(Был мәҡәлә минең Оксфорд союзында (Oxford Union) яһаған сығышыма нигеҙләнгән.)
Был урын, күрәһең, буласаҡ премьер-министрҙар клубы булғанлыҡтан, мин һеҙгә сәйәсәтселәр нығыраҡ аңлаһын ине тип теләгән бер нәмә тураһында һөйләмәксемен: кешеләрҙең нисек миллиардер булып китеүе тураһында әйтәм. Сәйәсәткә барырға йыйынмаһағыҙ ҙа, был һеҙгә файҙалы булыр тип өмөтләнәм. Премьер-министр булмағандарығыҙ уның урынына миллиардер була ала.
Был теманы белеүемдең сәбәбе шунда: 21 йыл элек Джессика менән икәүләп Y Combinator тигән ойошма астыҡ. Әгәр Y Combinator тураһында ишеткәнегеҙ юҡ икән, был — инвестиция фирмаһы менән стартап нигеҙләүселәр өсөн мәктәптең ҡушылмаһы. 2005 йылда уны башлағандан бирле беҙ яҡынса 6500 компанияны финансланыҡ.
Уңышлы стартап башҡарыу — миллиардер булыуҙың иң ғәҙәти юлы, шуға күрә, ғәмәлдә, мин һуңғы 21 йыл буйы кешеләрҙе миллиардер булырға өйрәтеп үткәрҙем. Әлегә уларҙың 30-ға яҡыны шулай булды, ләкин алда тағы ла күптәр көтә.
Шуға күрә үткән айҙа бер Америка сәйәсәтсеһенең бер миллиард доллар эшләү мөмкин түгел тип әйткәнен ишеткәс, минең ни тиклем аптырағанымды күҙ алдына килтерә алаһығыҙҙыр. Үҙемде кемдеңдер өсләтә аксель яһау мөмкин түгел тип әйткәнен ишеткән фигуралы шыуыу тренеры кеүек тойҙом. Әлбиттә, был мөмкин. Был ауыр, ләкин мөмкин.
Ул, әлбиттә, миллиардер булыу мөмкин түгел тип әйтмәне. Был асыҡтан-асыҡ мөмкин. Ул килем менән капитал үҫеше араһындағы айырма тураһында ла һөйләмәне. Бухгалтерия мәсьәләһен дә күтәрмәне. Уның әйтергә теләгәне — ниндәйҙер насарлыҡ эшләмәйсә, нисектер алдашмайса бындай байлыҡҡа ирешеү мөмкин түгел тигәнде аңлата ине.
Бер нисә көндән һуң мин үҙем аҡса биргән стартаптың нигеҙләүсеһе менән һөйләштем. Ғәҙәттә нигеҙләүсе менән осрашҡанда һорағанымса, һүҙемде уның үҫеш тиҙлеге ниндәй булыуын һорауҙан башланым. Үткән айҙа 93%, тине ул. Мин уға бының уның үҙ байлығының да айына 93%-ҡа үҫеүен аңлата икәнен билдәләнем. Ул ғәжәп ҙур тиҙлек менән байый ине. Шулай ҙа ул бер ниндәй ҙә насар нәмә эшләмәгән ине. Уның стартапының шул тиклем тиҙ үҫеү сәбәбе — бары тик ҡулланыусыларға уның төҙөгән нәмәһе бик оҡшағанлыҡтан ине. Шуға күрә ул үҙ тәжрибәһенән шул сәйәсәтсенең ни тиклем хаталанғанын тоя алды. Ул бер кемде лә иҙмәне. Ғәмәлдә, барыһы ла киреһенсә ине. Уның стартапының шул тиклем тиҙ үҫеү сәбәбе шунда: ул һәм уның партнерҙары ҡулланыусыларҙы бәхетле итеү өсөн бар көсөн һалып эшләне, һәм һөҙөмтәлә ҡулланыусылар был турала үҙ дуҫтарына һөйләне. Бына ошо экспоненциаль үҫеш бирә лә инде.
