Адам не істеуі керек? Бұл біртүрлі сұрақ болып көрінуі мүмкін, бірақ ол мағынасыз немесе жауабы жоқ сұрақ емес. Бұл — балалар үлкен сұрақтарды қоймауды үйренбей тұрып қоятын сұрақтардың бірі. Менің өзім бұл сұраққа басқа бір нәрсені зерттеу барысында ғана тап болдым. Бірақ тап болған соң, ең болмағанда оған жауап беруге тырысуым керек деп ойладым.
Сонымен, адам не істеуі керек? Адамдарға көмектесу керек және әлемге қамқорлық жасау керек. Бұл екеуі айтпаса да түсінікті. Бірақ одан басқа тағы не бар? Мен осылай сұраған кезде ойыма келетін жауап — Жақсы жаңа дүниелер жасау.
Адамдарға көмектесу немесе әлемге қамқорлық жасау керек екенін дәлелдей алмайтыным сияқты, мұны да істеу керектігін дәлелдей алмаймын. Біз бұл жерде бастапқы қағидаттар туралы сөз қозғап отырмыз. Бірақ мен бұл қағидаттың неліктен қисынды екенін түсіндіре аламын. Адамдар жасай алатын ең әсерлі нәрсе — ойлау. Бұл жасалуы мүмкін ең керемет нәрсе де шығар. Ал ойлаудың ең жақсы түрі, дәлірек айтқанда, адамның жақсы ойланғанының ең жақсы дәлелі — жақсы жаңа дүниелер жасау.
Мен «жаңа дүниелер» дегенді өте кең мағынада айтып отырмын. Ньютонның физикасы жақсы жаңа дүние болды. Негізінде, бұл қағидаттың алғашқы нұсқасы — «жақсы жаңа идеяларға ие болу» еді. Бірақ бұл жеткілікті деңгейде жалпылама болып көрінбеді: мысалы, өнер немесе музыка туындыларын жасау жаңа идеяларды бойына сіңіргені болмаса, бұған кірмей қалатын. Олар жаңа идеяларды бейнелеуі мүмкін болғанымен, бар болғаны сол ғана емес; тек егер сіз «идея» сөзін жүйке жүйеңізден өткеннің бәрін қамтитындай тым бос әрі мағынасыз созып жібермесеңіз әрине.
Тіпті адам саналы түрде ойлап табатын идеялар үшін де мен «жақсы жаңа дүниелер жасау» деген тұжырымды артық көремін. Ойлаудың ең жақсы түрін сипаттаудың басқа да жолдары бар. Мысалы, жаңалықтар ашу немесе бір нәрсені басқаларға қарағанда тереңірек түсіну. Бірақ бір нәрсенің моделін жасай алмасаңыз немесе ол туралы жаза алмасаңыз, оны қаншалықты жақсы түсінгеніңіз? Шынында да, түсінген нәрсеңізді білдіруге тырысу — бұл оны түсінгеніңізді дәлелдеу ғана емес, оны жақсырақ түсінудің де бір жолы.
Бұл сөз тіркесін ұнатуымның тағы бір себебі — ол бізді жаратуға, жасауға бейімдейді. Ол бізге басқа адамдар жасаған нәрселер туралы сыни пікір айтудан гөрі, табиғи түрде жаңа дүниелер жасау ретінде қабылданатын идеяларды таңдауға мәжбүр етеді. Олар да идеялар, кейде тіпті құнды идеялар, бірақ оларды шын мәніндегіден гөрі құндырақ деп сеніп, өзіңді алдап қою оңай. Сын айту күрделі әрі терең болып көрінеді, ал жаңа дүниелер жасау көбінесе, әсіресе бастапқыда, ыңғайсыз болып көрінеді; дегенмен дәл осы алғашқы қадамдар — ең сирек әрі ең құндысы.
Жаңа болу маңызды ма? Меніңше, иә. Бұл ғылымда аса маңызды екені анық. Егер сіз біреудің мақаласын көшіріп алып, оны өзіңіздікі ретінде жарияласаңыз, бұл жай ғана әсерсіз емес, сонымен бірге арам болып көрінер еді. Өнерде де соған ұқсас. Жақсы картинаның көшірмесі жағымды дүние болуы мүмкін, бірақ ол түпнұсқа сияқты таңғалдырмайды. Бұл өз кезегінде бір нәрсені қаншалықты жақсы жасасаңыз да, қайта-қайта жасай берудің еш әсерлі емес екенін білдіреді; сіз жай ғана өзіңізді көшіріп жатырсыз.
