Кешеләрне бөек эшләр башкарудан тоткарлаучы иң зур нәрсәләрнең берсе — ямьсез, уңышсыз берәр нәрсә килеп чыгудан курку. Һәм бу курку бернинди дә акылга сыймаслык түгел. Күп кенә бөек проектлар башлангыч чорда хәтта аларны тудыручыларның үзләренә дә бик үк сокландыргыч булып күренми торган этап аша уза. Аның артында яткан бөек эшкә ирешү өчен, бу этапны үтеп чыгарга кирәк. Ләкин күпләр моны эшләми. Күпчелек кеше үзе оялырлык нәрсә ясау стадиясенә дә җитми, ә инде аны җиңеп алга бару турында әйтәсе дә юк. Алар башларга да артык куркалар.
Күз алдына китерегез: әгәр дә без уңышсыз нәрсә ясаудан куркуны сүндереп куя алсак? Безнең тагын да никадәр күбрәк эшли аласыбызны күз алдына китерегезче.
Аны бөтенләй сүндереп куюга өмет бармы? Минемчә, бар. Монда сүз барган гадәтләрнең тамырлары бик тирәнгә китмәгән дип уйлыйм.
Яңа нәрсәләр ясау үзе үк — биологик төр буларак безнең өчен яңа гадәт. Бу элек-электән булган, ләкин соңгы берничә гасырга кадәр бу процесс шулкадәр әкрен барган ки, аерым кешеләр өчен ул бөтенләй сизелмәгән диярлек. Һәм без яңа идеяләр белән эш итү гадәтләренә мохтаҗ булмаганга күрә, аларны үстермәгәнбез дә.
Зур амбицияле проектларның башлангыч версияләренә ничек карарга кирәклеген белер өчен безнең тәҗрибәбез җитми генә. Без аларны күпкә тәмамланганрак эшләрне яки әллә ни амбицияле булмаган проектларны бәяләгән кебек бәялибез. Аларның үзенчәлекле, үзенә бер аерым очрак икәнен аңламыйбыз.
Яки, ким дигәндә, күбебез аңламый. Бу яктан яхшырак була алачагыбызга ышануымның бер сәбәбе — моның инде башлануында. Бу нисбәттән киләчәктә яшәүче берничә урын бар инде. Кремний үзәне (Silicon Valley) — шуларның берсе: сәер яңгырашлы идея өстендә эшләүче таныш булмаган кешене туган якларындагы кебек шундук кире какмаячаклар. Кремний үзәнендә кешеләр моның никадәр куркыныч икәнен аңларга өйрәнделәр.
Яңа идеяләр белән эш итүнең дөрес юлы — аларны үз фантазияң өчен сынау дип кабул итү: таләпләрне киметү генә түгел, ә полярлыкны тулысынча үзгәртү, ягъни идеянең ни өчен эшләмәячәге сәбәпләрен барлаудан, аның нинди юллар белән тормышка аша алуын күз алдына китерергә омтылуга күчү. Мин яңа идеяле кешеләр белән очрашканда шулай эшлим. Мин моңа шактый нык өйрәндем, ләкин моның өчен бик күп тәҗрибә тупларга туры килде. Y Combinator партнеры булу — таныш булмаган кешеләр тәкъдим иткән сәер фикерләр дөньясына тулысынча чуму дигән сүз. Һәр ярты ел саен сиңа меңләгән яңа идея тәкъдим ителә, һәм нәтиҗәләр дәрәҗәле канун буенча таралган дөньяда бу печән өеменнән энәне ычкындырсаң, моның кыйммәте бик ачы булачагын аңлап, аларны иләктән үткәрергә туры килә. Оптимизм кичектергесез зарурлыкка әйләнә.
Ләкин мин өметләнәм: вакыт узу белән мондый оптимизм берничә белгеч кенә куллана торган алымнан чыгып, иҗтимагый гадәткә әйләнерлек дәрәҗәдә киң таралыр. Ни дисәң дә, бу бик файдалы алым, ә андый нәрсәләр тиз таралырга омтыла.
Әлбәттә, тәҗрибәсезлек — кешеләрнең амбицияле проектларның башлангыч версияләренә артык кырыс каравының бердәнбер сәбәбе түгел. Алар моны акыллырак күренер өчен дә эшлиләр. Һәм стартаплар кебек яңа идеяләр куркыныч булган өлкәдә, аларны кире кагучыларның хаклы булып чыгу ихтималы чыннан да зуррак. Тик аларның фаразлаулары нәтиҗәләр буенча үлчәнгәндә генә түгел.
