Адамдардың ұлы істер жасауына кедергі болатын ең үлкен нәрселердің бірі — болымсыз бірдеңе шығарып аламын ба деген қорқыныш. Бұл қорқыныш негізсіз де емес. Көптеген ұлы жобалар бастапқы кезеңінде тіпті авторларының өзіне де онша әсерлі көрінбейтін күйді бастан өткереді. Оның артында жатқан ұлы нәтижеге жету үшін осы кезеңнен өтіп шығу керек. Бірақ көбі өте алмайды. Адамдардың көпшілігі тіпті өздері ұялатын бірдеңе жасау деңгейіне де жетпейді, одан әрі қарай жалғастыру туралы айтпаса да болады. Олар бастаудың өзінен тым қатты қорқады.
Болымсыз бірдеңе шығарып алам ба деген қорқынышты өшіріп тастай алсақ, не болар еді, көз алдыңызға елестетіп көріңізші. Қаншама көп нәрсе істер едік.
Оны өшіруге үміт бар ма? Меніңше, бар. Бұл жердегі әдеттер тым терең тамыр жаймаған деп ойлаймын.
Жаңа нәрселер жасау — биологиялық түр ретінде біз үшін әлі жаңа құбылыс. Бұл әрқашан болып тұрған, бірақ соңғы бірнеше ғасырға дейін жекелеген адамдар байқай алмайтындай өте баяу жүрді. Ал жаңа идеялармен қалай жұмыс істеу керектігі туралы әдет-ғұрыптар бізге қажет болмағандықтан, біз оларды қалыптастырмадық та.
Бізде өршіл жобалардың алғашқы нұсқаларымен қалай жұмыс істеу керектігін білуге жетерлік тәжірибе жоқ. Біз оларды анағұрлым аяқталған жұмыстарды немесе ауқымы кішірек жобаларды бағалағандай бағалаймыз. Олардың ерекше жағдай екенін түсінбейміз.
Немесе, кем дегенде, көбіміз түсінбейміз. Біздің бұдан да жақсырақ бола алатынымызға сенімді болуымның бір себебі — бұл қазірдің өзінде басталып жатыр. Осы тұрғыдан алғанда болашақта өмір сүріп жатқан бірнеше орын бар. Кремний алқабы — солардың бірі: мұнда оғаш естілетін идеямен жұмыс істеп жатқан бейтаныс адамды өз отанындағыдай бірден шеттетпейді. Кремний алқабында адамдар бұлай істеудің қаншалықты қауіпті екенін түсінді.
Жаңа идеялармен дұрыс жұмыс істеудің жолы — оларға қиялыңызға тасталған сын-қатер ретінде қарау, яғни талаптарды жай ғана төмендету емес, идеяның неліктен жүзеге аспайтынының себептерін тізбектеуден оның қалай жүзеге асуы мүмкін екенін ойластыруға қарай бағытты түбегейлі өзгерту. Жаңа идеялары бар адамдарды кездестіргенде менің істейтінім осы. Мен бұған әбден машықтандым, бірақ тәжірибем де өте көп болды. Y Combinator серіктесі болу дегеніміз — бейтаныс адамдар ұсынған оғаш естілетін идеялардың ішінде өмір сүру деген сөз. Әр алты ай сайын алдыңыздан мыңдаған жаңа идея өтеді және нәтижелер дәрежелік заң бойынша бөлінетін әлемде осы шөп арасынан инені өткізіп алсаңыз, оның салдары өте өкінішті болатынын біле отырып, оларды екшеуге тура келеді. Оптимизм аса қажетті қасиетке айналады.
Бірақ уақыт өте келе мұндай оптимизм кеңінен таралып, тек бірнеше маман қолданатын әдіс қана емес, әлеуметтік дағдыға айнала алады деп үміттенемін. Өйткені бұл өте тиімді әдіс, ал ондай нәрселер тез таралуға бейім келеді.
Әрине, тәжірибесіздік — адамдардың өршіл жобалардың алғашқы нұсқаларына тым қатал қарауының жалғыз себебі емес. Олар сондай-ақ ақылды болып көріну үшін де солай істейді. Ал жаңа идеялар тәуекелге толы болатын стартаптар сияқты салада оларды жоққа шығаратындар көбінесе шынымен де дұрыс болып шығады. Тек олардың болжамдары нәтижемен өлшенбеген жағдайда ғана.