Алайда бұл қағидатта біз басқаша «керек» туралы айтып отырғанымызға назар аударыңыз. Адамдар мен әлемге қамқорлық жасау — бұл адамның борышы деген мағынадағы «керек», ал жақсы жаңа дүниелер жасау — бұл өз әлеуетіңізді толық ашып өмір сүрудің жолы деген мағынадағы «керек». Тарихта қалай өмір сүру керектігі туралы ережелердің көбі осы екі «керектің» қосындысы болған, дегенмен көбінесе кейінгісіне қарағанда алдыңғысына көбірек мән берілген. [1]
Тарихтың көп бөлігінде «Адам не істеуі керек?» деген сұраққа Цицероннан сұрасаңыз да, Конфуцийден сұрасаңыз да, барлық жерде дерлік бірдей жауап берілді. Сіз дана, батыл, адал, байсалды әрі әділ болуыңыз, салт-дәстүрді ұстануыңыз және қоғам мүддесіне қызмет етуіңіз керек. Әлемнің кейбір бөліктерінде жауап «Құдайға қызмет ету» болып өзгерген ұзақ кезең болды, бірақ іс жүзінде дана, батыл, адал, байсалды және әділ болу, дәстүрді құрметтеу және қоғам мүддесіне қызмет ету әлі де жақсы деп саналды. Шынында да, бұл рецепт Виктория дәуіріндегі адамдардың көбіне дұрыс болып көрінер еді. Бірақ онда әлемге қамқорлық жасау немесе жаңа дүниелер жасау туралы ештеңе жоқ, ал бұл біраз алаңдатады, өйткені бұл сұрақ уақытпен шектелмеген сұрақ болуы керек сияқты. Жауап көп өзгөрмеуі керек.
Дәстүрлі жауаптарда әлемге қамқорлық жасау туралы айтылмағаны мені аса алаңдатпайды. Әрине, адамдар бұл туралы оны бүлдіріп алуымыз мүмкін екені белгілі болғаннан кейін ғана қам жей бастады. Бірақ егер дәстүрлі жауаптарда айтылмаса, жақсы жаңа дүниелер жасау қалайша маңызды болуы мүмкін?
Дәстүрлі жауаптар сәл өзгеше сұрақтың жауабы болды. Олар «не істеу керек» дегеннен гөрі «қандай болу керек» деген сұраққа жауап еді. Ол замандағы аудиторияның не істеу керектігі туралы таңдауы көп болған жоқ. Соңғы ғасырларға дейінгі аудитория — жер иеленушілер табы, яғни саяси тап еді. Олар физикамен айналысу мен роман жазудың арасында таңдау жасап жүрген жоқ. Олардың ісі алдын ала белгіленіп қойған: өз иеліктерін басқару, саясатқа қатысу, қажет болғанда шайқасу. Бос уақытта басқа да кейбір жұмыс түрлерімен айналысуға болатын еді, бірақ дұрысында адамда бос уақыт болмауы тиіс болатын. Цицеронның De Officiis («Міндеттер туралы») еңбегі — қалай өмір сүру керек деген сұраққа классикалық ұлы жауаптардың бірі, және онда ол соңғы саяси дүрбелеңдер оны қоғамдық өмірден шеттетпегенде, мұны тіпті жазбас та едім деп ашық айтады. [2]
Әрине, біз қазір «түпнұсқа еңбек» деп атайтын іспен айналысқан адамдар болды және оларға бұл үшін жиі тамсана қарайтын, бірақ олар үлгі-өнеге ретінде қабылданбады. Архимед сфераның көлемі өзін ішіне алатын ең кіші цилиндр көлемінің 2/3 бөлігіне тең екенін бірінші болып дәлелдегенін білді және бұған қатты қуанды. Бірақ ежелгі жазушылардың өз оқырмандарын одан үлгі алуға шақырғанын таба алмайсыз. Олар оны үлгі тұтар тұлғадан гөрі ғажайып дарын иесі ретінде көрді.
Қазір көбіміз Архимедтің үлгісіне еріп, бар назарымызды жұмыстың бір түріне ғана арнай аламыз. Ол сайып келгенде, өзінің замандастары жеке бір топ ретінде қарастыруды біртүрлі көретін басқа да бірқатар адамдармен бірге үлгі болып шықты, өйткені жаңа дүние жасайтын адамдардың арнасы әлеуметтік иерархияға тік бұрышпен (қиғаш) келетін еді.
