Кеше нишләргә тиеш? Бу сәер сорау булып күренергә мөмкин, ләкин аның мәгънәсез яки җавапсыз түгеллеге ачык. Бу балаларның, зур сораулар бирергә ярамаганын аңлаганчы бирә торган сорауларына охшаш. Мин үзем дә аңа бөтенләй башка нәрсә тикшергән вакытта гына тап булдым. Ләкин тап булгач, ким дигәндә аңа җавап бирергә тырышырга кирәк дип уйладым.
Шулай итеп, кеше нәрсә эшләргә тиеш? Кешеләргә ярдәм итәргә һәм дөньяны сакларга кирәк. Бу икесе аңлашыла. Ләкин тагын нәрсә бар? Мин моны үземнән сорагач, уемда барлыкка килгән җавап шул: Яхшы яңа нәрсәләр ясарга.
Кешенең моны эшләргә тиешлеген, кешеләргә ярдәм итәргә яки дөньяны сакларга тиешлеген исбатлый алмаган кебек үк, мин исбат итә алмыйм. Без монда төп принциплар турында сөйләшәбез. Ләкин бу принципның ни өчен мәгънәле булуын аңлата алам. Кешеләр эшли ала торган иң соклангыч нәрсә — уйлау. Бу, гомумән, башкарыла ала торган иң соклангыч нәрсәдер, бәлки. Ә уйлауның иң яхшы төре яки, төгәлрәк әйткәндә, яхшы уйлавыңның иң яхшы дәлиле — яхшы яңа нәрсәләр ясау.
Мин «яңа нәрсәләр» дип бик киң мәгънәдә әйтәм. Ньютон физикасы яхшы яңа нәрсә иде. Чыннан да, бу принципның беренче варианты «яхшы яңа идеяләргә ия булу» иде. Ләкин бу җитәрлек дәрәҗәдә киң булып күренмәде: мәсәлән, бу сәнгать яки музыка тудыруны, алар яңа идеяләрне гәүдәләндергән очраклардан тыш, эченә алмый иде. Ә алар яңа идеяләрне гәүдәләндерә алсалар да, бу алар гәүдәләндергән бердәнбер нәрсә түгел — әлбәттә, сез «идея» сүзен нерв системагыз аша узган һәр нәрсәне үз эченә алырлык дәрәҗәдә файдасыз тартып сузмасагыз.
Хәтта кеше аңлы рәвештә ирешкән идеяләр өчен дә мин «яхшы яңа нәрсәләр ясау» дигән гыйбарәне өстен күрәм. Иң яхшы уйлау төрен тасвирлауның башка юллары да бар. Мәсәлән, ачышлар ясау яки нәрсәнедер башкаларга караганда тирәнрәк аңлау. Ләкин сез берәр нәрсәнең моделен ясый яки ул турыда яза алмыйсыз икән, аны никадәр дәрәҗәдә яхшы аңлыйсыз соң? Чыннан да, аңлаган нәрсәне белдерергә тырышу — аны аңлавыңны исбатлау юлы гына түгел, ә аны тагын да яхшырак аңлау юлы да.
Бу гыйбарәне ошатуымның тагын бер сәбәбе — ул безне яратуга, иҗат итүгә юнәлтә. Ул безгә, әйтик, башка кешеләр ясаган нәрсәләр турында тәнкыйди күзәтүләр ясауга караганда, табигый рәвештә нәрсәләр булдыру дип күренгән идеяләрне өстен күрергә мәҗбүр итә. Алар да идеяләр, һәм кайвакыт кыйммәтле идеяләр, ләкин аларны чынлыктагыдан кыйммәтрәк дип үзеңне алдау җиңел. Тәнкыйть тирән һәм нәфис булып күренә, ә яңа нәрсәләр ясау исә еш кына, аеруча баштарак, уңайсыз булып тоела; әмма нәкъ менә шул беренче адымнар иң сирәк һәм кыйммәтлесе булып тора.
Яңалык мөһимме? Миңа калса, әйе. Әлбәттә, фәндә бу мөһим. Әгәр сез башка берәүнең мәкаләсен күчереп язып, үз исемегездән бастырып чыгарсагыз, бу тәэсирсез генә түгел, намуссыз булып та күренер иде. Сәнгатьтә дә нәкъ шулай. Яхшы картинаның күчермәсе күңелгә ятышлы нәрсә булырга мөмкин, ләкин ул төп нөсхәсе кебек үк сокландырмый. Бу исә үз чиратында шул ук нәрсәне кат-кат ясау, никадәр яхшы эшләсәгез дә, соклангыч түгел дигән сүз; сез бары үзегезне генә кабатлыйсыз.