Шул уҡ көндө һуңыраҡ мин уның осрағы тураһында селтәрҙә яҙҙым, һәм берәү бер нисә миллионға эйә булып, айына 93% темп менән үҫеү миллиардер булыуҙан төптән айырыла тип яуап бирҙе.
Мин күптәрҙең был фекер менән килешер ине тип уйлайым. Ләкин ул ялған ғына түгел, ә бик күҙҙе асырлыҡ кимәлдә ялған булып сыға.
Шуға күрә мин һеҙҙең барығыҙҙан да бер үтенес үтәүегеҙҙе һорар инем. Зинһар, телефондарығыҙҙы сығарып, бер һанды иҫәпләп сығарығыҙ. Был яһалма кеүек күренеүе ихтимал, ләкин вәғәҙә итәм, был һеҙгә файҙалы буласаҡ. Мин һеҙгә инвестор булараҡ үҙем иң күп яһаған иҫәпләү төрөн башҡартырға йыйынам, һәм был тәжрибә һеҙгә стартаптарҙың асылы нимәлә икәнен төшөндөрәсәк.
Әгәр беҙ уның әйткәнен иң һаҡлыҡ менән аңлатып, «бер нисә» тигәнде 2 тип алһаҡ, уға миллиардер булыу өсөн уның компанияһы 500 тапҡырға үҫергә тейеш. Шуға күрә беҙ ниндәйҙер нәмәнең 500 тапҡырға үҫеүе өсөн 93%-лы үҫешле нисә ай кәрәк булыуын иҫәпләп сығарасаҡбыҙ.
Бының өсөн беҙ 500-ҙең 1,93 нигеҙе буйынса логарифмын иҫәпләргә теләйбеҙ. Быны эшләүҙең иң еңел юлы — эҙләү юлында туранан-тура иҫәпләү мөмкинлеге булған Google эҙләү системаһына инеү. Шулай итеп, Google-ға керегеҙ ҙә log(500, 1.93) тип яҙығыҙ. Әгәр дөрөҫ яҙған булһағыҙ, яуап яҡынса 9,45 килеп сығасаҡ.
Бына 2 миллиондан башлап, миллиардер булыу өсөн айына 93%-лы үҫеш менән нисә ай талап ителә. Бер-ике миллион һәм 93% үҫеш, ғәмәлдә, миллиардтан төптән айырылмай. Улар араһында ни бары туғыҙ ярым ай ғына ара бар.
Хәҙер һеҙ аңлайһығыҙҙыр: мин нигеҙләүсе менән осрашҡанда, ни өсөн иң элек уларҙың үҫеш тиҙлеге тураһында һорайым.
Ләкин бер кем дә мине ысынбарлыҡҡа тап килмәгән һандар ҡулланыуҙа ғәйепләмәһен өсөн, әйҙәгеҙ, уртасараҡ үҫеш тиҙлеген алайыҡ. Айына 15% булғанда нимә килеп сыҡҡанын күрәйек. Был һис тә һирәк осрай торған күренеш түгел. Мин даими рәүештә айына 15%-ҡа үҫкән стартаптарға осрайым.
Әгәр һеҙҙең килемегеҙ айына 15%-ҡа үҫһә, бынан һуң 5 йыл үткәс, һеҙ күпме күберәк аҡса эшләйәсәкһегеҙ? Быны иҫәпләү өсөн беҙгә 1,15-те 60-сы дәрәжәгә күтәрергә кәрәк (сөнки 5 йыл — ул 60 ай). Тағы ла Google-ға керегеҙ һәм был юлы 1.15^60 тип яҙығыҙ. Яуап яҡынса 4384 булырға тейеш. Тимәк, 5 йыл эсендә һеҙҙең стартап 4384 тапҡырға күберәк эшләйәсәк. Әгәр хәҙер айына ун мең эшләһәгеҙ, биш йылдан һуң айына яҡынса 44 миллион, йәки йылына 526 миллион эшләйәсәкһегеҙ. Һәм шул ваҡытта, әгәр һеҙ нигеҙләүселәр өсөн ғәҙәти булған кимәлдә компанияның өлөшөнә эйә булһағыҙ, һеҙ миллиардер буласаҡһығыҙ.
