(Бу язма минем Oxford Union-да ясаган чыгышыма нигезләнгән.)
Монда, күрәсең, киләчәк премьер-министрлар клубы җыелган икән, мин сезгә сәясәтчеләр күбрәк аңласын иде дип теләгән бер нәрсә турында сөйләргә телим: мин кешеләрнең ничек миллиардер булулары турында сөйләячәкмен. Сәясәткә керергә ниятләмәсәгез дә, бу сезгә файдалы булыр дип өметләнәм. Сезнең арадан премьер-министр булмаганнар исә аның урынына миллиардер була ала.
Мин бу теманы яхшы беләм, чөнки 21 ел элек Джессика белән без Y Combinator дигән проектны башлап җибәрдек. Әгәр Y Combinator турында ишеткәнегез юк икән, бу — инвестиция фирмасы белән стартап нигезләүчеләр өчен мәктәпнең үзенчәлекле кушылмасы. 2005 елда башлаганнан бирле без 6500-гә якын компанияне финансладык.
Уңышлы стартап башлау — миллиардер булуның иң киң таралган юлы, шуңа күрә, асылда, мин соңгы 21 елны кешеләрне миллиардер булырга өйрәтеп үткәрдем. Хәзергә аларның якынча 30-ы шундый дәрәҗәгә җитте, әмма алда торганнары тагын да күбрәк.
Шуңа күрә узган айда бер Америка сәясәтчесенең бер миллиард доллар эшләү мөмкин түгел дип әйтүен ишеткәч, ничек шаккатканымны күз алдына китерә аласыздыр. Мин үземне фигуралы шуу тренеры кебек хис иттем, әйтерсең кемдер өчле аксель ясау мөмкин түгел дип раслый. Әлбәттә, бу мөмкин. Бу авыр, әмма мөмкин.
Әлбәттә, ул миллиардер булу мөмкин түгел дип әйтмәде. Ачык күренә ки, бу мөмкин. Ул керем белән капитал үсеше арасындагы аерма турында да сөйләмәде. Ул бухгалтерия ягыннан дәлил китермәде. Аның әйтмәкче булганы шул иде: начар берәр нәрсә эшләмичә — ниндидер юл белән алдамыйча — шулкадәр байып булмый.
Берничә көннән соң мин үзем финанслаган бер стартапның нигезләүчесе белән сөйләштем. Нигезләүчеләр белән очрашканда гадәттәгечә, мин аңардан үсеш темпы нинди дип сорадым. Узган айда 93% булды, диде ул. Мин бу аның саф байлыгының да аена 93% тизлек белән үсүен аңлата дип күрсәттем. Ул гаҗәеп зур тизлек белән бая иде. Һәм шул ук вакытта ул бернинди начар эш кылмаган иде. Аның стартапының шулай тиз үсү сәбәбе — кулланучылар аның ясаган нәрсәсен бик нык яраткан иде, шул гына. Шуңа күрә ул үз тәҗрибәсеннән теге сәясәтченең ничек ялгышканын аңлый иде. Ул беркемне дә эксплуатацияләмәде. Киресенчә, нәкъ менә шулай. Аның стартапы тиз үсә иде, чөнки ул үзенең автордашы белән кулланучыларны канәгатьләндерер өчен бил бөкмичә эшләгән иде, һәм нәтиҗәдә кулланучылар бу турыда үз дусларына сөйләгән иде. Ә бу сезгә экспоненциаль үсеш бирә.
Шул ук көнне соңрак мин интернетта аның очрагы турында яздым, һәм кемдер берничә миллионың булып аена 93% үсү белән миллиардер булу арасында җир белән күк кадәр аерма бар дип җавап бирде.
Күп кеше бу сүзләр белән килешер дип шикләнәм. Ләкин аның ялган гына түгел, ә бик күп нәрсәне ачыклап бирә торган ялган булуы ачыкланды.
Шуңа күрә мин сездән бер үтенеч үтәвегезне сорар идем. Зинһар, телефоннарыгызны чыгарып, бер санны санап чыгарыгыз әле. Бу ясалма тоелырга мөмкин, әмма сезгә файдалы булачак дип вәгъдә итәм. Мин инвестор буларак иң еш ясый торган исәпләүне сезгә ясаттырам, һәм бу тәҗрибә стартапларның чын асылын сезгә ачып бирәчәк.
Әгәр аның сүзләрен иң сак яктан аңласак һәм «берничә» дигәнне 2 дип кабул итсәк, миллиардер булу өчен аның компаниясе 500 тапкыр үсәргә тиеш. Шуңа күрә без нәрсәнең дә булса 500 тапкыр үсүе өчен 93% үсешнең ничә ае кирәклеген исәпләп чыгарачакбыз.