Бірақ адамдардың жаңа идеяларды жоққа шығаруының бұдан да жағымсыз себебі бар. Егер сіз бір өршіл істі бастасаңыз, айналаңыздағылардың көбі саналы немесе бейсаналы түрде сәтсіздікке ұшырағаныңызды қалайды. Олар егер сіз ауқымды істі бастап, табысқа жетсеңіз, олардан озып кетесіз бе деп уайымдайды. Кейбір елдерде бұл жеке адамның кемшілігі ғана емес, ұлттық мәдениеттің бір бөлігі болып табылады.
Кремний алқабындағы адамдар бұл пиғылдарды моральдық жағынан жақсырақ болғандықтан жеңеді деп айтпас едім. [1] Көптеген адамдардың сіздің табысқа жетуіңізді қалайтын себебі — олар сізбен бірге көтерілуді үміт етеді. Инвесторлар үшін бұл стимул тіпті анық көрінеді. Олар сіздің табысқа жеткеніңізді қалайды, өйткені сол процесте өзері де байып қалуды көздейді. Бірақ сіз кездестіретін көптеген басқа адамдар да сіздің жетістігіңізден қандай да бір пайда көруді үміттене алады. Ең болмағанда, сіз танымал болған кезде олар сізді сонау бастан бері білетінін айта алады.
Бірақ тіпті Кремний алқабының қолдаушы көзқарасы жеке мүддеге негізделген болса да, уақыт өте келе ол шынымен де ізгі ниеттің бір түріне айналды. Стартаптарға қолдау көрсету соншалықты ұзақ уақыт бойы қолданылып келе жатқандықтан, ол әдетке айналды. Қазір стартаптармен жұмыс істеудің табиғи жолы осылай болуы керек сияқты көрінеді.
Мүмкін Кремний алқабы тым оптимист шығар. Мүмкін ол көзбояушыларға тым оңай алданатын шығар. Оптимизмі азырақ көптеген журналистер осыған сенгісі келеді. Бірақ олар келтіретін алаяқтардың тізімі күдікті түрде қысқа және сансыз ескертпелерге толы. [2] Егер табысты сынақ ретінде алсаңыз, Кремний алқабының оптимизмі әлемнің қалған бөлігіне қарағанда әлдеқайда дұрыс бапталған сияқты. Және ол нәтиже беретіндіктен, кеңінен тарайтын болады.
Әрине, жаңа идеялар деген тек жаңа стартап идеяларымен шектелмейді. Болымсыз бірдеңе жасап қоюдан қорқу кез келген салада адамдарды тежейді. Бірақ Кремний алқабы жаңа идеяларды қолдауға бағытталған әдет-ғұрыптардың қаншалықты жылдам қалыптаса алатынын көрсетеді. Ал бұл өз кезегінде жаңа идеяларды жоққа шығару адам табиғатына соншалықты терең сіңіп кетпегенін және одан арылуға болатынын дәлелдейді.
___________
Өкінішке қарай, егер сіз жаңа нәрселер жасағыңыз келсе, басқа адамдардың күмәнінен әлдеқайда күштірек күшке тап боласыз: өз күмәніңіз. Сіз де өзіңіздің бастапқы жұмысыңызға тым қатал баға бересіз. Одан қалай құтылуға болады?
Бұл қиын мәселе, өйткені сіз болымсыз бірдеңе жасаудан қорқу сезімін толығымен жойып жібергіңіз келмейді. Жақсы жұмыс жасауға бағыттайтын нәрсе — дәл осы сезім. Сіз тек оны ауырсынуды басатын дәрі сияқты уақытша өшіре тұрғыңыз келеді.
Адамдар қазірдің өзінде нәтиже беретін бірнеше әдісті тауып қойған. Харди A Mathematician's Apology кітабында екеуін атайды:
Жақсы жұмысты «қарапайым» адамдар жасамайды. Мысалы, кез келген пән бойынша профессордың басты міндеттерінің бірі — өз пәнінің маңыздылығын да, ондағы өзінің маңыздылығын да біршама асыра бағалау болып табылады.