Ләкин кешеләрнең яңа идеяләрне кире кагуының тагын бер, яманрак сәбәбе бар. Әгәр сез амбицияле берәр нәрсә эшләргә тотынсагыз, сезне чолгап алган күп кенә кешеләр, аңлы рәвештәме яки аңсызмы, сезнең җиңелүегезне теләячәк. Алар: «Әгәр син ниндидер зур эш башлап, уңышка ирешсәң, син үзеңне алардан өстен куярсың», — дип борчылалар. Кайбер илләрдә бу аерым бер кешенең җитешсезлеге генә түгел, ә милли мәдәниятнең бер өлеше булып тора.
Мин Кремний үзәнендәге кешеләр бу омтылышларны әхлакый яктан өстенрәк булганга күрә җиңәләр дип әйтмәс идем. [1] Күпләр сезнең уңышка ирешүегезне тели, чөнки сезнең белән бергә үзләренең дә күтәрелүенә өметләнәләр. Инвесторлар өчен бу стимул аеруча ачык. Алар сезнең уңышка ирешүегезне тели, чөнки бу процесста алар үзләрен дә баетырсыз дип өметләнә. Әмма сез очраткан бик күп башка кешеләр дә сезнең уңышыгыздан ниндидер файда күрергә өметләнә ала. Иң азыннан, сез мәшһүр булып киткәч, алар сезне элек-электән үк белгәннәрен әйтә алачаклар.
Ләкин Кремний үзәненең дәртләндергеч мөнәсәбәте шәхси мәнфәгатькә нигезләнгән булса да, вакыт узу белән ул чыннан да бер төрле игелеклелеккә әверелде. Стартапларны хуплау шулкадәр озак практикаланды ки, хәтта гадәткә кереп китте. Хәзер стартаплар белән шулай эш итәргә кирәк кебек кенә кабул ителә.
Бәлки, Кремний үзәне артык оптимистиктыр. Бәлки, аны алдакчылар бик тиз алдый торгандыр. Әллә ни оптимист булмаган күп кенә журналистлар нәкъ менә шуңа ышанырга тели. Ләкин алар китергән аферистлар исемлеге шикле рәвештә кыска һәм йолдызчыклар (искәрмәләр) белән тулы. [2] Әгәр сынау сыйфатында керемне алсагыз, Кремний үзәненең оптимизмы дөньяның башка өлешенә караганда дөресрәк көйләнгән булып чыга. Һәм ул уңыш китергәнгә күрә, алга таба да таралачак.
Әлбәттә, яңа идеяләр дөньясы яңа стартап идеяләре белән генә чикләнми. Уңышсыз нәрсә ясаудан курку кешеләрне һәр өлкәдә тоткарлый. Ләкин Кремний үзәне яңа идеяләргә ярдәм итүче гадәтләрнең никадәр тиз формалаша алуын күрсәтә. Ә бу, үз чиратында, яңа идеяләрне кире кагуның кеше табигатенә җиңеп булмаслык дәрәҗәдә сеңмәгәнлеген раслый.
___________
Кызганычка каршы, яңа нәрсәләр эшләргә теләсәгез, сез башкаларның шикләнүенә караганда көчлерәк көч белән очрашачаксыз: үз шикләнүегез белән. Сез үзегезнең башлангыч эшегезне дә артык кырыс хөкем итәчәксез. Моннан ничек сакланырга?
Бу катлаулы мәсьәлә, чөнки сез начар нәрсә эшләү куркуын бөтенләй үк юкка чыгарырга теләмисез. Нәкъ менә ул сезне яхшы эш башкаруга юнәлтә дә инде. Сез бары тик, авыртуны баса торган дару кебек, аны вакытлыча гына сүндереп торырга телисез.
Кешеләр инде уңышлы эшли торган берничә алым тапканнар. Һарди үзенең A Mathematician's Apology китабында шуларның икесен искә ала:
Яхшы эш «тыйнак» кешеләр тарафыннан башкарылмый. Мәсәлән, теләсә кайсы фәндә профессорның беренче бурычларының берсе — үз предметының мөһимлеген дә, анда үзенең мөһимлеген дә бераз арттырып күрсәтү.
