Кешеләрҙе бөйөк эштәр башҡарыуҙан туҡтатып торған иң ҙур сәбәптәрҙең береһе — насар, ябай ғына бер нәмә эшләү ҡурҡыуы. Һәм был ҡурҡыу бер ҙә нигеҙһеҙ түгел. Күп кенә бөйөк проекттар башланғыс осоронда хатта уларҙы барлыҡҡа килтереүселәрҙең үҙҙәренә лә бик үк тәьҫирле күренмәгән этап аша үтә. Уның артында ятҡан оло ҡаҙанышҡа өлгәшеү өсөн был этапты еңеп сығырға кәрәк. Әммә күптәр быны эшләмәй. Күпселек кеше хатта үҙҙәре оялырлыҡ берәй нәмә эшләп ҡарау этабына ла барып етмәй, уны үтеп китеү тураһында әйтеп тә тораһы түгел. Улар хатта башларға ла ныҡ ҡурҡа.
Әгәр ҙә беҙ ябай, насар нәмә эшләү ҡурҡыуын һүндереп ҡуя алһаҡ, күҙ алдына килтерегеҙсе. Күҙ алдына килтерегеҙ, беҙ күпме күберәк эш башҡарыр инек.
Уны һүндерергә өмөт бармы? Минеңсә, бар. Минеңсә, бында ғәмәлдә булған ғәҙәттәр бик тәрән тамырланмаған.
Яңы нәмәләр эшләү үҙе үк биологик төр булараҡ беҙҙең өсөн яңы күренеш. Был һәр ваҡыт булған, әммә һуңғы бер нисә быуатҡа тиклем айырым кешегә күренмәҫлек дәрәжәлә яй барған. Һәм яңы идеялар менән эш итеү өсөн йолалар кәрәк булмағанлыҡтан, беҙ уларҙы булдырмағанбыҙ ҙа.
Оло маҡсатлы проекттарҙың башланғыс өлгөләренә нисек яуап бирергә белеү өсөн беҙҙең тәжрибәбеҙ генә етмәй. Беҙ уларҙы күберәк тамамланған эштәрҙе йәки бигүк ҙур булмаған проекттарҙы баһалаған кеүек баһалайбыҙ. Уларҙың үҙенсәлекле айырым осраҡ икәнен аңламайбыҙ.
Йәки, исмаһам, күпселегебеҙ аңламай. Беҙҙең быны яҡшыраҡ эшләй алыуыбыҙға ышаныуымдың бер сәбәбе — был инде башланып тора. Был йәһәттән киләсәктә йәшәгән бер нисә урын бар инде. Кремний үҙәне — шуларҙың береһе: бында сәйер яңғыраған идея өҫтөндә эшләгән билдәһеҙ кешене, үҙ тыуған яғындағы кеүек, шунда уҡ ситкә типмәйәсәктәр. Кремний үҙәнендә кешеләр бының ни тиклем хәүефле булыуын аңлаған.
Яңы идеялар менән эш итеүҙең дөрөҫ юлы — уларға фантазияғыҙ өсөн һынау кеүек ҡарау: талаптарҙы кәметеү генә түгел, ә идеяның ни өсөн эшләмәйәсәге сәбәптәрен барлауҙан уның нисек эшләй алыу юлдарын табырға тырышыуға ҡарай полярлыҡты тулыһынса үҙгәртеү. Яңы идеялар менән килгән кешеләрҙе осратҡанда мин тап шулай итәм. Мин был йәһәттән байтаҡ оҫтарҙым, ләкин минең тәжрибәм дә күп булды. Y Combinator-ҙа партнер булыу — ул билдәһеҙ кешеләр тәҡдим иткән сәйер яңғырашлы идеялар уртаһында ҡайнау тигәнде аңлата. Һәр алты ай һайын һеҙгә меңәрләгән яңы идеялар тәҡдим ителә, һәм һөҙөмтәләр ҡеүәт законы буйынса таралған донъяла был кәбән эсенән энәне ысҡындырһағыҙ, бының аяныслы төҫтә ап-асыҡ күренәсәген белә тороп, уларҙы айырып сығырға тура килә. Оптимизм кисектергеһеҙ талапҡа әйләнә.