Жаңа дүниелердің қандай түрлері есепке алынады? Мен бұл сұрақты оларды жасайтындардың өздеріне қалдырғанды жөн көремін. Қандай да бір шекті межені анықтауға тырысу қауіпті іс болар еді, өйткені жұмыстың жаңа түрлеріне бастапқыда көбінесе менсінбей қарайды. Реймонд Чандлер кәдімгі арзан бульварлық детективтер (pulp fiction) жазған, ал қазір ол жиырмасыншы ғасырдың ең үздік жазушыларының бірі ретінде танылды. Шынында да, бұл заңдылық соншалықты жиі кездеседі, тіпті оны рецепт ретінде пайдалануға болады: егер сіз беделді деп саналмайтын қандай да бір жұмысқа қызығып жүрсеңіз және басқалардың одан не нәрсені байқамай жүргенін түсіндіре алсаңыз, онда бұл жай ғана айналысуға болатын жұмыс түрі емес, керісінше іздеп жүріп істейтін іс.
Менің қандай да бір межелерді белгілегім келмейтінінің тағы бір себебі — олар бізге қажет емес. Жақсы жаңа дүниелер жасайтын адамдарға адал болып қалу үшін ережелер керек емес.
Сонымен, міне, менің ұсынатын өмірлік қағидаттарым: адамдарға және әлемге қамқорлық жасаңыз және жақсы жаңа дүниелер жасаңыз. Әр түрлі адамдар бұларды әр түрлі дәрежеде орындайды. Шамасы, бар назарын тек адамдарға қамқорлық жасауға аударатындар көп болады. Ал негізінен жаңа дүниелер жасауға ден қоятындар аз болады. Бірақ солардың бірі болсаңыз да, ең болмағанда жасайтын жаңа дүниелеріңіздің сайып келгенде адамдарға немесе әлемге зияны тимейтініне көз жеткізуіңіз керек. Ал егер бір қадам алға басып, оларға көмектесетін нәрселер жасауға тырыссаңыз, бұл айырбастан ұтылмайтыныңызды байқайсыз. Не жасай алатыныңыз жағынан шектеулер көбірек болады, бірақ оны үлкен қуатпен жасайтын боласыз.
Екінші жағынан, егер сіз таңғажайып бір нәрсе жасасаңыз, тіпті ниеттенбесеңіз де, көбінесе адамдарға немесе әлемге көмектесіп жатасыз. Ньютон өз жұмысының қандай да бір практикалық нәтижесімен емес, әуесқойлық пен амбициямен жетектелді, дегенмен оның жұмысының практикалық әсері орасан зор болды. Және бұл ережеден тыс жағдай емес, қалыпты жағдай сияқты. Сондықтан, егер сіз таңғажайып нәрсе жасай аламын деп ойласаңыз, жай ғана іске кірісіп, оны жасауыңыз керек.
Ескертпелер
[1] Жақсы өмір сүру — адамның борышы деп айту арқылы, мысалы, кейбір христиандар айтқандай, Құдай берген талантты барынша пайдалану адамның борышы деу арқылы біз осы үшеуін бірдей «керек» ретінде қарастыра алар едік. Бірақ бұл діннің қатал талаптарынан жалтару үшін адамдар ойлап тапқан казуистиканың бірі сияқты көрінеді: дұға етудің немесе қайырымдылық жасаудың орнына уақытты математиканы оқуға жұмсауға рұқсат етілді, өйткені әйтпесе сіз Құдайдың берген сыйынан бас тартқан болар едіңіз. Әрине, пайдалы казуистика, бірақ ол бізге қажет емес.
Біз сондай-ақ алғашқы екі қағидатты біріктіре алар едік, өйткені адамдар — әлемнің бір бөлігі. Неліктен біздің түрге ерекше көзқарас болуы керек? Мен бұл таңдауды ақтауға тырыспаймын, бірақ басқаша ойлаймын деп мәлімдейтін кез келген адамның шынымен өз қағидаттарына сай өмір сүретініне күмәнім бар.
[2] Конфуций де билік үшін күресте жеңіліске ұшырағаннан кейін қоғамдық өмірден шеттетілді және шамасы, егер осы мәжбүрлі ұзақ бос уақыт болмағанда, ол да қазір мұншалықты танымал болмас еді.
Осы мәтіннің нобайларын оқып шыққаны үшін Тревор Блэквеллге, Джессика Ливингстонға және Роберт Морриске алғыс айтамын.