Ысынбарлыҡта үҫеш темптары бер аҙ әкренәйергә ынтыла. Бик уңышлы стартап 1-се йылда, бәлки, айына 15%-тан тиҙерәк, ә 5-се йылда айына 15%-тан аҡрыныраҡ үҫер. Ләкин һеҙ барыбер яҡынса шул уҡ урынға килеп етәһегеҙ. Әгәр стартапты егерме йәштәр тирәһендә башлаһағыҙ, утыҙ йәшкә миллиардер булыу тулыһынса мөмкин. Ауыр, ләкин мөмкин.
Иҫәпләүҙе үҙегеҙ яһап, быны тойоуығыҙҙы теләнем, сөнки хәҙер һеҙ кешеләрҙең ни өсөн стартап башлауының бер сәбәбен аңлайһығыҙ. Экспоненциаль үҫеш — ул тылсым кеүек. Ул мөмкин түгел кеүек күренгән һөҙөмтәләр тыуҙыра. Ҡайһы бер сәйәсәтселәрҙең уға ышанмауының сәбәбе лә ошонда. Улар экспоненциаль үҫештең математикаһын аңламай, шуға күрә уларға аҡылға һыймаҫлыҡ дәрәжәлә байып киткән кешеләрҙе күргәс, улар мотлаҡ алдашҡандыр тип фараз итәләр.
Ләкин хәҙер, иҫәпләүҙе үҙегеҙ яһағас, миллиардер булыу өсөн алдашыу кәрәк түгеллеген һис юғында төшөндөгөҙ. Был иҫәпләүҙә ни бары ике һан барлығын үҙ күҙҙәрегеҙ менән күрҙегеҙ: үҫеш тиҙлеге һәм уның күпме ваҡыт дауам итеүе. Әгәр алдашмайынса бер миллиард доллар эшләү мөмкин түгел икән, был ике һандың ҡайһыһы мөмкин түгел? Алдашмайынса айына 15% тиҙлек менән үҫеү, һис шикһеҙ, мөмкин түгел түгел. Стартаптар быны гел эшләй. Ә һеҙҙең был темп менән күпме ваҡыт үҫә алыуығыҙ баҙарҙың ҙурлығына бәйле. Тәбиғи, һеҙҙең 4000 тапҡырға үҫеүегеҙ өсөн, кәм тигәндә 4000 тапҡырға күберәк ихтыяж булырға тейеш. Ләкин һеҙгә кәрәк булғаны — шул ғына. Ә баҙар күләмен ҙурайтыу өсөн нисек итеп алдашып булһын ти?
Әгәр һеҙ бары тик премьер-министр булырға ғына йыйынһағыҙ, хәҙер иғтибар итмәй башларға ла була. Беҙ бер миллиард доллар эшләүҙең ысынында мөмкин икәнен иҫбатланыҡ, сөнки ул бары ике һанға бәйле: береһенә стартаптар бер ниндәй алдашыуһыҙ ғәҙәттә ирешә, ә икенсеһенә алдашыу бер нисек тә йоғонто яһай алмай.
Ләкин ысынында миллиардер булырға теләһәгеҙ, беҙгә ентеклерәк ҡарарға кәрәк. Бигерәк тә ошо тәүге һан — үҫеш тиҙлеге тураһында. Һәр ай һайын тотороҡло темп менән үҫеү өсөн, кешеләр үҙ дуҫтарына һөйләрлек дәрәжәлә яҡшы нәмә эшләргә кәрәк. Ысынында иһә, минең һәр ваҡыт нигеҙләүселәрҙән үҫеш тиҙлеген һорауҙан башлауымдың икенсе сәбәбе лә шул. Был уларҙың дөрөҫ нәмә төҙөгәнме-юҡмы икәнен күрһәтә.