Ләкин мин ваҡыт үтеү менән был төр оптимизмдың, бары бер нисә белгес ҡулланған хәйлә генә түгел, ә йәмғиәт йолаһы булырлыҡ дәрәжәлә киң таралыуына өмөт итәм. Ахыр сиктә, был бик отошло алым, ә ундай нәмәләр ғәҙәттә тиҙ тарала.
Билдәләп үтер кәрәк, оло маҡсатлы проекттарҙың башланғыс өлгөләренә ҡарата кешеләрҙең саманан тыш ҡаты бәғерле булыуы тәжрибәһеҙлектән генә түгел. Улар аҡыллыраҡ күренер өсөн дә шулай итә. Һәм стартаптар кеүек яңы идеялар хәүефле булған өлкәлә, уларҙы кире ҡағыусылар ғәмәлдә күберәк осраҡта хаҡлы булып сыға. Тик уларҙың фараздары һөҙөмтә менән үлсәнмәгәндә генә.
Ләкин кешеләрҙең яңы идеяларҙы ситкә ҡағыуының тағы бер, яуызыраҡ сәбәбе бар. Әгәр ҙә һеҙ ҙур берәй эшкә тотонһағыҙ, тирә-яғығыҙҙағыларҙың күбеһе, аңлы рәүештә булһынмы йәки аңһыҙмы, һеҙҙең уңышһыҙлыҡҡа осрауығыҙҙы теләйәсәк. Улар, әгәр һеҙ ҙур бер нәмә башлап ебәреп, уңышҡа өлгәшһәгеҙ, был һеҙҙе уларҙан өҫтөн ҡуйыр тип борсола. Ҡайһы бер илдәрҙә был айырым кешенең генә кәмселеге түгел, ә милли мәҙәниәттең бер өлөшө булып тора.
Мин Кремний үҙәнендәге кешеләр бындай ынтылыштарҙы әхлаҡи яҡтан яҡшыраҡ булғанға еңеп сыға тип әйтмәҫ инем. [1] Күптәрҙең һеҙгә уңыш теләүенең сәбәбе — улар һеҙҙең менән бергә үҫергә өмөт итә. Инвесторҙар өсөн был стимул бигерәк тә асыҡ: улар һеҙҙең уңышҡа ирешеүегеҙҙе теләй, сөнки был барышта үҙҙәрен дә байытырһығыҙ тип өмөтләнә. Әммә һеҙ осратҡан башҡа бик күп кеше лә һеҙҙең уңыштан ниндәйҙер кимәлдә файҙа күрергә өмөт итә ала. Иң аҙында, һеҙ танылғас, улар һеҙҙе элек-электән белеүҙәре тураһында әйтә аласаҡ.
Ләкин Кремний үҙәнендәге дәртләндереүсе мөнәсәбәт шәхси мәнфәғәткә нигеҙләнгән булһа ла, ваҡыт үтеү менән ул ысынында бер төрлө изге күңеллелеккә әүерелде. Стартаптарҙы яҡлау шул тиклем оҙаҡ ҡулланылды, хатта йолаға әйләнде. Хәҙер стартаптар менән тап ошолай эш итергә тейеш кеүек кенә күренә.
Бәлки, Кремний үҙәне саманан тыш оптимистиктыр. Бәлки, уны ялғансылар бик еңел алдайҙыр. Аҙыраҡ оптимистик булған күп кенә журналистар быға ышанырға теләй. Ләкин улар килтергән мутлашыусылар исемлеге шикле рәүештә ҡыҫҡа һәм иҫкәрмәләр менән тулы. [2] Әгәр һынау сифатында килемде ҡулланһағыҙ, Кремний үҙәненең оптимизмы донъяның ҡалған өлөшөнөкөнә ҡарағанда дөрөҫөрәк көйләнгән кеүек күренә. Һәм ул эшләгәнгә күрә, тараласаҡ та.
Әлбиттә, яңы идеялар стартап идеялары менән генә сикләнмәй. Ябай, барып сыҡмаҫлыҡ нәмә эшләү ҡурҡыуы кешеләрҙе һәр өлкәлә тотҡарлай. Ләкин Кремний үҙәне яңы идеяларға ярҙам итеү өсөн йолаларҙың ни тиклем тиҙ үҫешә алыуын күрһәтә. Һәм был, үҙ сиратында, яңы идеяларҙы кире ҡағыуҙың кеше тәбиғәтендә үҙгәртеп булмаҫлыҡ дәрәжәлә тәрән тамырланмағанын иҫбатлай.
