Стартаптар тураһында һөйләшкәндә, Джессика менән минең айырым бер мәғәнәгә эйә булған ҡайһы бер һүҙҙәребеҙ бар. Нигеҙләүселәргә (фаундерҙарға) әйтә алған иң ҙур маҡтауыбыҙ — уларҙы «ихлас» тип атау. Был үҙенән-үҙе уңыш гарантияһы түгел. Һеҙ ихлас, әммә һәләтһеҙ булыуығыҙ ҙа мөмкин. Ләкин нигеҙләүселәр бер үк ваҡытта ҡөҙрәтле (беҙҙең тағы бер һүҙебеҙ) һәм ихлас булһа, уларҙы туҡтатып ҡалыу мөмкин булмаған тиерлек кимәлгә етә.
Ихласлыҡ күңелһеҙ, хатта Виктория заманындағы изгелек кеүек яңғырай. Кремний үҙәнендәге (Silicon Valley) кешеләрҙең быға иғтибар итеүе бер аҙ анахронизм һымаҡ күренә. Ни өсөн был шул тиклем мөһим?
Берәй кемде ихлас тип атағанда, һеҙ уның мотивтары (ынтылыштары) тураһында фекер белдерәһегеҙ. Был уның берәй нәмәне дөрөҫ сәбәптәр арҡаһында эшләүен дә, һәм үҙенән килгәнсә тырышыуын да аңлата. Әгәр мотивтарҙы векторҙар итеп күҙ алдына килтерһәк, был уларҙың йүнәлеше лә, дәүмәле лә дөрөҫ тигәнде аңлата. Төптәре улар, әлбиттә, бер-береһенә бәйле: кешеләр дөрөҫ сәбәптәр арҡаһында эш иткәндә, улар нығыраҡ тырыша. [1]
Кремний үҙәнендә мотивтарҙың шул тиклем мөһим булыуының сәбәбе — унда бик күп кешеләрҙең мотивтары хаталы булыуында. Уңышлы стартап башларға керешеү һеҙҙе бай һәм билдәле итә. Шуға күрә уларҙы башларға тырышыусыларҙың күбеһе быны тап шул маҡсат менән эшләй. Нәмә урынына? Мәсьәләнең үҙенә булған ҡыҙыҡһыныу урынына. Ихласлыҡтың тамыры тап шунда. [2]
Был шулай уҡ «nerd» (нөрд — үҙ эшенә бирелгән ботаник) булыуҙың төп билдәһе. Ысынлап та, кешеләр үҙҙәрен «х-тың нөрды» тип атағанда, улар был х менән уның үҙе өсөн ҡыҙыҡһынғандарын аңлата, ә х менән ҡыҙыҡһыныу мода булғанға йәки унан ниҙер алып ҡалырға мөмкин булғанға түгел. Улар х тураһында шул тиклем хәстәрләй, хатта уның хаҡына башҡалар күҙендә «текә» күренеүҙән дә баш тартырға әҙер.
Берәй нәмәгә булған ысын ҡыҙыҡһыныу — бик ҡеүәтле дәртләндереүсе көс, ҡайһы берәүҙәр өсөн ул бөтәһенән дә ҡеүәтлерәк мотив. [3] Тап шуның өсөн дә Джессика менән мин стартап нигеҙләүселәрҙә ошо сифатты эҙләйбеҙ. Әммә ул көс сығанағы булыу менән бергә, зәғифлек (бәхәсһеҙ көсһөҙлөк) сығанағы ла булып тора. Хәстәрләү һеҙҙе сикләй. Ихлас кешеләр мыҫҡыллы шаярыуҙарға еңел генә яуап ҡайтара алмай, йәки nihil admirari (бер нәмәгә лә таң ҡалмау) кеүек тышҡы битараф битлек кейә алмай. Улар барыһын да күңеленә бик яҡын ала. Уларға мәңге тура һүҙле, бер ҡатлы кеше булып ҡалыу яҙылған. Был һеҙҙең үҫмер йылдарығыҙҙа ҙур етешһеҙлек, сөнки ул саҡта мыҫҡыллы шаярыуҙар һәм ялған һалҡынҡанлыҡ өҫтөнлөк итә. Ләкин һуңыраҡ был өҫтөнлөккә әйләнә.