Шунысы бар, бу принцип белән без «тиеш» дигән сүзнең башка төре турында сөйләшәбез. Кешеләрне һәм дөньяны саклау — алар кешенең бурычы булу мәгънәсендә тиешле нәрсәләр, әмма яхшы яңа нәрсәләр ясау — бу үз потенциалыңны тулысынча ачу юлы булу мәгънәсендә тиешлек. Тарихи яктан караганда, ничек яшәргә кирәклеге турындагы кагыйдәләрнең күбесе «тиеш» дигән сүзнең ике төренең дә кушылмасы булган, гәрчә гадәттә соңгысына караганда беренчесенә күбрәк өстенлек бирелсә дә. [1]
Тарихның күпчелек өлешендә «Кеше нишләргә тиеш?» дигән сорауга, сез Цицероннан яки Конфуцийдан сорасагыз да, бөтен җирдә диярлек бертигез җавап бирелгән. Сезгә зирәк, кыю, намуслы, тыйнак һәм гадел булырга, традицияләрне сакларга һәм җәмгыять мәнфәгатьләренә хезмәт итәргә кирәк. Дөньяның кайбер почмакларында җавап «Аллаһыга хезмәт итү»гә әйләнгән озак чор булды, ләкин гамәлдә зирәк, кыю, намуслы, тыйнак һәм гадел булу, традицияләрне саклау һәм җәмгыять мәнфәгатьләренә хезмәт итү барыбер яхшы дип саналды. Һәм чыннан да бу ысул күпчелек Виктория чоры кешеләренә дә дөрес булып күренер иде. Ләкин анда дөньяны саклау яки яңа нәрсәләр ясау турында бернәрсә дә юк, һәм бу бераз борчуга сала, чөнки бу сорау вакыт белән чикләнмәгән булырга тиеш кебек. Җавап артык үзгәрергә тиеш түгел.
Традицион җавапларда дөньяны саклау турында искә алынмавы мине бик борчымый. Кешеләр аны җимерә алуыбыз аңлашылгач кына кайгырта башладылар, бу аңлашыла. Ләкин әгәр традицион җавапларда искә алынмаса, яхшы яңа нәрсәләр ясау ничек мөһим була ала соң?
Традицион җаваплар бераз башка сорауга җавап иде. Алар нишләргә түгел, ә нинди булырга дигән сорауга җаваплар иде. Тыңлаучыларның нишләргә кирәклеге турында әллә ни зур сайлау мөмкинлеге юк иде. Соңгы гасырларга кадәр аудитория җир биләүче катлам, ягъни сәяси сыйныф иде. Алар физика белән шөгыльләнү һәм романнар язу арасында сайламый иде. Аларның эше алдан билгеләнгән иде: үз биләмәләре белән идарә итү, сәясәттә катнашу, кирәк булганда сугышу. Буш вакытта кайбер башка эшләр белән шөгыльләнү ярый иде, ләкин идеаль очракта андый вакыт бөтенләй булмаска тиеш иде. Цицеронның De Officiis әсәре — ничек яшәргә дигән сорауга иң бөек классик җавапларның берсе, һәм анда ул соңгы сәяси тетрәнүләр аркасында җәмәгать тормышыннан читләштерелмәгән булса, моны хәтта язмаячак та идем, дип ачыктан-ачык әйтә. [2]
Бүген без «оригиналь хезмәт» дип атарлык эш белән шөгыльләнүчеләр, әлбәттә, булган, һәм алар белән еш кына сокланганнар, ләкин аларга үрнәк итеп карамаганнар. Архимед сфераның күләме үзен эченә алган иң кечкенә цилиндр күләменең 2/3 өлешенә тигез икәнен беренче булып исбатлавын белгән һәм моңа бик сөенгән. Ләкин сез борынгы язучыларның үз укучыларын аннан үрнәк алырга өндәвен күрмәссез. Алар аңа үрнәк түгел, ә күбрәк могҗиза яки гаҗәеп зат дип караганнар.
Хәзер безнең күбебез Архимед үрнәгенә иярә һәм төп игътибарын бер төрле эшкә юнәлтә ала. Ахыр чиктә, замандашларына аерым төркем буларак карау сәер тоелырлык башка кешеләр белән беррәттән, ул барыбер үрнәк булып чыкты, чөнки яңа нәрсәләр ясаучы кешеләр сызыгы социаль иерархиягә перпендикуляр рәвештә бара иде.