___________
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, яңы нәмәләр эшләргә теләһәгеҙ, башҡаларҙың шикләнеүенән дә көслөрәк көс менән осрашасаҡһығыҙ: үҙегеҙҙең шикләнеүегеҙ. Һеҙ ҙә үҙегеҙҙең башланғыс эшегеҙҙе саманан тыш ҡаты баһалаясаҡһығыҙ. Бынан нисек ҡотолорға?
Был ҡатмарлы мәсьәлә, сөнки насар нәмә эшләү ҡурҡыуын тулыһынса юҡ итергә теләмәйһегеҙ. Нәҡ ул һеҙҙе яҡшы эш башҡарыуға йүнәлтә лә инде. Һеҙ бары уны ваҡытлыса ғына, ауыртыуҙы баҫҡыс дарыуҙың ауыртыуҙы ваҡытлыса баҫҡаны кеүек, һүндереп торорға теләйһегеҙ.
Кешеләр эшләй торған бер нисә ысулды асҡан да инде. Харди A Mathematician's Apology китабында икәүһен телгә ала:
Яҡшы эш «тыйнаҡ» кешеләр тарафынан башҡарылмай. Мәҫәлән, теләһә ниндәй өлкәләге профессорҙың беренсе бурыстарының береһе — үҙ фәненең әһәмиәтен дә, үҙенең ундағы әһәмиәтен дә бер аҙ арттырып күрһәтеү.
Әгәр һеҙ үҙегеҙ шөғөлләнгән эштең әһәмиәтен арттырып баһалаһағыҙ, был һеҙҙең башланғыс һөҙөмтәләргә ҡарата яңылыш ҡаты ҡарашығыҙҙың ҡаршыһына төшәсәк. Әгәр хаҡы 100 булған маҡсатҡа барыу юлының 20%-ында торған нәмәгә ҡарап, уны хаҡы 200 булған маҡсатҡа юлдың 10%-ы тип йомғаҡ яһаһағыҙ, ике өлөш тә хата булһа ла, уның көтөлгән ҡиммәтен баһалауығыҙ дөрөҫ буласаҡ.
Харди әйткәнсә, үҙ-үҙеңә бер аҙ саманан тыш ышаныу ҙа ярҙам итә. Күп кенә өлкәләрҙә иң уңышлы кешеләрҙең үҙ көсөнә саманан тыш ышаныусан булыуын күрҙем. Тыштан ҡарағанда, был сәйер күренә. Әлбиттә, үҙ һәләттәреңде тап теүәл баһалау иң отошлоһо булыр ине кеүек. Нисек итеп яңылышыу өҫтөнлөк була ала һуң? Сөнки был хата ҡапма-ҡаршы яҡтан булған башҡа хата сығанаҡтарын ҡаплай: үҙ-үҙеңә бер аҙ саманан тыш ышаныу һеҙҙе башҡаларҙың да, үҙегеҙҙең дә шикләнеүҙәрегеҙҙән һаҡлай торған ҡалҡан булып тора.
Белмәүсәнлек тә ошондай уҡ тәьҫир яһай. Әгәр ҙә һеҙ тамамланған эште етерлек дәрәжәлә йомшаҡ баһалаусы булһағыҙ, башланғыс эште тамамланған эш һымаҡ ҡабул итеү хатаһын яһау ҡурҡыныс түгел. Бындай белмәүсәнлекте махсус рәүештә тәрбиәләп булыуына шикләнәм, ләкин тәжрибәнән күренеүенсә, был ысынлап та өҫтөнлөк, бигерәк тә йәштәр өсөн.