Шулай итеп, кешеләргә шул тиклем оҡшап, улар дуҫтарына һөйләрлек нәмәне тап нисек эшләргә һуң? Баҙар иҡтисадының проблемаһы ла, шулай уҡ уның ғәжәп яғы ла шунда: һатып алыусылар теләгән, ләкин әлегә уларҙа булмаған нәмәне эшләү ауыр. Яңы, ҡәнәғәтләндереп булырлыҡ ихтыяж асыҡланыу менән, кешеләр уны ҡәнәғәтләндерергә ашыға. Тимәк, һеҙгә әлегә башҡа бер кем дә белмәгән ихтыяжды табырға тура киләсәк.
Быны нисек эшләргә? Был ихтыяжды үҙегеҙ тойоу аша.
Һеҙ йәшһегеҙ, ә йәш нигеҙләүселәр ғәҙәттә үҙҙәре теләгән нәмәне эшләргә тейеш. Һеҙҙә башҡа кешеләргә нимә кәрәк икәнен белер өсөн тәжрибә әлегә етерлек түгел. Ләкин шул уҡ ваҡытта үҙ ихтыяждарығыҙ ғәҙәттән тыш ҡиммәтле, сөнки һеҙҙең ихтыяждарығыҙ киләсәктәге һорауҙы алдан күрһәтә. Һеҙ кешеләр яңы нәмәләр ҡуллана башлай торған йәштә. Хәҙер һеҙ һәм дуҫтарығыҙ нимә ҡуллана башлаһағыҙ, ун йылдан барыһы ла шуны ҡулланасаҡ. Башҡа кешеләрҙең ихтыяждары тураһындағы һиҙемләүегеҙ ғәҙәттә насар сигнал булғанлыҡтан, ә үҙ ихтыяждарығыҙ айырыуса ҡиммәтле сигнал булғанлыҡтан, һеҙ ғәҙәттә икенсе сигналға ҡолаҡ һалырға тейешһегеҙ; һеҙ һәм дуҫтарығыҙ теләгән нәмәне эшләргә тейешһегеҙ.
Үҙегеҙгә һәм дуҫтарығыҙға оҡшаған нәмә эшләү ҡулланыусылар өсөн көндәлек тауар эшләүгә генә ҡайтып ҡалмай. Бәлки, һеҙ һәм дуҫтарығыҙ молекуляр биологтарҙыр, һәм хәҙерге ваҡытта ДНК менән башҡалар иғтибар итмәгән шәп бер нәмә эшләргә мөмкиндер. Бәлки, һеҙ һәм дуҫтарығыҙ дрон менән ҡыҙыҡһынаһығыҙҙыр. Был идеяның киң аудиторияға оҡшауы мотлаҡ түгел. Ул тап үҙегеҙгә һәм дуҫтарығыҙға оҡшарға тейеш, шул ғына.
Икенсе һан — баҙар күләме тураһында борсолмағыҙ. Һеҙ киләсәк ихтыяжды алдан хәбәр иткәнлектән, баҙар үҫәсәк. Һәм йәнәшәләге баҙарҙарға киңәйеү ҙә һәр ваҡыт мөмкин. Һеҙгә бары тик ҡәнәғәтләндерелмәгән ихтыяж биләмәһендә киңәйеү өсөн бер төп башланғыс майҙансыҡ (плацдарм) кәрәк.
