Кеше ни эшләргә тейеш? Был сәйер һорау булып күренергә мөмкин, әммә ул мәғәнәһеҙ ҙә, яуапһыҙ ҙа түгел. Был балалар ҙур һорауҙар бирмәҫкә өйрәнгәнсе биргән һорау төрө. Мин үҙем уға башҡа бер нәмәне тикшергән ваҡытта ғына тап булдым. Әммә бер тап булғас, һис юғы уға яуап бирергә тырышып ҡарарға кәрәк тип уйланым.
Шулай итеп, кеше ни эшләргә тейеш? Кешеләргә ярҙам итергә һәм донъяны ҡайғыртырға тейеш. Был икәүһе аңлашылып тора. Әммә тағы берәй нәмә бармы? Мин быны үҙемдән һорағанда, килеп сыҡҡан яуап ошо: Яҡшы яңы нәмәләр тыуҙырырға.
Мин, кешеләргә ярҙам итергә йәки донъяны ҡайғыртырға тейешлекте иҫбат итә алмаған кеүек, быны эшләргә тейешлекте лә иҫбат итә алмайым. Бында һүҙ тәүге принциптар тураһында бара. Әммә был принциптың ни өсөн мәғәнәле булыуын аңлата алам. Кешеләр булдыра алған иң тәьҫирле нәмә — уйлау. Был ғөмүмән башҡарыла алған иң тәьҫирле нәмә булыуы ихтимал. Ә уйлауҙың иң яҡшы төрө, дөрөҫөрәге, кешенең яҡшы уйлағанын раҫлаған иң яҡшы дәлил — яҡшы яңы нәмәләр тыуҙырыу.
Мин яңы нәмәләр тип бик киң мәғәнәлә әйтәм. Ньютон физикаһы яҡшы яңы нәмә ине. Ысынында, был принциптың тәүге өлгөһө яҡшы яңы идеяларға эйә булыу ине. Әммә был етерлек кимәлдә дөйөм булып күренмәне: ул, мәҫәлән, сәнғәт йәки музыка тыуҙырыуҙы, яңы идеяларҙы кәүҙәләндермәгән кимәлдә үҙ эсенә алмай ине. Улар яңы идеяларҙы кәүҙәләндерә алһа ла, улар бары тик быны ғына үҙ эсенә алмай — әгәр инде «идея» һүҙен һеҙҙең нервы системаһы аша үткән барлыҡ нәмәне үҙ эсенә алырлыҡ итеп файҙаһыҙ кимәлдә киңәйтмәһәгеҙ.
Хатта кешенең аңлы рәүештә тыуған идеялары өсөн дә, мин «яҡшы яңы нәмәләр тыуҙырыу» тигән һүҙбәйләнеште хуп күрәм. Иң яҡшы фекерләү төрөн тасуирлауҙың башҡа юлдары ла бар. Мәҫәлән, асыштар яһау йәки берәй нәмәне башҡаларға ҡарағанда тәрәнерәк аңлау. Әммә берәй нәмәнең моделен яһай йәки уның тураһында яҙа алмайһығыҙ икән, һеҙ уны ни тиклем яҡшы аңлайһығыҙ һуң? Ысынында, аңлағаныңды белдерергә тырышыу — уны аңлауыңды раҫлау юлы ғына түгел, ә уны яҡшыраҡ аңлау ысулы ла ул.
Был ғибәрәне яратыуымдың тағы бер сәбәбе — ул беҙҙе ижад итеүгә йүнәлтә. Ул беҙҙе, әйтәйек, башҡалар эшләгән нәмәләр тураһында тәнҡитле күҙәтеүҙәр яһауға ҡарағанда, тәбиғи рәүештә нәмәләр тыуҙырыу тип ҡабул ителгән идеяларҙы өҫтөн күрергә мәжбүр итә. Улар ҙа идеялар, һәм ҡайһы берҙә ҡиммәтлеләр, әммә уларҙы ысынындағынан ҡиммәтерәк тип үҙ-үҙеңде алдау бик еңел. Тәнҡит күркәм һәм ҡатмарлы күренә, ә яңы нәмәләр тыуҙырыу, бигерәк тә башта, йыш ҡына ҡыпайһыҙ күренә; шулай ҙа тап ана шул тәүге аҙымдар иң һирәк һәм ҡиммәтлеһе булып тора.