Моның өчен безгә 500 саныннан 1.93 нигезе буенча логарифмны исәпләргә кирәк. Моны эшләүнең иң җиңел юлы — Google эзләүгә керү, ул турыдан-туры эзләү юлында ук исәпләүләр ясарга мөмкинлек бирә. Google-га керегез һәм log(500, 1.93) дип языгыз. Дөрес язган булсагыз, җавап якынча 9.45 булыр.
Менә 2 миллионнан башлап миллиардер булу өчен 93% үсешнең ничә ае кирәк булуы. Берничә миллион белән 93% үсеш чынлыкта миллиардтан җир белән күк кадәр аерылмый. Аларны нибары тугыз ярым ай аерып тора.
Хәзер сез нигә мин берәр нигезләүче белән очрашканда беренче чиратта үсеш темпы турында сораганымны аңлыйсыз.
Ләкин мин кемнеңдер мине тормышка ашмаслык саннар куллануда гаепләвен теләмим, шуңа күрә тагын да саграк үсеш темпын алыйк. Әйдәгез, аена 15% булганда ни буласын карыйк. Бу бөтенләй дә сирәк очрый торган күренеш түгел. Мин аена 15% үсә торган стартапларны даими очратып торам.
Әгәр керемнәрегез аена 15% үссә, 5 елдан соң күпме эшләрсез? Моны исәпләү өчен безгә 1.15 санын 60-нчы дәрәҗәгә күтәрергә кирәк (чөнки 5 ел — ул 60 ай). Тагын Google-га керегез һәм бу юлы 1.15^60 дип языгыз. Җавап якынча 4384 булырга тиеш. Димәк, 5 ел эчендә сезнең стартап 4384 тапкыр күбрәк акча эшләячәк. Әгәр хәзер сез аена ун мең эшлисез икән, биш елдан сез аена якынча 44 миллион, ягъни елына 526 миллион эшләрсез. Һәм шул мизгелдә, әгәр компаниянең нигезләүчеләргә хас булган өлешенә ия булсагыз, сез миллиардер булачаксыз.
Чын дөньяда үсеш темплары бераз акрынаючан була. Бик уңышлы стартап 1 нче елда аена 15%-тан тизрәк, ә 5 нче елда 15%-тан акрынрак үсәр, мөгаен. Әмма сез барыбер якынча шул ук ноктага килеп җитәсез. Әгәр егерме яшьләрегезнең башында стартап башлап җибәрсәгез, утыз яшькә миллиардер булу тулысынча мөмкин. Авыр, әмма мөмкин.
Мин сезнең үзегез исәпләп карап моны хис итүегезне теләдем, чөнки хәзер сез кешеләрнең стартап башлау сәбәпләренең берсен аңлыйсыз. Экспоненциаль үсеш тылсымга охшаган. Ул мөмкин түгел кебек тоелган нәтиҗәләр бирә. Менә ни өчен кайбер сәясәтчеләр аңа шикләнеп карый. Алар экспоненциаль үсеш математикасын аңламый, шуңа күрә үзләренә мөмкин булмаган дәрәҗәдә бай булып тоелган кешеләрне күргәч, аларны һичшиксез алдашкан дип уйлыйлар.
Ләкин хәзер сез, математиканы үзегез исәпләп караганнан соң, миллиардер булу өчен һич кенә дә алдашырга кирәк түгеллеген аңлыйсыз. Исәпләүдә бары тик ике генә сан барлыгын үзегез күрдегез: үсеш темпы һәм аның күпме дәвам итүе. Әгәр алдашмыйча бер миллиард доллар эшләү мөмкин түгел икән, бу ике санның кайсысы мөмкин түгел? Алдашмыйча аена 15% үсү һичшиксез мөмкин түгел түгел. Стартаплар моны һәрвакыт эшли. Ә бу темп белән күпме дәвам итә алуыгыз базарның күләменә бәйле. Әлбәттә, сезгә 4000 тапкыр үсү өчен ким дигәндә 4000 тапкыр күбрәк ихтыяҗ булырга тиеш. Ләкин сезгә кирәге шул гына. Базар күләмен арттыру өчен ничек алдашып булсын ди инде?
Әгәр премьер-министр гына булырга җыенасыз икән, сез хәзер үк игътибар итүдән туктый аласыз. Без бер миллиард доллар эшләүнең чыннан да мөмкин икәнен исбатладык, чөнки ул бары ике санга гына бәйле: берсен стартаплар алдашмыйча да җиңел яулый, ә икенчесенә алдашуның бернинди дә тәэсире була алмый.
Ләкин әгәр чынлап та миллиардер булырга телисез икән, безгә җентекләбрәк карарга кирәк. Бигрәк тә беренче сан — үсеш темпы турында. Һәр ай саен бер үк тизлектә үсәр өчен, кешеләр дусларына сөйләрлек дәрәҗәдә яхшы әйбер ясарга кирәк. Һәм чынлыкта, бу — мин нигезләүчеләрдән һәрвакыт беренче чиратта үсеш темпын соравымның икенче сәбәбе. Бу аларның кирәкле нәрсәне ясаган-ясамаганнарын күрсәтә.