Бындай идеяны ҡайҙан табырға? Яуап — стартаптар тураһындағы иң интуицияға ҡаршы килгән нәмәләрҙең береһе — ә был күп нәмәне аңлата, сөнки стартаптарҙа интуицияға ҡаршы килгән нәмәләр бик күп. Ләкин иң яҡшы стартап идеяларын табыуҙың юлы — стартап идеяларын эҙләмәү. Әгәр һеҙ аңлы рәүештә стартап идеяларын эҙләһәгеҙ, был һеҙҙе сиктән тыш һаҡ (консерватив) итәсәк. Һеҙ ситтә ятҡан үҙенсәлекле фекерҙәрҙе төшөрөп ҡалдырасаҡһығыҙ. Сөнки иң яҡшы стартап идеялары тәүҙә шул тиклем мәғәнәһеҙ күренә, әгәр махсус рәүештә стартап идеяларын эҙләп йөрөһәгеҙ, уларҙы кире ҡағыр инегеҙ. Бына ошо нәмә уларҙың асылыуына ҡамасаулаған да инде.
Apple, Facebook йәки Airbnb башта ниндәй насар идея кеүек күренгәнен күҙ алдына килтерегеҙ. Күпме кеше үҙенә шәхси компьютер теләр? Компания нисек итеп селтәрҙә бер-береһен күҙәткән студенттарҙан аҡса эшләмәксел? Кемдер иҙәнендәге өрөп тултырылған матраста йоҡлау өсөн кем аҡса түләйәсәк? Был идеяларҙың ни менән тамамланғанын беләбеҙ, шуға күрә тарихты яңынан яҙыуы еңел, ләкин мин башта Facebook менән Airbnb ни тиклем насар булып яңғырағанын бик яҡшы хәтерләйем. Беҙ Airbnb-ға аҡса бирҙек, һәм үҙебеҙ был идеяны насар тип уйлағайныҡ. Беҙҙең уларға инвестиция яһауыбыҙҙың сәбәбе — бары тик уларҙың нигеҙләүселәре оҡшағанға ине.
Шулай итеп, эҙләмәйенсә стартап идеяларын нисек табырға? Дуҫтарығыҙ менән бергә проекттар өҫтөндә эшләп. Иң яҡшы стартаптар тап шунан килеп сыға. Башта улар хатта компания булыр өсөн дә тәғәйенләнмәй. Улар бары тик кешеләр ҡыҙыҡлы һәм шәп булыр тип уйлап эшләгән нәмә була. Apple, Google һәм Facebook барыһы ла шулай башланды. Тәүҙә уларҙың береһе лә компания булырға тейеш түгел ине.
Бының эшләү сәбәбе — мин һеҙгә алда әйткәнсә: һеҙ киләсәктәге һорауҙы алдан күрәһегеҙ. Шуға күрә әгәр һеҙ үҙегеҙгә шәп булып күренгән осраҡлы нәмәләр эшләһәгеҙ ҙә, һеҙ эшләгән нәмәләр ысынында осраҡлы булыуҙан бик алыҫ буласаҡ.
Был һеҙҙең аң аҫтығыҙҙың аңығыҙға ҡарағанда күберәк белгән осраҡтарының береһе. Ни тиклем генә аҡылға һыймаҫ булып күренмәһен, үҙегеҙгә ысынлап та шәп булып тойолған теләһә ниндәй нәмәне эшләү яҡшы стартап идеяһына килтереү ихтималлығы юғары. Һеҙ эшләгән нәмә беҙ 2006 йылда финанслаған Justin.TV исемле стартаптан да мәғәнәһеҙерәк яңғырай алмай. Ул Justin Kan тигән егеттең башының ситенә камера тағып йөрөүенән һәм башына килгән бөтә нәмәне тура эфирҙа күрһәтеүенән тора ине. Ләкин был компания аҙаҡ бик яҡшы һөҙөмтәгә иреште. Ысынында иһә, һеҙ уның тураһында, бәлки, ишеткәнегеҙ ҙә барҙыр, тик яңы исеме аҫтында — Twitch.