Егер сіз істеп жатқан ісіңіздің маңыздылығын асыра бағаласаңыз, бұл бастапқы нәтижелеріңізге тым қатал берген қате бағаңыздың орнын толтырады. Егер сіз құны 100 болатын мақсатқа жетудің 20%-ында тұрған нәрсеге қарап, оны құны 200 болатын мақсаттың 10%-ы деп қорытынды жасасаңыз, екі компоненті де қате болғанына қарамастан, оның күтілетін құны туралы бағалауыңыз дұрыс болып шығады.
Сондай-ақ, Харди айтқандай, өзіңізге сәл де болса шамадан тыс сенімді болу да көмектеседі. Мен көптеген салаларда ең табысты адамдардың өзіне тым сенімді екенін байқадым. Сырт көзге бұл орынсыз сияқты көрінеді. Әрине, өз қабілеттерін дәл дұрыс бағалау оңтайлы болар еді. Қателесу қалайша артықшылық болуы мүмкін? Өйткені бұл қателік қарама-қарсы бағыттағы басқа қателіктердің орнын толтырады: өзіңізге сәл шамадан тыс сенімді болу сізді басқа адамдардың да, өзіңіздің де күмәніңізден қорғайтын сауытқа айналады.
Білместік те осыған ұқсас әсер береді. Егер сіз дайын жұмыстарға тым жұмсақ баға беретін болсаңыз, бастапқы жұмысты дайын жұмыс ретінде бағалау қателігін жасау соншалықты қауіпті емес. Мұндай білместікті әдейі қалыптастыру мүмкін екеніне күмәнім бар, бірақ эмпирикалық тұрғыдан бұл әсіресе жастар үшін нақты артықшылық болып табылады.
Өршіл жобалардың болымсыз кезеңінен өтудің тағы бір жолы — өзіңізді дұрыс адамдармен қоршау, яғни қоғамның қарсы желінде бір тымық иірім жасау. Бірақ үнемі жігерлендіріп отыратын адамдарды жинау жеткіліксіз. Сіз уақыт өте келе оған мән бермеуді үйренесіз. Сізге ұсқынсыз үйрек балапанын кішкентай аққудан шынымен ажырата алатын әріптестер керек. Мұны жақсы істей алатын адамдар — өздері де осыған ұқсас жобалармен жұмыс істеп жүргендер, сондықтан да университет кафедралары мен ғылыми-зерттеу зертханалары соншалықты жақсы нәтиже береді. Әріптестер табу үшін мекемелер міндетті емес. Олар мүмкіндік болса, өздігінен бірігеді. Бірақ жаңа нәрселер жасауға тырысып жүрген басқа адамдарды іздеу арқылы бұл процесті жеделдеткен өте пайдалы.
Ұстаздар — шын мәнінде әріптестердің ерекше бір түрі. Бастапқы жұмыстың болашағын көру де, оны жалғастыруға жігерлендіру де — мұғалімнің міндеті. Бірақ мұны жақсы істейтін ұстаздар өкінішке қарай өте сирек кездеседі, сондықтан осындай адамнан үйрену мүмкіндігі туса, оны жіберіп алмаңыз. [3]
Кейбіреулер үшін тек қана тәртіпке сүйену нәтиже беруі мүмкін: өзіңізге бастапқы сәтсіз кезеңді бастан өткеріп, мойымау керек екенін айту. Бірақ «жай ғана өзіңе солай айт» деген көптеген кеңестер сияқты, мұны іске асыру естілгенінен әлдеқайда қиын. Ал жасыңыз ұлғайған сайын талаптарыңыз да өсетіндіктен, бұл одан да қиындай түседі. Дегенмен, жасы үлкендердің бұның орнын толтыратын бір артықшылығы бар: олар бұрын мұндайды бастан өткерген.
Егер сіз қай деңгейде тұрғаныңызға емес, өзгеріс қарқынына көбірек көңіл бөлсеңіз, бұл көмектесуі мүмкін. Егер жұмысыңыздың жақсарып жатқанын көрсеңіз, оның нашарлығына онша алаңдамайтын боласыз. Әрине, ол неғұрлым тез жақсарса, бұл соғұрлым оңай болады. Сондықтан жаңа нәрсені бастаған кезде, оған көп уақыт бөле алсаңыз жақсы. Жастықтың тағы бір артықшылығы — сізде әдетте көбірек бос уақыт болады.