Соң, кешеләр үз дусларына сөйләрлек дәрәҗәдә ярата торган нәрсәне ничек ясарга соң? Базар икътисадының проблемасы, һәм шул ук вакытта зур өстенлеге шунда: клиентлар теләгән, ләкин аларда әле булмаган әйберне ясау кыен. Яңа, канәгатьләндереп була торган ихтыяҗ ачыклану белән, кешеләр аны канәгатьләндерергә ашыга. Шуңа күрә сезгә башка беркем дә белмәгән ихтыяҗны ачарга туры киләчәк.
Моны ничек эшләргә? Бу ихтыяҗны үзең тоеп.
Сез яшь, һәм гадәттә яшь нигезләүчеләр үзләре теләгән нәрсәне ясарга тиеш. Башка кешеләргә нәрсә кирәклеген белер өчен сездә әле тәҗрибә җитәрлек түгел. Ләкин шул ук вакытта сезнең үз ихтыяҗларыгыз тиңдәшсез кыйммәткә ия, чөнки алар киләчәк ихтыяҗны алдан күрсәтә. Сез — кешеләр яңа әйберләр куллана башлый торган яшьтә. Сез һәм сезнең дусларыгыз хәзер нәрсә куллана башласа, ун елдан аны бөтен кеше кулланачак. Башка кешеләрнең ихтыяҗлары турындагы интуициягез гадәттә яраксыз сигнал булганлыктан, ә үз ихтыяҗларыгыз аеруча кыйммәтле булганга, сезгә гадәттә икенче сигналга колак салырга кирәк; сезгә үзегез һәм дусларыгыз теләгән әйберне ясарга кирәк.
Үзегез һәм дусларыгыз теләгән әйберне ясау кулланучылар продукты төзергә тиеш дигәнне аңлатмый. Бәлки сез һәм сезнең дусларыгыз молекуляр биологлардыр, һәм DNA белән башкалар игътибар итмәгән шәп бер әйбер эшләп була торгандыр. Бәлки сез һәм дусларыгыз дроннар белән кызыксынасыздыр. Идеянең киң җәмәгатьчелеккә ошавы шарт түгел. Ул сүзнең туры мәгънәсендә сезгә һәм сезнең дусларыгызга ошарга тиеш, шул гына.
Икенче сан — базар күләме турында борчылмагыз. Сез киләчәк ихтыяҗны алдан фаразлагач, базар да үсәчәк. Һәм һәрвакыт күрше базарларга киңәю мөмкинлеге бар. Сезгә бары тик канәгатьләндерелмәгән ихтыяҗ территориясендә киңәю өчен плацдарм гына кирәк.
Мондый идеяне ничек табарга? Моның җавабы — стартаплар турындагы иң интуициягә каршы килә торган якларның берсе, ә бу инде зур сүз, чөнки стартапларда интуициягә сыймый торган нәрсәләр бик күп. Әмма иң шәп стартап идеяләрен табуның юлы — стартап идеяләрен эзләмәү. Әгәр сез махсус рәвештә стартап идеяләрен эзләсәгез, бу сезне артык сак ясар. Сез читтә торган гадәти булмаган фикерләрне кисеп ташларсыз. Чөнки иң шәп стартап идеяләре башта шулкадәр начар булып тоела ки, әгәр аңлы рәвештә стартап идеясе эзләсәгез, сез алардан баш тартыр идегез. Менә шул нәрсә аларның ачылуына комачаулаган да инде.
Apple яки Facebook, я булмаса Airbnb башта нинди яраксыз идея булып күренгәнен күз алдына китерегез. Күпме кеше үз шәхси компьютеры булуын теләр? Компания студентларның бер-берсен онлайн күзәтүеннән ничек акча эшләргә мөмкин? Кем үз идәнендәге өрдермә матраста йоклаган өчен түләргә риза булыр? Без бу идеяләрнең нәрсәгә әйләнгәнен беләбез, шуңа күрә тарихны яңадан язу җиңел, әмма мин Facebook белән Airbnb-ның башта никадәр начар яңгыраганын бик яхшы хәтерлим. Без Airbnb-ны финансладык, һәм без идеяне начар дип санадык. Безнең аларны финанслау сәбәбе бары тик аларның нигезләүчеләре ошаганга иде.
Алайса, стартап идеяләрен эзләмичә ничек табарга? Дусларыгыз белән бергә проектлар өстендә эшләп. Иң яхшы стартаплар нәкъ менә шуннан чыга. Башта алар компания булыр өчен ниятләнмәгән дә. Алар бары тик кешеләр кызык дип тапканга күрә ясаган нәрсә генә булган. Apple да, Google да, Facebook та нәкъ шулай башланды. Аларның берсе дә башта компания булыр өчен ниятләнмәгән иде.