Ҙур проекттарҙың ябай ғына башланғыс этабын үтеүҙең тағы бер юлы — үҙегеҙҙе кәрәкле кешеләр менән уратып алыу, йәғни социаль ҡаршы ел эсендә өйөрмә яһау. Ләкин һәр ваҡыт маҡтап торған кешеләрҙе генә туплау етмәй. Һеҙ быға иғтибар итмәҫкә өйрәнер инегеҙ. Һеҙгә яман өйрәк бәпкәһен аҡҡош балаһынан ысынында айыра алған хеҙмәттәштәр кәрәк. Быны иң яҡшы эшләй алыусылар — үҙҙәре ошондай проекттар өҫтөндә эшләгән кешеләр, шуға күрә университет кафедралары һәм тикшеренеү лабораториялары шул тиклем яҡшы эшләй ҙә инде. Хеҙмәттәштәр туплау өсөн институттар булыуы мотлаҡ түгел. Мөмкинлек булһа, улар үҙенән-үҙе берләшә. Ләкин яңы нәмәләр эшләргә тырышҡан башҡа кешеләрҙе эҙләп табып, был процесты шәбәйтеү бик тә отошло.
Уҡытыусылар, асылда, хеҙмәттәштәрҙең үҙенсәлекле бер төрө. Иртә эштең киләсәген күрә белеү ҙә, дауам итергә рухландырыу ҙа — уҡытыусының эше. Ләкин быны яҡшы белгән уҡытыусылар, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бик һирәк, шуға күрә ундайҙан өйрәнеү мөмкинлеге булһа, уны ҡулдан ысҡындырмағыҙ. [3]
Ҡайһы берәүҙәр өсөн ҡәтғи дисциплинаға таяныу ярҙам итеүе мөмкин: бары тик башланғыс ҡыйын осорҙо үтергә һәм төшөнкөлөккә бирелмәҫкә кәрәк тип үҙ-үҙеңә әйтеү. Ләкин «үҙ-үҙеңә әйт» тигән күп кенә кәңәштәр кеүек, быны эшләүе ишетелеүенә ҡарағанда ҡыйыныраҡ. Йәш ҙурайған һайын был тағы ла ҡатмарлаша бара, сөнки талаптарығыҙ үҫә. Шулай ҙа ололарҙың бер өҫтөнлөгө бар: улар быны элек үткән инде.
Ҡайҙа булыуығыҙға аҙыраҡ, ә үҙгәреш тиҙлегенә күберәк иғтибар бүлеү ярҙам итә ала. Әгәр эштең яҡшыра барыуын күрһәгеҙ, уның насар булыуы тураһында артыҡ борсолмаясаҡһығыҙ. Әлбиттә, ул ни тиклем тиҙ яҡшырһа, быны эшләүе лә шул тиклем еңелерәк. Шуға күрә, яңы эш башлағанда, уға күп ваҡыт бүлә алһағыҙ, яҡшы. Йәш булыуҙың тағы бер өҫтөнлөгө шунда: һеҙҙең ҙурыраҡ ваҡыт киҫектәрегеҙ була.
Тағы бер киң таралған хәйлә — яңы эште баштан уҡ башҡа, талаптары түбәнерәк булған төр тип иҫәпләү. Һүрәт башлағанда, был бары тик эскиз ғына тип әйтеү, йәки яңы программа яҙғанда, был бары тик тиҙ генә яһалған хак тип әйтеү. Шул саҡта һеҙ тәүге һөҙөмтәләрегеҙҙе түбәнерәк стандарт буйынса баһалайһығыҙ. Проект ҡуҙғалып киткәс, уны һиҙҙермәйсә генә ҙурыраҡ нәмәгә әйләндерә алаһығыҙ. [4]
Тиҙ эшләргә мөмкинлек биргән һәм башта уҡ ҙур йөкләмә талап итмәгән мөхитте ҡулланһағыҙ, был еңелерәк буласаҡ. Ташта ырып ултырғанға ҡарағанда, дәфтәргә һүрәт төшөргәндә берәй нәмәнең бары тик эскиз ғына булыуына үҙеңде ышандырыуы күпкә еңелерәк. Өҫтәүенә тәүге һөҙөмтәләрҙе лә тиҙерәк алаһығыҙ. [5] [6]