Хәҙер мәктәптә нөрд булған балаларҙың һуңынан шул уҡ «текә» балаларҙың етәкселәренә әүерелеүе ғәҙәти хәлгә әйләнде. Әммә кешеләр бының ни өсөн килеп сығыуын дөрөҫ аңламай. Был нөрдтарҙың аҡыллыраҡ булыуы арҡаһында ғына түгел, ә уларҙың ихласыраҡ булыуы арҡаһында ла шулай. Мәсьәләләр өлкәнәйгәс мәктәптәге ялған мәсьәләләргә ҡарағанда ҡатмарлаша башлағас, улар өсөн ихлас янып-көйөү хәл иткес роль уйнай башлай.
Был һәр ваҡыт мөһимме? Ихластар гел еңәме? Гел түгел. Был сәйәсәттә, йәки енәйәттә, йәки енәйәткә оҡшаш ҡайһы бер бизнес төрҙәрендә (мәҫәлән, ҡомарлы уйындар, шәхси зыянды түләттереү буйынса адвокатура, патент троллинге һ.б.) әллә ни мөһим түгелдер. Шулай уҡ фәндең ялған, мәғәнәһеҙ яғында ла уның әһәмиәте юҡ. Ышаныслы әйтер өсөн белемем етмәһә лә, юморҙың ҡайһы бер төрҙәрендә лә ихласлыҡ мөһим булмауы ихтимал: бәлки, тулыһынса циник булып та шул уҡ ваҡытта бик көлкөлө булыу мөмкиндер. [4]
Мин телгә алған өлкәләрҙең исемлегенә ҡараһағыҙ, унда асыҡ бер законлыҡ бар. Юморҙы иҫәпкә алмағанда, был өлкәләр — мин үләт кеүек ҡасырға теләгән эштәрҙең барыһы. Шуға күрә был ҡайһы өлкәлә эшләргә икәнен билдәләү өсөн файҙалы ысул булыуы мөмкин: бында ихласлыҡ күпмелек мөһим? Ә быны үҙ сиратында етәкселектәге нөрдтарҙың өлөшөнән белеп була.
«Нөрд» һүҙе менән бер рәттән, ихласлыҡ менән бәйле тағы бер һүҙ — «бер ҡатлы» (наив). Ихлас кешеләр йыш ҡына бер ҡатлы булып күренә. Уларҙа башҡа кешеләрҙәге мотивтарҙың булмауында ғына түгел эш. Улар йыш ҡына бындай мотивтарҙың булыуын да тулыһынса аңлап етмәй. Йәки аҡыл менән уларҙың барлығын белһәләр ҙә, үҙҙәре быны тоймағас, улар тураһында оноталар. [5]
Мотивтарға ғына түгел, ышанаһығыҙмы-юҡмы, һеҙ эшләгән мәсьәләләргә ҡарата ла бер аҙ бер ҡатлы булыу яҡшы һөҙөмтә бирә. Бер ҡатлы оптимизм тиҙ үҙгәрештәрҙең нығынған ҡараштарҙа килтергән иҫкереүен (bit rot) тигеҙләй ала. Һеҙ берәй мәсьәләгә «Был ни тиклем ҡыйын булыуы мөмкин һуң?» тип сумаһығыҙ ҙа, уны сискәс кенә, уның күптән түгел генә хәл ителмәҫлек булып һаналғанын беләһегеҙ.
Бер ҡатлылыҡ — үҙен аҡыллы, тәрән итеп күрһәтергә теләгән һәр кем өсөн ҡамасау, һәм зиялы булырға тырышыусыларҙың Кремний үҙәнен аңлауының шул тиклем ҡыйын булыуының бер сәбәбе лә ошонда. Оскар Уайльд 1895 йылда «The Importance of Being Earnest» пьесаһын яҙғандан бирле, бындай кешеләргә «ихлас» һүҙен ҡуштырнаҡһыҙ ҡулланыу хәүефле ине. Шулай ҙа Кремний үҙәненә яҡыныраҡ ҡараһағыҙ, туранан-тура Джессика Ливингстондың зиһененә үтеп инһәгеҙ, уның рентген ҡарашы нигеҙләүселәрҙә нәҡ бына ошоно эҙләй. Ихласлыҡ! Кем уйлаған уны? Тау-тау аҡса эшләгән нигеҙләүселәр үҙ компанияларын донъяны яҡшыртыр өсөн башланыҡ тип әйткәндә, хәбәрселәр быға ысынлап та ышана алмай. Был хәл мыҫҡыллау өсөн генә махсус яһалған кеүек. Был нигеҙләүселәр нисек шул тиклем бер ҡатлы булып, үҙҙәренең ни тиклем ышанғыһыҙ яңғырағанын аңламай икән?