Моның эшләвенең сәбәбе — мин сезгә алдарак әйткән нәрсә: сез киләчәк ихтыяҗны алдан күрәсез. Шуңа күрә, сез үзегезгә кызык тоелган очраклы әйберләрне генә ясасагыз да, сез төзегән нәрсәләр чынлыкта очраклы булудан бик ерак торачак.
Бу — сезнең аң астыгыз аңыгызга караганда күбрәкне белә торган очракларның берсе. Сезгә ихластан кызыклы проект булып күренгән теләсә нәрсә, никадәр генә мәгънәсез яңгырамасын, яхшы стартап идеясенә алып килүнең югары ихтималына ия. Сез нәрсә генә төзесәгез дә, ул без 2006 елда финанслаган Justin.TV исемле стартаптан да мәгънәсезрәк яңгырый алмый. Ул бер егеттән — баш читенә камера тагып йөргән һәм үзенең башына килгән бөтен нәрсәне туры эфирда трансляцияләгән Джастин Каннан тора иде. Ләкин бу компания ахыр чиктә бик уңышлы булып чыкты. Чынлыкта сез аның турында ишеткәнсездер дә инде, әмма яңа исеме астында — ул Twitch.
Уңышлы стартап башлауның сере — кулланучыларның ниндидер бер төркемен шулкадәр яхшы аңлау, сез алар теләгән нәрсәне төгәл ясый алырлык дәрәҗәгә җитү. Әгәр яшь булсагыз, сез үзегез өчен нәрсә дә булса ясау хәйләсен куллана аласыз һәм кулланырга тиешсез дә. Сез үзегезне аңлыйсыз. Ләкин бу — гомумирәк кагыйдәнең бер мисалы гына. Кулланучыларны бик тирәнтен аңлап кына сез аларга шулкадәр ошый торган нәрсә ясый аласыз ки, алар бу турыда дусларына сөйләрләр, һәм бары шул гына стартапны чыннан да уңышлы итү өчен кирәк булган экспоненциаль үсешне бирә ала.
Баюның стартаплар башлаудан башка юллары да бар. Аларның кайберләре кешеләрне эксплуатацияләүне таләп итә. Ләкин стартаплар — чыннан да бай булуның иң таралган юлы, һәм уңышлы стартап башларга теләсәгез, төп ачкыч — эксплуатация түгел, ә эмпатия. Кулланучылар чынлыкта нәрсә тели? Аларның тормышын сизелерлек яхшыртыр өчен сез нәрсә эшли аласыз? Менә шундый эмпатияне без нигезләүчеләрдән эзлибез һәм үзебез кабул иткән кешеләрдә тәрбиялибез.
Җәмгыятегездә кешеләрнең ничек баюын аңлау — шул җәмгыять турында белергә тиешле иң мөһим нәрсәләрнең берсе. Сез бу мәсьәләдә карашларыгызның идеология, кинолар яки гасырлар элек булган тарихи мисаллар белән билгеләнүенә юл куя алмыйсыз. Сез үз тирәгездәге дөньяга карарга һәм моның чынлыкта ничек эшләнүен күрергә тиешсез. Әгәр моны үзегез эшләргә телисез икән, әлбәттә, сез моның ничек эшләнүен аңларга мәҗбүр булачаксыз. Шуңа күрә сезнең өчен мин артык борчылмыйм. Мин борчылган кешеләр — ул киләчәк премьер-министрлар. Сез бу чыгышны хәтердә калдырырга тиешсез. Шуңа күрә сезнең өчен төп фикерләрне кыскача нәтиҗә ясап әйтәм.
Стартапның никадәр зур булуын һәм, димәк, аның нигезләүчеләренең никадәр бай булачагын билгели торган ике сан бар: үсеш темпы һәм аның күпме дәвам итүе. Беренчесенә сез кулланучылар дусларына сөйләрлек дәрәҗәдә ошый торган нәрсә ясап ирешәсез. Икенчесенә зур базарда булып ирешәсез. Әгәр зур базарда экспоненциаль рәвештә үссәгез, стартапыгыз кыйммәтле булачак, ә сез, акционер буларак, бай булачаксыз. Моның өчен алдашырга кирәк түгел генә түгел, киресенчә, клиентларны канәгатьләндереп торсагыз, бу үзеннән-үзе килеп чыгачак.
Бу язманың караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга, Джаред Фридманга, Джессика Ливингстонга һәм Гарри Танга, шулай ук мине чакырып кабул иткәннәре өчен Арва Элрайесска һәм Oxford Union-га рәхмәт.