Яңылыҡ мөһимме? Мин шулай тип уйлайым. Әлбиттә, ул фәндә мөһим. Әгәр һеҙ башҡа берәүҙең мәҡәләһен күсереп алып, үҙегеҙҙеке итеп баҫтырһағыҙ, был бары тик тәьҫирһеҙ генә түгел, ә намыҫһыҙлыҡ булып күренер ине. Сәнғәттә лә шуға оҡшаш. Яҡшы картинаның күсермәһе күңелгә ятышлы нәмә булырға мөмкин, әммә ул төп нөсхә кеүек тәьҫир итмәй. Был иһә, үҙ сиратында, бер үк нәмәне ни тиклем яҡшы булһа ла ҡабат-ҡабат эшләү тәьҫирле түгел икәнен аңлата; һеҙ бары тик үҙ-үҙегеҙҙе ҡабатлайһығыҙ.
Әммә иғтибар итегеҙ: был принцип менән беҙ «тейешлектең» башҡа төрө тураһында һөйләшәбеҙ. Кешеләрҙе һәм донъяны ҡайғыртыу бурыс мәғәнәһендәге тейешлектәр булып тора, ә яҡшы яңы нәмәләр тыуҙырыу — үҙ потенциалыңды тулыһынса тормошҡа ашырып йәшәү мәғәнәһендәге тейешлек. Тарихи яҡтан, нисек йәшәү тураһындағы күпселек ҡағиҙәләр ошо ике төрлө тейешлектең ҡатнашмаһы булған, әммә ғәҙәттә һуңғыһына ҡарағанда алдағыһы күберәк булған. [1]
Тарихтың күп өлөшөндә «Кеше ни эшләргә тейеш?» тигән һорауға, һеҙ Цицерондан һорайһығыҙмы әллә Конфуцийҙанмы, бөтә ерҙә лә тиерлек бер үк яуап бирелгән. Һеҙ аҡыллы, ҡыйыу, намыҫлы, тотанаҡлы һәм ғәҙел булырға, йоланы һаҡларға һәм йәмәғәт мәнфәғәтенә хеҙмәт итергә тейешһегеҙ. Донъяның ҡайһы бер өлөштәрендә яуап «Хоҙайға хеҙмәт итеү»гә әйләнгән оҙон осор булған, әммә ғәмәлдә барыбер аҡыллы, ҡыйыу, намыҫлы, тотанаҡлы һәм ғәҙел булыу, йоланы һаҡлау һәм йәмәғәт мәнфәғәтенә хеҙмәт итеү яҡшы тип һаналған. Һәм, ысынлап та, был рецепт Виктория дәүерендәге кешеләрҙең күбеһенә дөрөҫ күренер ине. Әммә унда донъяны ҡайғыртыу йәки яңы нәмәләр тыуҙырыу тураһында бер ни ҙә юҡ, һәм был бер аҙ борсой, сөнки был һорау ваҡытһыҙ, мәңгелек булырға тейеш кеүек күренә. Яуап артыҡ үҙгәрергә тейеш түгел.
Традицион яуаптарҙа донъяны ҡайғыртыу телгә алынмауы мине артыҡ борсомай. Билдәле булыуынса, кешеләр быны беҙ уны емерә алыуыбыҙ асыҡланғас ҡына ҡайғырта башланы. Әммә яҡшы яңы нәмәләр тыуҙырыу нисек мөһим була ала, әгәр традицион яуаптарҙа был турала бер ни ҙә әйтелмәһә?