Хәүефле проектты тик берәй нәмә эшләү юлы итеп кенә түгел, ә өйрәнеү юлы итеп күрһәгеҙ, уны башлап ҡарау еңелерәк буласаҡ. Ул саҡта проект ысынында уңышһыҙ булһа ла, һеҙ барыбер унан файҙа алған булырһығыҙ. Әгәр мәсьәлә етерлек дәрәжәлә аныҡ билдәләнгән булһа, уңышһыҙлыҡтың үҙе лә белем: һеҙ иҫбатларға тырышҡан теорема ялған булып сыҡһа, йәки билдәле бер ҙурлыҡтағы конструкция элементын ҡулланып, ул баҫым аҫтында емерелһә, һеҙ белгегеҙ килгән нәмә булмаһа ла, берәй яңы нәмәгә өйрәнгәнһегеҙ. [7]
Минең өсөн айырыуса яҡшы эшләгән мотивацияларҙың береһе — ҡыҙыҡһыныусанлыҡ. Мин нимә килеп сығырын күрер өсөн генә яңы нәмәләрҙе башлап ҡарарға яратам. Беҙ Y Combinator-ҙы ошо рухта башланыҡ, һәм мин Bel өҫтөндә эшләгәндә лә мине алға әйҙәгән төп сәбәптәрҙең береһе шул булды. Lisp-тың төрлө диалекттары менән бик оҙаҡ эшләгәс, уның төп формаһы ниндәй икәнен күрергә бик ҡыҙыҡ булды: аксиоматик ҡарашты аҙағынаса дауам итһәң, нимә килеп сығыр икәнлеген беләһем килде.
Ләкин насар күренгән башланғыс тырышлыҡтарҙан күңел ҡайтмаһын өсөн үҙең менән ошондай психологик уйындар уйнарға тура килеүе бер аҙ сәйер. Һеҙ үҙегеҙҙе ышандырырға тырышҡан нәмә, ысынында, дөрөҫлөк булып тора. Оло проекттың ябай, етешһеҙ күренгән тәүге өлгөһө, ысынында, күренгәненә ҡарағанда күпкә ҡиммәтерәк. Шуға күрә төп сиселеш — үҙегеҙҙе быға өйрәтеү булырға мөмкин.
Быны эшләүҙең бер юлы — бөйөк эштәр башҡарған кешеләрҙең тарихын өйрәнеү. Улар башта нимә уйлаған? Иң беренсе булып улар нимә эшләгән? Был һорауға теүәл яуап алыуы ҡайһы саҡта ауыр булыуы мөмкин, сөнки кешеләр йыш ҡына үҙҙәренең иң иртә эштәренән уңайһыҙлана һәм уларҙы баҫтырып сығарырға артыҡ ынтылмай. (Улар ҙа уны яңылыш баһалай.) Ләкин кемдеңдер оло хеҙмәткә алып барған тәүге аҙымдары тураһында теүәл мәғлүмәт ала алһағыҙ, улар йыш ҡына бик көсһөҙ була. [8]
Бәлки, бындай осраҡтарҙы етерлек өйрәнһәгеҙ, үҙегеҙҙе башланғыс эште яҡшыраҡ баһаларға өйрәтә алырһығыҙ. Шул саҡта һеҙ башҡаларҙың шикләнеүҙәренә лә, насар нәмә эшләү буйынса үҙ ҡурҡыуығыҙға ла бирешмәҫһегеҙ. Һеҙ иртә эште уның нисек бар, шулай күрәсәкһегеҙ.
Ҡыҙығы шунда: иртә эште саманан тыш ҡаты баһалау мәсьәләһенең сиселеше — уға булған мөнәсәбәтебеҙҙең үҙе лә әле башланғыс осорҙа булыуын аңлауҙа. Барыһын да бер үк үлсәм менән баһалау — был тупаҫ 1-се өлгө. Беҙ яҡшыраҡ йолаларҙы формалаштыра башланыҡ инде, һәм бының һөҙөмтәһе ни тиклем ҙур буласағының тәүге билдәләрен дә күрәбеҙ.
Иҫкәрмәләр
[1] Был фараз саманан тыш консерватив булырға мөмкин. Тарихи яҡтан ҡарағанда, Ҡултыҡ төбәге (Bay Area), мәҫәлән, Нью-Йорк менән сағыштырғанда, бөтөнләй башҡа төр кешеләрҙе йәлеп иткәненә ҡайһы бер дәлилдәр бар.
