарылғаннан кейін венчурлік қаржыландыру тоқтағанда, стартаптар да құрдымға кеткен еді. 2003 жылы жаңа стартаптар көп құрылған жоқ. Бірақ қазіргі стартаптар осыдан 10 жыл бұрынғыдай венчурлік капиталға байланбаған. Енді венчурлік капитал мен стартаптардың жолдары екіге айрылуы әбден мүмкін. Егер солай болса, экономика жақсарған кезде олар қайта табыспауы да ықтимал.
Стартаптардың ендігі жерде венчурлік инвесторларға соншалықты тәуелді болмауының себебін бүгінде стартап саласындағы кез келген адам біледі: стартап бастау әлдеқайда арзандады. Мұның төрт негізгі себебі бар: Мур заңы аппараттық жасақтаманы арзандатты; ашық бастапқы код (open source) бағдарламалық жасақтаманы тегін етті; веб маркетинг пен дистрибуцияны тегін қылды; ал анағұрлым қуатты бағдарламалау тілдері әзірлеушілер тобын кішірейтуге мүмкіндік берді. Бұл өзгерістер стартапты бастау құнын шамалы ғана деңгейге дейін түсірді. Көптеген стартаптарда — бәлкім, Y Combinator қаржыландырған стартаптардың көпшілігінде — ең үлкен шығын жай ғана негізін қалаушылардың күнделікті тұрмыстық шығындары болып табылады. Бізде айына $3000 табыспен-ақ пайдаға шыққан стартаптар болды.
Кіріс тұрғысынан алғанда $3000 — болмашы сома. Айына $3000 табатын стартап кімді қызықтыруы керек? Өйткені, кіріс ретінде мардымсыз болғанымен, бұл ақша стартаптың қаржыландыру жағдайын толығымен өзгерте алады.
Стартап басқаратын адамның ойында үнемі қаншалықты «ұшу-қону жолағы» (runway) қалғаны туралы есеп жүріп жатады — яғни банктегі ақша таусылғанға дейін және олар не пайдаға шығуы, не қосымша ақша тартуы, не бизнесін жабуы керек болғанға дейін қанша уақыт бар. Сіз пайдаға шығу шегінен өткеннен кейін, ол қаншалықты төмен болса да, сіздің ұшу жолағыңыз шексіз болады. Бұл — сапалық өзгеріс, Enterprise кемесі варп-жылдамдыққа үдегенде жұлдыздардың сызыққа айналып, көзден ғайып болуы сияқты. Пайдаға шыққаннан кейін сізге инвесторлардың ақшасы қажет болмай қалады. Ал интернет-стартаптарды жүргізу өте арзанға түскендіктен, пайда шегі мардымсыз деңгейде төмен болуы мүмкін. Бұл дегеніміз, көптеген интернет-стартаптарға ендігі жерде венчурлік көлемдегі инвестициялар қажет емес. Көптеген стартаптар үшін венчурлік қаржыландыру, инвесторлардың тілімен айтқанда, «міндетті түрде қажет» (must-have) нәрседен «болса жақсы» (nice-to-have) нәрсеге айналды.
Бұл өзгеріс ешкім байқамай тұрғанда орын алды және оның салдары осы уақытқа дейін айтарлықтай жасырын қалып келді. Интернет көпіршігінен кейінгі құлдырау кезінде стартап бастау түкке тұрғысыз арзан болды, бірақ оны аңғарғандар аз еді, өйткені стартаптар сәннен мүлдем қалып қойған болатын. 2005 жылдар шамасында стартаптар қайтадан сәнге айналғанда, инвесторлар қайтадан чек жаза бастады. Ал құрылтайшыларға венчурлік қаржы бұрынғыдай қажет болмаса да, егер ұсынылса, оны алуға дайын болды — бұл ішінара стартаптардың венчурлік капиталды алу дәстүрі болғандықтан, ішінара стартаптардың, иттер сияқты, мүмкіндік берілгенде жеп қалуға бейімділігінен еді. Инвесторлар чек жазып жатқан кезде, негізін қалаушылар оларға қаншалықты аз мұқтаж екендігінің шегін тексеріп көруге ешқашан мәжбүр болған емес. Ерекше жағдайларына байланысты бұл шектерге кездейсоқ тап болған бірнеше стартаптар болды — ең танымалы 37signals, олар бұл шекке стартаптар әлеміне басқа бағыттан келгендіктен жетті: олар консалтингтік фирма ретінде басталды, сондықтан оларда өнім пайда болғанға дейін кіріс бар еді.
Венчурлік инвесторлар мен стартап негізін қалаушылар бір кездері бір-біріне бұрандамамен бекітілген екі бөлшек сияқты. 2000 жыл шамасында ол бұрандама алынып тасталды. Бөлшектерге осы уақытқа дейін бірдей күштер әсер еткендіктен, олар әлі де бірігіп тұрған сияқты көрінеді, бірақ іс жүзінде бірі екіншісінің үстінде жай ғана жатыр. Қатты бір соққы оларды екі жаққа ұшырып жібереді. Ал қазіргі рецессия дәл сол соққы болуы мүмкін.
Y Combinator спектрдің ең шеткі нүктесінде орналасқандықтан, біз негізін қалаушылар мен инвесторлар арасындағы алшақтық белгілерін бірінші болып көретін едік, және біз оны шынымен де көріп отырмыз. Мысалы, қор нарығының құлдырауы инвесторларды сақтыққа итермелегендей көрінгенімен, бұл стартап бастағысы келетін адамдар санына ешқандай әсер етпеген сияқты. Біз қаржыландыруға өтінімдерді әр 6 ай сайын қабылдаймыз. Қазіргі қаржыландыру циклына өтінімдер 17 қазанда, яғни нарықтар құлдырағаннан кейін жабылды, соған қарамастан біз рекордтық санға қол жеткіздік, бұл бір жыл бұрынғы дәл осындай циклмен салыстырғанда 40%-ға артық.