Әгәр сез эшләгән эшнең әһәмиятен артык зурлап бәяләсәгез, бу сезнең башлангыч нәтиҗәләрегезгә хаталы рәвештә артык кырыс каравыгызны компенсацияләячәк. Әгәр кыйммәте 100 булган максатка таба юлның 20%ын узган нәрсәгә карап, бу кыйммәте 200 булган максатка таба 10% дигән нәтиҗә ясасагыз, ике компонент та хаталы булса да, көтелгән кыйммәт турында сезнең бәяләмәгез дөрес булачак.
Шулай ук, Һарди киңәш иткәнчә, үз көчеңә бераз артыграк ышану да ярдәм итә. Мин күп кенә өлкәләрдә иң уңышлы кешеләрнең үзләренә бераз артык ышануларын күрдем. Беренче карашка бу акылга сыймаслык булып тоела. Әлбәттә, үз мөмкинлекләреңне төгәл бәяләү иң оптимале булыр иде кебек. Ялгышу ничек итеп өстенлек бирә ала инде? Чөнки бу хата башка юнәлештәге хата чыганакларын компенсацияли: үз-үзеңә бераз артык ышану сезне башкаларның скептицизмыннан да, үзегезнең эчке шикләрегездән дә саклый торган көбә кебек.
Белмәү дә шундый ук нәтиҗә бирә. Әгәр сез тәмамланган эшләрне җитәрлек дәрәҗәдә йомшак бәяләүче булсагыз, башлангыч эшне тәмамланган эш дип карау хатасын ясау куркыныч түгел. Мондый наданлыкны махсус тәрбияләп булуына шикләнәм, ләкин тәҗрибә күрсәткәнчә, ул, аеруча яшьләр өчен, чын өстенлек бирә.
Амбицияле проектларның «ямьсез» фазасын үтүнең тагын бер юлы — үзеңне тиешле кешеләр белән чолгап алу, җәмгыятьнең каршы җиленә каршы өермә булдыру. Ләкин һәрвакыт дәртләндереп торучы кешеләрне генә туплау җитми. Сез аңа колак салмый башларга өйрәнерсез. Сезгә ямьсез үрдәк бәбкәсен аккош баласыннан чынлап аера белә торган хезмәттәшләр кирәк. Моны иң яхшы башкара алучылар — үзләре дә шуңа охшаш проектлар өстендә эшләүчеләр, менә ни өчен университет бүлекләре һәм фәнни лабораторияләр шулкадәр нәтиҗәле эшли. Хезмәттәшләр туплау өчен сезгә ниндидер рәсми оешмалар кирәкми. Мөмкинлек бирелсә, алар табигый рәвештә берләшәләр. Ләкин яңа нәрсәләр эшләргә омтылучы башка кешеләрне эзләп табып, бу процессны тизләтү бик тә урынлы.
Укытучылар — асылда хезмәттәшләрнең махсус бер төре. Укытучының эше — башлангыч эштәге өмет чаткысын күрү дә, дәвам итәргә илһамландыру да. Ләкин моны оста башкаручы укытучылар, кызганычка каршы, бик сирәк очрый, шуңа күрә әгәр андый кешедән өйрәнү мөмкинлегегез булса, аны ычкындырмагыз. [3]
Кайберәүләр өчен гади дисциплинага таяну ярдәм итәргә мөмкин: башлангыч начар этапны түзеп үтәргә һәм күңелне төшермәскә кирәк дип үзеңә әйтү. Ләкин күп кенә «үзеңне шуңа ышандыр» рәвешендәге киңәшләр кебек, моны эшләү әйтүгә караганда кыенрак. Һәм олыгая барган саен бу тагын да катлаулана, чөнки таләпләрегез үсә. Шулай да олыларның моны компенсацияли торган бер өстенлеге бар: алар моны моңа кадәр дә кичергәннәр.
Кайда булуыгызга түгел, ә үзгәрешләр тизлегенә күбрәк игътибар итү ярдәм итә ала. Әгәр эшнең яхшыра баруын күрсәгез, начар эш эшләү турында артык борчылмассыз. Аңлашыла ки, ул никадәр тизрәк яхшырса, моны эшләү шулкадәр җиңелрәк була. Шуңа күрә яңа нәрсә башлаганда, аңа күп вакыт бүлә алсагыз, яхшы булыр иде. Яшь булуның тагын бер өстенлеге менә шунда: сезнең карамакта гадәттә зуррак вакыт аралыклары була.