Был һорауҙы биреүселәр үҙҙәре аңламаһа ла, был риторик һорау түгел.
Әлбиттә, бик күп нигеҙләүселәр үҙҙәрен алдаҡсы булып ихлас итеп күрһәтә, бигерәк тә ваҡ-төйәк эшҡыуарҙар һәм тиҙҙән батып юҡҡа сығасаҡтары. Ләкин уларҙың барыһы ла түгел. Үҙҙәре хәл иткән мәсьәлә менән тап уның үҙе хаҡына ысынында ҡыҙыҡһынған нигеҙләүселәр бик күп.
Ни өсөн улар булмаҫҡа тейеш һуң? Кешеләрҙең тарих, математика йәки хатта иҫке автобус билеттары менән бары тик үҙҙәре хаҡына ғына ҡыҙыҡһыныуына ышаныу беҙҙең өсөн бер ниндәй ҙә ҡыйынлыҡ тыуҙырмай. Ни өсөн пилотһыҙ автомобилдәр йәки социаль селтәрҙәр менән тап уларҙың үҙе хаҡына ҡыҙыҡһынған кешеләр булмаҫҡа тейеш? Мәсьәләгә ошо яҡтан ҡараһағыҙ, уларҙың булыуы асыҡ булып күренә. Һәм берәй нәмә менән тәрән ҡыҙыҡһыныу ғәйәт ҙур энергия һәм сыҙамлылыҡ сығанағы булыуы ихтимал түгелме ни? Башҡа бөтә өлкәләрҙә лә был шулай бит.
Ысынында иһә төп һорау: ни өсөн беҙҙең бизнесты аңлауҙа һуҡыр таптарыбыҙ бар? Тарихты етерлек белһәгеҙ, бының яуабы асыҡ. Тарихтың ҙур өлөшөндә ҙур күләмдә аҡса эшләү интеллектуаль яҡтан әллә ни ҡыҙыҡлы булмаған. Индустрияға тиклемге осорҙа ул талауҙан бер ҡасан да алыҫ тормаған, һәм бизнестың ҡайһы бер тармаҡтары, һалдаттар урынына юристарҙы ҡулланыуҙан башҡа, әле лә шул төҫтө һаҡлап килә.
Ләкин бизнеста эше ысынлап та ҡыҙыҡлы булған башҡа тармаҡтар ҙа бар. Генри Форд үҙ ваҡытының күп өлөшөн ҡыҙыҡлы техник мәсьәләләр өҫтөндә эшләп үткәрә алған, һәм һуңғы бер нисә тиҫтә йыл эсендә был йүнәлештәге тенденция тиҙләнде генә. Хәҙер һеҙҙе ҡыҙыҡһындырған берәй нәмә өҫтөндә эшләп ҙур аҡса эшләү 50 йыл элеккегә ҡарағанда күпкә еңелерәк. Һәм стартаптар килтергән иң мөһим үҙгәреш, бәлки, уларҙың ни тиклем тиҙ үҫеүендә түгел, ә тап ошондалыр. Ысынында иһә, эштең ысын күңелдән ҡыҙыҡлы булыуы уның шундай тиҙ башҡарылыуының ҙур бер өлөшө булып тора. [6]
Интеллектуаль ҡыҙыҡһыныусанлыҡ менән аҡса араһындағы бәйләнештең үҙгәреүенән дә мөһимерәк үҙгәреште күҙ алдына килтерә алаһығыҙмы? Был — донъялағы иң ҡеүәтле ике көс, һәм минең ғүмерем эсендә улар күпкә нығыраҡ бер йүнәлешкә тупланды. Ошондай нәмәнең реаль ваҡыт режимында барыуын күреп, нисек таң ҡалмай ҡала алаһығыҙ?
Мин был эссенең дөйөм алғанда ихласлыҡ тураһында булыуын теләгәйнем, әммә тағы ла барып стартаптар тураһында һөйләй башланым. Ләкин, минеңсә, был кәм тигәндә тәбиғәттәге х нөрдының өлгөһө булып торалыр.