Бәлкім, экономика одан әрі нашарлай берсе, бір жылдан кейін жағдай басқаша болар, бірақ әзірге әлеуетті негізін қалаушылар арасында қызығушылықтың бәсеңдеуі мүлдем байқалмайды. Бұл 2001 жылғы көңіл-күйден өзгеше. Ол кезде әлеуетті негізін қалаушылар арасында стартаптар бітті, енді жай ғана магистратураға бару керек деген ортақ пікір қалыптасқан еді. Бұл жолы олай болмай жатыр, және оның себебінің бір бөлігі — тіпті нашар экономиканың өзінде айына $3000 әкелетін бірдеңе жасау соншалықты қиын емес. Егер инвесторлар чек жазуды тоқтатса, оған кім бас қатырады?
Біз негізін қалаушылар мен инвесторлар арасындағы алшақтық белгілерін өзіміз қаржыландырған қазіргі стартаптардың көзқарасынан да көріп отырмыз. Жақында ғана мен солардың бірімен сөйлестім, оларда дәл соңғы сәтте инвесторлар өздерін басым сезінгенде мәмілелерді бұзатын болмашы нәрсе үшін — құрылтайшылардың 83(b) формаларын дұрыс толтырған-толтырмағаны туралы күмәндіктен, сенсеңіз де, сенбесеңіз де, инвестициялық раунд өтпей қалған. Соған қарамастан, бұл стартаптың сәтті болатыны анық: олардың трафик пен кіріс графиктері әуеге көтеріліп бара жатқан ұшақ сияқты. Сондықтан мен олардан басқа инвесторлармен таныстыруымды қалайсыз ба деп сұрадым. Менің таңғалысыма орай, олар «жоқ» деп жауап берді — олар төрт ай бойы инвесторлармен алысып шаршаған және енді оны істеудің қажеті жоқ болғанына әлдеқайда қуанышты еді. Олар инвестордың ақшасына жұмысқа алғысы келген бір досы бар еді, енді оны кейінге шегеруге тура келеді. Бірақ одан басқа жағынан олар пайдаға жеткенше банктегі ақшамыз жетеді деп есептеді. Сенімді болу үшін олар арзанырақ пәтерге көшіп жатты. Ал қазіргі экономикалық жағдайда олар оны жақсы бағаға тапты деп бәс тігуге бармын.
Мен жақында сөйлескен бірнеше YC негізін қалаушыларынан осындай «инвесторлармен бас қатырудың қажеті жоқ» деген көңіл-күйді байқадым. Ең соңғы (жазғы) бағдарламаның кем дегенде бір стартапы венчурлік капиталды айтпағанда, тіпті періштелік (angel) инвестицияны да тартпауы мүмкін. Ticketstumbler Y Combinator-дың $15 000 инвестициясымен пайдаға шықты және олар бұдан артық ақша қажет болмайды деп үміттенеді. Бұл тіпті бізді де таңғалдырды. YC стартапты бастау арзан деген идеяға негізделгенімен, біз негізін қалаушылар тек YC қаржыландыруымен ғана табысты стартаптар өсіреді деп ешқашан ойламаппыз.
Егер негізін қалаушылар венчурлік инвесторлар үшін бас қатырудың қажеті жоқ деп шешсе, бұл инвесторлардың өзіне жаман болуы мүмкін. Бірнеше жылдан кейін экономика қалпына келіп, олар қайтадан чек жазуға дайын болғанда, негізін қалаушылардың әлдеқашан алға озып кеткенін көруі мүмкін.
Венчурлік қауымдастық сияқты, стартап негізін қалаушылардың да өз қауымдастығы бар. Олардың бәрі бір-бірін таниды және әдіс-тәсілдер олардың арасында тез таралады. Егер біреу жаңа бағдарламалау тілін немесе жаңа хостинг-провайдерді байқап көріп, жақсы нәтижеге қол жеткізсе, 6 айдан кейін олардың жартысы соны қолданып жатады. Қаржыландыруға қатысты да дәл солай. Негізін қалаушылардың қазіргі буыны венчурлік қорлардан, әсіресе Sequoia-дан ақша алғысы келеді, өйткені Ларри мен Сергей венчурлік инвесторлардан, нақтырақ айтқанда Sequoia-дан ақша алған болатын. Егер келесі танымал әрі қарқынды компания венчурлік қаржыны мүлде алмаса, бұл венчурлік бизнеске қалай әсер ететінін елестетіп көріңізші.
Венчурлік инвесторлар өздерін нөлдік қосындысы бар ойын ойнап жатырмыз деп санайды. Шындығында, бұл тіпті олай да емес. Егер сіз мәмілені Benchmark-ке ұтылып қалсаңыз, сіз сол мәміледен айырыласыз, бірақ венчурлік сала ретінде ол бәрібір ұтады. Ал егер сіз мәмілені Ешкімге (None) ұтылсаңыз, барлық венчурлік инвесторлар ұтылады.
Бұл рецессия Интернет көпіршігінен кейінгіден өзгеше болуы мүмкін. Бұл жолы негізін қалаушылар стартаптарды ашуды тоқтатпауы мүмкін. Ал егер солай болса, инвесторлар чек жазуды жалғастыруға мәжбүр болады, әйтпесе олар ешкімге керексіз болып қалуы мүмкін.
Осы мақаланың нобайларын оқып шыққаны үшін Сэм Альтманға, Тревор Блэквеллге, Дэвид Хорникке, Джессика Ливингстонға, Роберт Морриске және Фред Уилсонға алғыс білдіремін.