Тағы бір кең таралған әдіс — жаңа жұмысты басында басқа, онша қатал емес сипаттағы дүние ретінде қарастыру. Сурет салуды жай ғана нобай деп немесе жаңа бағдарламаны жай ғана жылдам хак деп бастау. Сонда сіз бастапқы нәтижелеріңізді төменірек талаппен бағалайсыз. Жоба бір жүріп кеткеннен кейін, оны байқатпай үлкенірек нәрсеге айналдыра аласыз. [4]
Егер сіз жылдам жұмыс істеуге мүмкіндік беретін және басында тым көп жауапкершілікті талап етпейтін құралды пайдалансаңыз, бұл оңайырақ болады. Тас қашағаннан гөрі қойын дәптерге сурет салып жатқанда бірдеңенің жай ғана нобай екеніне өзіңізді сендіру әлдеқайда оңай. Оған қоса, алғашқы нәтижелерді де тезірек көресіз. [5] [6]
Тәуекелді жобаны жай ғана бірдеңе жасаудың жолы емес, үйренудің жолы ретінде қарастырсаңыз, оны байқап көру оңайырақ болады. Сонда жоба шынымен сәтсіздікке ұшыраса да, сіз одан бәрібір бір нәрсе ұтасыз. Егер мәселе жеткілікті дәрежеде нақты анықталған болса, сәтсіздіктің өзі білім болып саналады: егер сіз дәлелдеуге тырысқан теорема қате болып шықса немесе белгілі бір өлшемдегі құрылымдық бөлшекті пайдаланып, ол жүктемеден сынып қалса, сіз үйренгіңіз келген нәрсе болмаса да, бірдеңені біліп шықтыңыз. [7]
Маған ерекше жақсы көмектесетін мотивациялардың бірі — әуесқойлық. Мен жаңа нәрселердің немен аяқталатынын көру үшін ғана оларды байқап көргенді ұнатамын. Біз Y Combinator-ды осы ниетпен бастадық және мен Bel үстінде жұмыс істеген кезімде алға жылжуыма көмектескен негізгі себептердің бірі де осы болды. Lisp-тің әртүрлі диалектілерімен соншалықты ұзақ жұмыс істегендіктен, мен оның түпкі пішіні қандай екенін, яғни аксиомалық тәсілді соңына дейін ұстансаңыз не шығатынын көруге өте құмар болдым.
Бірақ қарабайыр көрінетін алғашқы талпыныстардан түңілмеу үшін өзіңмен өзің психологиялық ойындар ойнауға мәжбүр болу бір түрлі оғаш. Өйткені сіз өзіңізді сендіруге тырысып жатқан нәрсе — шын мәнінде ақиқат. Өршіл жобаның қарабайыр көрінетін бастапқы нұсқасы шын мәнінде көрінгенінен әлдеқайда құнды. Сондықтан түпкі шешім өзіңізді соған үйрету болуы мүмкін.
Мұның бір жолы — ұлы істер атқарған адамдардың тарихын зерттеу. Олар бастапқы кезде не ойлады? Олардың ең алғашқы жасаған ісі не болды? Кейде бұл сұраққа нақты жауап табу қиынға соғуы мүмкін, өйткені адамдар көбінесе өздерінің ең алғашқы жұмыстарынан ұялады және оларды жариялауға онша құлық танытпайды. (Олар да оны дұрыс бағаламайды.) Бірақ біреудің қандай да бір ұлы іске барар жолындағы алғашқы қадамдарының нақты бейнесін көре алсаңыз, олар көбінесе өте дәрменсіз болып келеді. [8]
Бәлкім, егер осындай жағдайларды жеткілікті түрде зерттесеңіз, сіз өзіңізді бастапқы жұмыстарды жақсырақ бағалауға үйрете аласыз. Сонда сіз басқа адамдардың күмәніне де, болымсыз бірдеңе жасап қою туралы өз қорқынышыңызға да бой алдырмайтын боласыз. Сіз бастапқы жұмыстың қандай екенін шынайы түрде көресіз.
Қызығы сол, бастапқы жұмысты тым қатал бағалау мәселесінің шешімі — біздің оған деген көзқарасымыздың өзі бастапқы жұмыс күйінде екенін түсінуде жатыр. Барлығына бірдей талап қою — бұл шикі 1-нұсқа. Біз қазірдің өзінде жақсырақ әдеттерді дамытып жатырмыз және оның беретін пайдасының қаншалықты зор болатынының алғашқы белгілерін көріп отырмыз.