Иҫкәрмәләр
[1] Ихлас булмауҙың күпме төрлө юлдары булыуы бик ҡыҙыҡ: хәйләкәр циник булыу, өҫтән-мөҫтән генә ялтырау, күрһәтмә изгелекле булыу, «текә» күренеү, юғары зәуыҡлы (sophisticated) булып ҡыланыу, ортодоксаль булыу, сноб булыу, башҡаларҙы баҫырға тырышыу, ярарға тырышыу, үҙ файҙаңды ғына күҙәтеү. Был законлыҡ ихласлыҡтың өҙлөкһөҙ бер тура һыҙыҡтың осо ғына түгел, ә төрлө яҡтан яңылышып етеп булмай торған маҡсат булыуын күрһәтә.
Был исемлек тураһында мин байҡаған тағы бер нәмә — ул кешеләрҙең Twitter-ҙа үҙ-үҙен тотош исемлегенә оҡшаған. Социаль селтәрҙәр тағы нимә генә булмаһын, улар ихлас булмау юлдарының асыҡ каталогы булып тора.
[2] Кремний үҙәнендә лә кешеләрҙең мотивтары башҡа ерҙәрҙәге кеүек үк ҡатнаш. Хатта башлыса аҡса менән илһамланған нигеҙләүселәр ҙә үҙҙәре сискән мәсьәләгә кәм тигәндә бер аҙ ҡыҙыҡһыныу менән ҡарай, ә мәсьәлә менән иң ныҡ ҡыҙыҡһынған нигеҙләүселәр ҙә байығыу идеяһын ярата. Ләкин төрлө нигеҙләүселәрҙең мотивацияларының нисбәтендә ҙур айырма бар.
Һәм мин «хаталы» мотивтар тураһында һөйләгәндә, әхлаҡи яҡтан насар тигәнде күҙ уңында тотмайым. Аҡса эшләү өсөн стартап башлауҙа әхлаҡи яҡтан бер ниндәй ҙә насарлыҡ юҡ. Мин бары тик ул стартаптарҙың шул тиклем үк уңышлы булмауын ғына әйтәм.
[3] Күпселек кешеләр өсөн иң ҡеүәтле дәртләндереүсе көс, моғайын, ғаиләлер. Әммә ҡайһы берәүҙәр өсөн интеллектуаль ҡыҙыҡһыныу барыһынан да алда тора. Үҙенең (ғәжәйеп) автобиографияһында Пауль Халмош математик өсөн математиканың бөтә нәмәнән, шул иҫәптән ғаиләнән дә алда торорға тейешлеген асыҡтан-асыҡ әйтә. Был кәм тигәндә уның үҙе өсөн шулай булғанын күрһәтә.
[4] Ҡыҙыҡ, метафора булараҡ ҡулланылғанда ла «нөрд» һүҙе ихласлыҡты белдергән кеүек, «сәйәсәт» һүҙе киреһен аңлата. Ихласлыҡ ысын сәйәсәттә генә түгел, ә офис сәйәсәтендә һәм академик сәйәсәттә лә кәртә һымаҡ күренә.
[5] Европа илдәренең күбеһендә бер ҡатлы булып күренеү Америкаға ҡарағанда ҙурыраҡ социаль хата булып һанала, һәм был стартаптарҙың унда һирәгерәк булыуының нескә сәбәптәренең береһе булыуы мөмкин. Нигеҙләүсе мәҙәниәте нәзәҡәтле цинизм менән бөтөнләй һыйышмай.
Европаның иң ихлас өлөшө — Скандинавия, һәм ғәжәп түгел, был шулай уҡ йән башына уңышлы стартаптар һаны иң юғары булған төбәк.
[6] Бизнестың ҙур өлөшө — «шлептар» (ауыр, ялҡытҡыс мәшәҡәттәр), һәм, моғайын, һәр ваҡыт шулай булыр. Ләкин хатта профессор булыу ҙа күбеһенсә шлептарҙан тора. Төрлө эштәрҙең шлеп нисбәте тураһында статистика йыйыу ҡыҙыҡ булыр ине, әммә мин уларҙың һирәк кенә 30%-тан кәм булыуына шикләнәм.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Патрик Коллисонға, Сухайл Дошиға, Джессика Ливингстонға, Маттиас Люнгманға, Хардж Таггарға һәм Кайл Вогтҡа рәхмәт белдерәм.