Тагын бер киң таралган алым — яңа эшне башкача, әллә ни таләпчән булмаган категория дип кабул итүдән башлау. Рәсемне башлап, бу бары тик эскиз гына дип әйтү, яки яңа программа тәэминатын яза башлап, бу бары тик тиз генә ясалган хак (quick hack) кына дип исәпләү. Шул чакта сез беренче нәтиҗәләрегезне түбәнрәк стандарт белән бәялисез. Проект кузгалып киткәч, аны сиздермичә генә җитдирәк нәрсәгә әйләндерә аласыз. [4]
Тиз эшләргә мөмкинлек бирүче һәм башта ук артык зур йөкләмәләр таләп итмәүче мохит куллансагыз, бу җиңелрәк булачак. Таш юнуга караганда, дәфтәргә сызганда нәрсәнеңдер бары тик эскиз гына булуына үзеңне ышандыру җиңелрәк. Өстәвенә, башлангыч нәтиҗәләргә дә тизрәк ирешәсез. [5] [6]
Тәвәккәл проектны яңа нәрсә ясау юлы гына түгел, ә белем алу ысулы дип уйласагыз, аны сынап карау җиңелрәк булачак. Ул вакытта проект чыннан да уңышсызлыкка очраса да, сез барыбер отышта калачаксыз. Әгәр мәсьәлә җитәрлек дәрәҗәдә төгәл куелган булса, уңышсызлыкның үзе үк — белем: әгәр сез исбатларга тырышкан теорема ялган булып чыкса, яки сез билгеле бер зурлыктагы конструкция элементын кулланып, ул йөкләнеш астында җимерелсә, сез, хәтта моны белергә теләмәгән булсагыз да, нәрсәгәдер өйрәндегез дигән сүз. [7]
Минем өчен аеруча яхшы эшли торган мотивларның берсе — кызыксыну. Мин нәрсә килеп чыгачагын күрү өчен генә дә яңа нәрсәләрне карарга яратам. Без Y Combinator'ны нәкъ менә шушы рухта башлап җибәрдек, һәм бу мине Bel өстендә эшләгәндә дәртләндереп торган төп нәрсәләрнең берсе иде. Lisp теленең төрле диалектлары белән бик озак эшләгәннән соң, аның асыл табигатен күрү миңа бик тә кызык иде: әгәр аксиоматик ысулны ахырына кадәр алып барсаң, нинди нәтиҗә килеп чыгар?
Ләкин өметсез күренгән башлангыч тырышлыклардан төшенкелеккә бирелмәс өчен, үзең белән акыл уеннары уйнарга туры килүе бераз сәер. Сез үзегезне ышандырырга тырышкан нәрсә, асылда, дөреслек бит. Амбицияле проектның уңышсыз күренгән башлангыч версиясе чынлыкта күренгәнгә караганда күпкә кыйммәтрәк. Шуңа күрә төп чишелеш — үзеңне шуңа өйрәтүдә булырга мөмкин.
Моның бер юлы — бөек эшләр башкарган кешеләрнең тарихын өйрәнү. Алар башлангыч чорда нәрсә уйлаганнар? Алар иң беренче нәрсә эшләгәннәр? Бу сорауга төгәл җавап алу кайвакыт кыен булырга мөмкин, чөнки кешеләр еш кына үзләренең иң беренче эшләре өчен оялалар һәм аларны бастырып чыгарырга ашыкмыйлар. (Алар да аны дөрес бәяләми.) Ләкин бөек эшкә илтүче юлда кешенең ясаган беренче адымнары турында төгәл мәгълүмат таба алсагыз, аларның еш кына бик көчсез булуын күрерсез. [8]
Бәлки, мондый очракларны җитәрлек дәрәҗәдә өйрәнсәгез, үзегезне башлангыч эшне яхшырак бәяләргә өйрәтә алырсыз. Шул чакта сез башка кешеләрнең скептицизмына да, начар нәрсә ясаудан үз куркуыгызга да бирешмәс булачаксыз. Сез башлангыч эшне аның нинди барлыгында күрәчәксез.
Гадәти булмаган нәрсә шунда: башлангыч эшне артык кырыс хөкем итү проблемасын чишү юлы — безнең аңа карата мөнәсәбәтебезнең үзе дә әле башлангыч эш икәнен аңлауда тора. Бөтенесен бер үк үлчәм белән үлчәү — бу эшкәртелмәгән 1 нче версия генә. Без инде яхшырак гадәтләр булдырабыз, һәм аның нәтиҗәсе никадәр зур булачагының билгеләрен инде күрә алабыз.