[2] Уларҙың иң яратҡандарының береһе — Theranos. Ләкин Theranos капитал таблицаһының иң күҙгә ташланған үҙенсәлеге — Кремний үҙәне фирмаларының булмауы. Журналистар Theranos тарафынан алданды, әммә Кремний үҙәне инвесторҙары алданманы.
[3] Йәшерәк сағымда уҡытыусылар тураһында ике хата яһаным. Профессорҙарҙың уҡытыусы булараҡ данына ҡарағанда уларҙың тикшеренеүҙәренә нығыраҡ иғтибар иттем, һәм яҡшы уҡытыусы булыу нимә аңлатҡаны тураһында ла яңылыштым. Мин быны бары тик нәмәләрҙе яҡшы аңлата белеү тип кенә уйлай инем.
[4] Патрик Коллисон билдәләүенсә, берәй нәмәгә прототип мәғәнәһендә хак тип ҡарауҙан артығыраҡҡа үтеп, был һүҙҙең шаяртыуға яҡыныраҡ мәғәнәһенә лә барып етергә мөмкин:
Минеңсә, хак булыуға бәйле көслө бер нәмә булыуы ихтимал — был тотороҡһоҙлоҡто һәм ышандырғыһыҙ булыуҙы айырым бер өҫтөнлөккә әйләндереү идеяһы. «Эйе, был бер аҙ көлкөлө, шулай бит? Мин бары тик бындай ябай ҡараш менән ни тиклем алыҫҡа барып етеп булыуын ғына күрергә тырышам». YC-ла тап ошондай үҙенсәлек бар кеүек тойола ине.
[5] Физик матди мөхиттән цифрлы мөхиткә күсеүҙең төп өҫтөнлөгө программа тәьминәтенең үҙендә генә түгел, ә башта уҡ ҙур йөкләмәләрһеҙ яңы нәмәне башларға мөмкинлек биреүендә.
[6] Джон Кармак өҫтәй:
Башланғыс эш менән һуңғы эш араһында тәрән упҡын булмаған мөхиттең ҡиммәте уйын модтарында асыҡ күренә. Төп Quake уйыны модтар өсөн алтын дәүер булды, сөнки барыһы ла бик һығылмалы, ләкин техник сикләүҙәр арҡаһында шул тиклем тупаҫ ине: уйын идеяһын һынап ҡарау өсөн тиҙ генә эшләнгән хактар рәсми уйындан артыҡ уҡ алыҫ түгел ине. Бынан күп карьералар башланды, ләкин йылдар үтеү менән коммерция уйындарының сифаты яҡшырғас, берләшмә тарафынан баһаланасаҡ уңышлы мод эшләү тулы көнлөк эшкә тиерлек әүерелде. Minecraft, ә һуңыраҡ Roblox менән был хәл ҡырҡа үҙгәрҙе — унда тәжрибәнең бөтә эстетикаһы шул тиклем асыҡтан-асыҡ ябай ине, хатта инновацион уйын концепциялары төп ҡиммәткә әйләнде. Бер генә автор яһаған бындай «ябай» уйын модтары хәҙер ҙур профессиональ командалар эшенә ҡарағанда йыш ҡына мөһимерәк булып тора.
[7] Лиза Рэндалл былай тип тәҡдим итә:
яңы нәмәләргә эксперименттар кеүек ҡарарға. Был осраҡта уңышһыҙлыҡ тигән төшөнсә юҡҡа сыға, сөнки нисек кенә булһа ла яңы нәмәгә өйрәнәһегеҙ. Һеҙ уға тап эксперимент кеүек ҡарайһығыҙ: әгәр ул берәй нәмәне ысынында уҡ юҡҡа сығарһа, туҡтайһығыҙ һәм артабан бараһығыҙ, әгәр уны яҡшыраҡ эшләтерлек үҙгәртеү юлы булһа, алға бараһығыҙ һәм шулай итәһегеҙ.
[8] Майкл Нильсен билдәләүенсә, интернет быны ябайлаштырҙы, сөнки һеҙ программистарҙың тәүге коммиттарын, музыканттарҙың тәүге видеоларын һәм башҡаларҙы күрә алаһығыҙ.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквелл, Джон Кармак, Патрик Коллисон, Джессика Ливингстон, Майкл Нильсен һәм Лиза Рэндаллға рәхмәт белдерәм.