Ескертпелер
[1] Бұл болжам тым консервативті болуы мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, Шығанақ аймағының, мысалы, Нью-Йорк қаласына қарағанда басқаша адамдарды тартқаны туралы кейбір дәлелдер бар.
[2] Олардың ең жақсы көретіндерінің бірі — Theranos. Бірақ Theranos-тың акционерлер тізіміндегі ең көзге түсетін ерекшелік — Кремний алқабы фирмаларының жоқтығы. Журналистер Theranos-қа алданды, бірақ Кремний алқабының инвесторлары алданбады.
[3] Жасым кішірек болған кезде мұғалімдерге қатысты екі қателік жасадым. Мен профессорлардың оқытушылық беделіне емес, зерттеулеріне көбірек мән бердім және жақсы оқытушы болудың не екенін де дұрыс түсінбедім. Мен мұны жай ғана түсіндіруді жақсы білу деп ойладым.
[4] Патрик Коллисон бірдеңені прототип мағынасындағы хак ретінде қарастырумен тоқтап қалмай, оны әзілге жақынырақ мағынаға дейін жеткізуге болатынын атап өтеді:
Меніңше, хак болудың қуатты болуы мүмкін тағы бір қыры бар — оның әлсіздігі мен сенімсіздігін ерекшелікке (feature) айналдыру идеясы. «Иә, бұл біршама күлкілі, солай емес пе? Мен жай ғана осындай аңғал тәсілдің қаншалықты алысқа апара алатынын көргім келеді». Меніңше, YC-ге де осы қасиет тән болған сияқты.
[5] Физикалық медиадан цифрлық медиаға көшудің үлкен артықшылығы бағдарламалық жасақтаманың өзінде емес, оның алдын ала көп күш салмай-ақ жаңа нәрсені бастауға мүмкіндік беретіндігінде.
[6] Джон Кармак былай деп қосады:
Бастапқы жұмыс пен соңғы жұмыстың арасында үлкен алшақтық болмайтын медианың құндылығы ойын модтарынан анық көрінеді. Түпнұсқа Quake ойыны модтар үшін алтын ғасыр болды, өйткені бәрі өте икемді, бірақ техникалық шектеулерге байланысты соншалықты қарапайым болғандықтан, геймплей идеясын тексеруге арналған жылдам хактар ресми ойыннан онша алшақ емес еді. Содан көптеген мансаптар басталды, бірақ жылдар өте келе коммерциялық ойындардың сапасы жақсарған сайын, қауымдастық бағалайтын сәтті мод жасау дерлік толық күндік жұмысқа айналды. Minecraft, кейінірек Roblox пайда болғанда бұл түбегейлі өзгерді, ондағы бүкіл тәжірибенің эстетикасы соншалықты ашық түрде қарапайым болғандықтан, инновациялық геймплей тұжырымдамалары басты құндылыққа айналды. Жеке авторлар жасаған осы «қарапайым» ойын модтары қазір көбінесе үлкен кәсіби командалардың жұмысынан да ауқымдырақ жобаларға айналып отыр.
[7] Лиза Рэндалл бізге келесіні ұсынады
жаңа нәрселерге эксперимент ретінде қарау. Олай болса, сәтсіздік деген болмайды, өйткені не болса да бірдеңе үйренесіз. Сіз оған эксперимент ретінде қарайсыз: егер ол шынымен бір нәрсені жоққа шығарса, оны тастап, әрі қарай кетесіз, бірақ оны жақсырақ ету үшін өзгертудің қандай да бір жолы болса, жалғастыра бересіз
[8] Майкл Нильсен интернеттің мұны жеңілдете түскенін айтады, өйткені бағдарламашылардың алғашқы коммиттерін, музыканттардың алғашқы бейнебаяндарын және тағы басқаларды көруге болады.
Осы эссенің нобайларын оқып шыққаны үшін Тревор Блэквеллге, Джон Кармакқа, Патрик Коллисонға, Джессика Ливингстонға, Майкл Нильсенге және Лиза Рэндаллға алғыс айтамын.