Уңышлы стартап башлауҙың сере — ҡулланыусыларҙың ниндәйҙер төркөмөн шул тиклем яҡшы аңлауҙа, һөҙөмтәлә һеҙ тап улар теләгән нәмәне эшләй алаһығыҙ. Әгәр йәш булһағыҙ, үҙегеҙ өсөн эшләү хәйләһен ҡуллана алаһығыҙ һәм ҡулланырға тейешһегеҙ. Һеҙ үҙегеҙҙе аңлайһығыҙ. Ләкин был дөйөмөрәк ҡағиҙәнең бер миҫалы ғына. Ҡулланыусыларҙы бик тәрән аңлағанда ғына һеҙ уларға шул тиклем оҡшаған, дуҫтарына һөйләрлек нәмә яһай алаһығыҙ, һәм тап ошо ғына һеҙгә стартапты ысынында уңышлы итеү өсөн кәрәкле экспоненциаль үҫеште бирә ала.
Стартаптар башлауҙан тыш байыуҙың башҡа юлдары ла бар. Уларҙың ҡайһы берҙәре ысынлап та кешеләрҙе иҙеүҙе талап итә. Ләкин стартаптар — ысынлап ҙур байлыҡҡа ирешеүҙең иң ғәҙәти юлы, һәм әгәр уңышлы стартап башларға теләһәгеҙ, уның асылы иҙеүҙә түгел, ә эмпатияла. Ҡулланыусылар ысынында нимә теләй? Уларҙың тормошон һиҙелерлек яҡшыртыу өсөн һеҙ нимә эшләй алаһығыҙ? Нигеҙләүселәрҙә беҙ эҙләгән һәм ҡабул иткән кешеләребеҙҙә үҫтергән сифат тап ошо эмпатия инде.
Һеҙҙең йәмғиәттә кешеләрҙең нисек байыуы — был йәмғиәт тураһында аңларға тейешле иң мөһим нәмәләрҙең береһе. Был туралағы ҡараштарығыҙҙың идеология, фильмдар йәки быуаттар элек булған тарихи миҫалдар менән билдәләнеүенә юл ҡуйырға ярамай. Һеҙ тирә-яғығыҙҙағы донъяға ҡарарға һәм уның ысынында нисек эшләнә икәнен күрергә тейешһегеҙ. Әгәр быны үҙегеҙ эшләргә теләһәгеҙ, асыҡ күренә: һеҙ уның нисек эшләнә икәнен аңларға мәжбүр буласаҡһығыҙ. Шуға күрә мин һеҙҙең өсөн артыҡ борсолмайым. Минең өсөн хәүеф тыуҙырғандар — буласаҡ премьер-министрҙар. Һеҙ был сығышты иҫтә тоторға тейешһегеҙ. Шуға күрә һеҙҙең өсөн төп фекерҙәрҙе йомғаҡлап үтәм.
Стартаптың ни тиклем ҙур булыуын, тимәк, уның нигеҙләүселәренең ни тиклем байыуын билдәләүсе ике һан бар: үҫеш тиҙлеге һәм уның күпме ваҡыт дауам итеүе. Тәүгеһен һеҙ ҡулланыусыларға шул тиклем оҡшаған һәм улар үҙ дуҫтарына һөйләрлек нәмә яһап алаһығыҙ. Икенсеһен ҙур баҙарҙа булыу аша алаһығыҙ. Әгәр һеҙ ҙур баҙарҙа экспоненциаль темп менән үҫһәгеҙ, стартапығыҙ ҡиммәтле буласаҡ, ә һеҙ, акционер булараҡ, бай буласаҡһығыҙ. Быға өлгәшеү өсөн алдашыу кәрәкмәү генә түгел, киреһенсә, һатып алыусыларҙы бәхетле итеүҙе дауам итһәгеҙ генә, был үҙенән-үҙе килеп сығасаҡ.
Был текстың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Trevor Blackwell, Jared Friedman, Jessica Livingston һәм Garry Tan-ға, шулай уҡ мине ҡунаҡ иткәндәре өсөн Arwa Elrayess менән Oxford Union-ға рәхмәт белдерәм.