нинди яңа нәрсәләр исәпкә алына? Мин бу сорауны аларны ясаучыларга калдырырга өстен күрер идем. Нинди дә булса чик билгеләргә тырышу куркыныч эш булыр иде, чөнки яңа төр эшләр башта еш кына кимсетелә. Реймонд Чандлер сүзнең туры мәгънәсендә арзанлы детективлар язган, ә хәзер ул егерменче гасырның иң яхшы язучыларының берсе дип танылды. Чыннан да, бу кагыйдә шулкадәр таралган ки, сез аны рецепт буларак куллана аласыз: әгәр сез абруйлы саналмаган берәр эш төре белән мавыгасыз һәм башкалар анда нәрсәне игътибарсыз калдырганын аңлата аласыз икән, бу эшләү рөхсәт ителгән генә түгел, ә махсус эзләп табарга кирәкле эш төредер.
Мин чикләр билгеләргә теләмәүнең тагын бер сәбәбе — безгә алар кирәк түгел. Яхшы яңа нәрсәләр ясый торган кешеләргә намуслы булып калу өчен кагыйдәләр кирәкми.
Шулай итеп, минемчә, яшәү өчен принциплар түбәндәгечә: кешеләрне һәм дөньяны саклагыз, яхшы яңа нәрсәләр ясагыз. Төрле кешеләр моны төрле дәрәҗәдә эшләр. Бәлки, күпләр бөтенләй кешеләрне саклауга гына игътибар итәр. Кайберәүләр күбесенчә яңа нәрсәләр ясауга басым ясар. Ләкин сез шуларның берсе булсагыз да, сез ясаган яңа нәрсәләр кешеләргә яки дөньяга тулаем алганда зыян китермәсен өчен ким дигәндә тырышырга тиешсез. Әгәр тагын бер адым алга барып, аларга ярдәм итә торган нәрсәләр ясарга тырышсагыз, үзегезнең отышта калганыгызны аңларсыз. Ниләр ясый алуыгызда сез ныграк чикләнгән булырсыз, ләкин сез аны зуррак дәрт белән ясарсыз.
Икенче яктан, гаҗәеп берәр нәрсә ясасагыз, хәтта моны ниятләмәгән булсагыз да, сез еш кына кешеләргә яки дөньяга ярдәм итәрсез. Ньютон үз эшенең ниндидер практик нәтиҗә бирүе белән түгел, ә кызыксыну һәм омтылыш белән рухланган, шулай да аның эшенең практик нәтиҗәсе гаять зур булган. Һәм бу искәрмәгә түгел, ә кагыйдәгә охшаган. Шуңа күрә сез гаҗәеп нәрсә ясый алам дип уйлыйсыз икән, мөгаен, берсүзсез тотынырга һәм эшләргә кирәк.
Искәрмәләр
[1] Без бу өчесенә дә, яхшы яшәү — ул кешенең бурычы дип әйтеп, «тиеш» дигән сүзнең бер үк төре буларак карый алыр идек — мәсәлән, кайбер христианнар әйткәнчә, Аллаһы биргән сәләтләрне тулысынча файдалану — кешенең бурычы. Ләкин бу диннең катгый таләпләреннән качу өчен кешеләр уйлап чыгарган казуистикаларның берсе кебек күренә: намаз уку яки хәйрия эшләре башкару урынына вакытны математика өйрәнүгә сарыф итү рөхсәт ителгән, чөнки югыйсә сез Аллаһы биргән бүләктән баш тарткан булыр идегез. һичшиксез, файдалы казуистика, ләкин безгә ул кирәк түгел.
Без шулай ук беренче ике принципны берләштерә алыр идек, чөнки кешеләр — дөньяның бер өлеше. Ни өчен безнең төргә аерым мөнәсәбәт булырга тиеш? Мин бу сайлауны акларга тырышмам, ләкин башкача уйлыйм дип раслаган һәркем чынлыкта үз принциплары буенча яши дигәнгә шикләнеп карыйм.
[2] Конфуций да хакимият өчен көрәштә җиңелгәннән соң җәмәгать тормышыннан читләштерелгән, һәм, күрәсең, бу мәҗбүри буш вакытның озак дәвам итүе булмаса, ул да хәзерге вакытта шулкадәр танылган булмас иде.
Моның караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквелл, Джессика Ливингстон һәм Роберт Морриска рәхмәтемне белдерәм.