Искәрмәләр
[1] Бу фараз артык сак булырга мөмкин. Тарихи яктан Култык төбәге (Bay Area), мәсәлән, Нью-Йорк шәһәренә караганда бөтенләй башка төрле кешеләрне җәлеп иткәненә кайбер дәлилләр бар.
[2] Аларның иң яраткан мисалларының берсе — Theranos. Ләкин Theranos акционерлары структурасының иң игътибарга лаек сыйфаты — анда Кремний үзәне фирмаларының булмавы. Журналистлар Theranos'ка алданды, ләкин Кремний үзәне инвесторлары алданмады.
[3] Яшь чагымда мин укытучылар турында ике хата ясадым. Мин профессорларның укытучылык абруена караганда аларның фәнни тикшеренүләренә күбрәк игътибар бирдем, шулай ук яхшы укытучы булу нәрсә аңлатканы турында да ялгыштым. Мин моны бары тик әйберләрне яхшы аңлата белү дип кенә уйлый идем.
[4] Патрик Коллисон билгеләп үткәнчә, сез нәрсәнедер прототип мәгънәсендәге хак дип кабул итүдән алга китеп, бу сүзнең шаяруга, шаянлыкка якынрак мәгънәсенә күчә аласыз:
Минемчә, «хак» булу белән бәйле көчле бер нәрсә бар — аның тотрыксызлыгын һәм шикле булуын үзенчәлеккә әйләндерү идеясе. «Әйе, бу бераз көлке, шулай бит? Мин бары тик мондый беркатлы алымның кая кадәр илтә алуын карарга тырышам». YC миңа нәкъ менә шушы сыйфатка ия кебек тоелды.
[5] Матди мохиттән санлы мохиткә күчүнең өстенлеге программа тәэминатының үзендә генә түгел, ә аның сезгә башта ук зур йөкләмәләрсез яңа нәрсә башларга мөмкинлек бирүендә.
[6] Джон Кармак өсти:
Башлангыч эш белән соңгы эш арасында зур упкын булмаган мохитнең кыйммәтен уен модларында күрергә була. Оригиналь Quake уены модлар өчен алтын чор булды, чөнки барысы да бик сыгылмалы, әмма техник чикләүләр аркасында шулкадәр гади иде ки, уен барышы идеясен сынап карау өчен тиз генә ясалган хаклар рәсми уеннан ул кадәр үк ерак тормый иде. Моның нәтиҗәсендә күп кенә карьералар туды, ләкин еллар узу белән коммерция уеннарының сыйфаты үскәч, җәмгыять тарафыннан бәяләнә торган уңышлы мод ясау тулы эш көнен таләп итә торган хезмәткә әйләнде. Minecraft, соңрак Roblox белән бу хәл кискен үзгәрде: монда бөтен тәҗрибәнең эстетикасы шулкадәр ачыктан-ачык гади иде ки, яңача уйланылган уен концепцияләре төп кыйммәткә әйләнде. Бер генә автор ясаган мондый «гади» уен модлары хәзер зур профессиональ коллективларның эшләренә караганда да ешрак зуррак казанышка әверелә.
[7] Лиза Рэндалл безгә шуны тәкъдим итә:
яңа нәрсәләргә эксперимент кебек карарга. Шул чакта уңышсызлык дигән нәрсә бөтенләй булмый, чөнки сез ничек кенә булса да нәрсәгәдер өйрәнәсез. Сез аңа шундый мәгънәдәге эксперимент кебек карыйсыз: әгәр ул чыннан да берәр нәрсәне кире какса, сез кул селтисез һәм алга барасыз, әгәр аны яхшырак эшләсен өчен үзгәртү юлы булса, дәвам итәсез һәм шулай эшлисез
[8] Майкл Нильсен билгеләп үткәнчә, интернет моны җиңеләйтте, чөнки сез программистларның беренче коммитларын, музыкантларның беренче видеоларын һәм башкаларны күрә аласыз.
Моның караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквелл, Джон Кармак, Патрик Коллисон, Джессика Ливингстон, Майкл Нильсен һәм Лиза Рэндаллга рәхмәт белдерәм.