Традицион яуаптар бер аҙ башҡа һорауға яуап булған. Улар нимә эшләргә түгел, ә нисек булырға тигән һорауға яуап ине. Тыңлаусыларҙың нимә эшләү буйынса әллә ни һайлау мөмкинлеге булмаған. Һуңғы быуаттарға тиклем аудитория ер биләүселәр синыфы, шул уҡ ваҡытта сәйәси синыф булған. Улар физика менән шөғөлләнеү һәм романдар яҙыу араһында һайлап тормаған. Уларҙың эше алдан билдәләнгән: үҙ биләмәләре менән идара итеү, сәйәсәттә ҡатнашыу, кәрәк булғанда һуғышыу. Буш ваҡытта башҡа ҡайһы бер эштәр менән шөғөлләнеү яраған, әммә идеаль осраҡта буш ваҡыт бөтөнләй булмаған. Цицерондың De Officiis хеҙмәте — нисек йәшәү тураһындағы һорауға бөйөк классик яуаптарҙың береһе, һәм унда ул, әгәр яңыраҡ булған сәйәси сыуалыштар арҡаһында йәмәғәт тормошонан ситләтелмәгән булһа, быны яҙмаҫ та ине, тип асыҡтан-асыҡ әйтә. [2]
Әлбиттә, беҙ хәҙер «үҙенсәлекле эш» тип атарға мөмкин булған нәмәләр менән шөғөлләнеүселәр булған, һәм уларға йыш ҡына һоҡланғандар, әммә улар өлгө итеп күрелмәгән. Архимед шарҙың күләме уны ҡаплап торған иң бәләкәй цилиндр күләменең 2/3 өлөшөн тәшкил итеүен беренсе булып иҫбатлауын белгән һәм быға бик шатланған. Әммә һеҙ боронғо яҙыусыларҙың уҡыусыларын унан өлгө алырға өндәгәнен тапмаҫһығыҙ. Улар уға өлгөгә ҡарағанда күберәк ғәжәйеп күренеш (вундеркинд) тип ҡарағандар.
Хәҙер күптәребеҙ Архимед өлгөһөнә эйәрә һәм үҙ иғтибарыбыҙҙың күп өлөшөн эшмәкәрлектең бер төрөнә бағышлай ала. Ахыр сиктә ул өлгө булып сыҡты, һәм замандаштары айырым бер төркөм итеп күреүҙе сәйер тип тапҡан башҡа кешеләр ҙә шундай булды, сөнки яңы нәмәләр тыуҙырыусы кешеләр ҡатламы социаль иерархияға арҡыры үтә ине.
Ниндей яңы нәмәләр иҫәпкә алына? Мин был һорауҙы уларҙы тыуҙырыусыларға ҡалдырыр инем. Ҡайһы бер сиктәрҙе билдәләргә тырышыу хәүефле эш булыр ине, сөнки яңы төр эштәргә башта йыш ҡына ерәнеп ҡарайҙар. Реймонд Чандлер тура мәғәнәһендә арзанлы урам детективтары («pulp fiction») яҙған, ә хәҙер ул егерменсе быуаттың иң яҡшы яҙыусыларының береһе тип танылған. Ысынында, был ҡалып шул тиклем таралған, хатта уны рецепт булараҡ ҡулланырға мөмкин: әгәр һеҙ абруйлы тип һаналмаған ниндәйҙер эш төрөнә дәртләнһәгеҙ һәм ҡалған һәр кемдең унда нимәне иғтибарҙан ысҡындырғанын аңлата алһағыҙ, был бары тик шөғөлләнергә яраған ғына түгел, ә махсус рәүештә эҙләп табырға тейешле эш төрө булып тора.
Минең бер ниндәй ҙә сиктәр билдәләргә теләмәүемдең икенсе сәбәбе — беҙгә улар кәрәк түгел. Яҡшы яңы нәмәләр тыуҙырыусы кешеләргә намыҫлы булып ҡалыу өсөн ҡағиҙәләр кәрәкмәй.
Шулай итеп, бына минең йәшәү өсөн принциптар йыйылмаһы буйынса күҙаллауым: кешеләрҙе һәм донъяны ҡайғыртығыҙ, һәм яҡшы яңы нәмәләр тыуҙырығыҙ. Төрлө кешеләр быны төрлө кимәлдә эшләр. Моғайын, тулыһынса кешеләрҙе ҡайғыртыуға иғтибарын йүнәлткәндәр күп булыр. Башлыса яңы нәмәләр тыуҙырыуға баҫым яһағандар аҙсылыҡта булыр. Әммә һеҙ шуларҙың береһе булһағыҙ ҙа, һеҙ тыуҙырған яңы нәмәләрҙең кешеләргә йәки донъяға зыян килтермәүенә һис юғы инанырға тейешһегеҙ. Әгәр һеҙ тағы бер аҙым алға барып, уларға ярҙам итә торған нәмәләр тыуҙырырға тырышһағыҙ, был алмашыуҙа отасағығыҙҙы тойорһоғоҙ. Һеҙ нимә тыуҙыра алыуығыҙҙа күберәк сикләнерһегеҙ, әммә уны ҙурыраҡ көс-ҡеүәт менән тыуҙырырһығыҙ.
Икенсе яҡтан, әгәр һеҙ ғәжәйеп берәй нәмә эшләһәгеҙ, хатта быны теләмәһәгеҙ ҙә, йыш ҡына кешеләргә йәки донъяға ярҙам итәсәкһегеҙ. Ньютонды үҙенең эше килтерә алған ниндәйҙер ғәмәли файҙа түгел, ә ҡыҙыҡһыныусанлыҡ һәм ынтылыш алға әйҙәгән, шулай ҙа уның хеҙмәтенең ғәмәли тәьҫире ғәйәт ҙур булған. Һәм был сығарылма түгел, ә ғәҙәти ҡағиҙә кеүек күренә. Шуға күрә, әгәр һеҙ ғәжәйеп берәй нәмә булдыра алам тип уйлайһығыҙ икән, моғайын, бары тик алға барырға һәм быны эшләргә кәрәктер.
Иҫкәрмәләр
[1] Яҡшы йәшәү кешенең бурысы тип әйтеп, был өсәүҙе лә бер үк төрлө тейешлек тип ҡарай алыр инек — мәҫәлән, ҡайһы бер христиандар кеүек, Хоҙай биргән һәләттәрҙе тулыһынса файҙаланыу кешенең бурысы, тип. Әммә был кешеләрҙең диндең ҡәтғи талаптарынан ҡасыу өсөн уйлап сығарған казуистикаларының береһе кеүек күренә: доға ҡылыу йәки хәйриә эштәре башҡарыу урынына математика өйрәнеүгә ваҡыт бүлергә ярай ине, сөнки кире осраҡта һеҙ Хоҙай биргән бүләктән баш тартҡан булыр инегеҙ. Һис шикһеҙ файҙалы казуистика, әммә ул беҙгә кәрәкмәй.
Шулай уҡ беҙ тәүге ике принципты берләштерә ала инек, сөнки кешеләр донъяның бер өлөшө булып тора. Ни өсөн беҙҙең төр айырым мөнәсәбәткә лайыҡ булырға тейеш? Мин был һайлауҙы аҡларға тырышмаясаҡмын, әммә башҡаса уйлайым тип раҫлаған һәр кем ысынында үҙ принциптарына ярашлы йәшәй икәнлегенә шикләнеп ҡарайым.
[2] Конфуций ҙа властар өсөн көрәштә еңелеүселәр яғында ҡалғас, йәмәғәт тормошонан ситләтелгән булған, һәм моғайын, әгәр был оҙайлы мәжбүри ял осоро булмаһа, ул да хәҙер был тиклем билдәле булмаҫ ине.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Джессика Ливингстонға һәм Роберт Моррисҡа рәхмәтемде белдерәм.