Стартаптар туралы сөз қозғағанда Джессика екеуміз үшін ерекше мәнге ие белгілі бір сөздер бар. Стартап негізін қалаушыларға айта алатын ең үлкен мақтауымыз — оларды «шынайы» (earnest) деп сипаттау. Бұл өздігінен табысқа кепілдік бермейді. Шынайы болғаныңызбен, қолыңыздан ештеңе келмеуі мүмкін. Бірақ негізін қалаушылар әрі мықты (біздің тағы бір сөзіміз), әрі шынайы болса, оларды тоқтату мүмкін емеске жақын болады.
Шынайылық бір қарағанда жалықтыратын, тіпті Виктория дәуіріне тән қасиет сияқты көрінеді. Кремний алқабындағы адамдардың бұған мән беруі біршама анахронизм болып көрінуі де ықтимал. Бұл неге соншалықты маңызды?
Біреуді шынайы деп атағанда, сіз оның ниеті туралы пікір білдіресіз. Бұл олардың істі дұрыс себептермен қолға алып жатқанын да, бар күш-жігерін салып жатқанын да білдіреді. Егер ниеттерді векторлар ретінде елестетсек, бұл бағыттың да, шаманың да дұрыс екенін аңғартады. Дегенмен бұлар, әрине, бір-бірімен байланысты: адамдар істі дұрыс себептермен жасаған кезде, олар көбірек тырысады. [1]
Кремний алқабында ниеттердің соншалықты маңызды болуының себебі — ондағы көптеген адамдардың ниеті теріс. Сәтті стартап бастау адамды бай әрі танымал етеді. Сондықтан оны бастауға тырысатын көптеген адамдар бұған дәл сол себептермен кіріседі. Немен алмастырып? Мәселенің өзіне деген таза қызығушылықтың орнына. Шынайылықтың түп-тамыры да осында. [2]
Бұл сонымен қатар «nerd»-тердің (өз ісіне берілген білгірлердің) басты белгісі. Шынында да, адамдар өздерін «пәлендей нәрсенің nerd-і» деп сипаттағанда, бұл олардың сол нәрсеге өзі үшін ғана қызығатынын, оған қызығу сәнді немесе беделді болғандықтан емес, не одан бір пайда көру үшін емес екенін білдіреді. Олар сол нәрсеге соншалықты қатты мән беретіндіктен, оның жолында сырт көзге тартымды көрінуді құрбан етуге дайын екенін айтып тұр.
Бір нәрсеге деген шынайы қызығушылық — өте қуатты қозғаушы күш, ал кейбір адамдар үшін бәрінен де күшті мотивация. [3] Джессика екеуміздің стартап негізін қалаушылардан іздейтініміз де дәл осы. Бірақ бұл күштің қайнар көзі болумен қатар, осалдықтың да көзі болып табылады. Бір нәрсені шын жүректен уайымдау сізді шектейді. Шынайы адамдар кекесінді әзілдерге дәл сондай жауап қайтара алмайды немесе таңғалмаушылықтың (nihil admirari) салқынқанды кейпіне оңай ене алмайды. Олар тым қатты мән береді. Олар байсалды кейіпкер болуға мәжбүр. Бұл сіздің жасөспірім шағыңызда, яғни кекесін сөздер мен таңғалмаушылық басымдыққа ие болған кезде, үлкен кемшілік болып саналады. Бірақ кейінірек ол артықшылыққа айналады.
Қазіргі кезде мектеп кезіндегі nerd болған балалардың кейіннен сол «сәнді» балалардың бастығына айналуы үйреншікті жағдай болды. Бірақ адамдар мұның неліктен болатынын дұрыс түсінбейді. Бұл тек nerd-тердің ақылдырақ болғанынан ғана емес, сонымен бірге олардың анағұрлым шынайы болғанынан. Мәселелер мектепте берілетін жасанды есептерден гөрі күрделене түскенде, оларға шын жүректен мән беру шешуші рөл атқара бастайды.
Бұл әрдайым маңызды ма? Шынайы адамдар әрдайым жеңіске жете ме? Әрқашан емес. Бұл саясатта, қылмыста немесе құмар ойындар, жарақаттан өтемақы өндіру заңгерлігі, патенттік троллинг сияқты қылмысқа жақын бизнестің кейбір түрлерінде көп мәнге ие болмауы мүмкін. Сондай-ақ академиялық салалардың анағұрлым жалған жағында да бұның мәні шамалы. Мен нақты айтатындай дәрежеде білмесем де, әзілдің кейбір түрлерінде де бұл маңызды болмауы мүмкін: толық циник бола тұра, өте күлкілі болу әбден мүмкін шығар. [4]
Мен атап өткен салалардың тізіміне қарасаңыз, айқын бір заңдылық байқалады. Әзілді қоспағанда, бұлардың бәрі — мен обадан қашқандай аулақ болатын жұмыс түрлері. Демек, бұл қай салада жұмыс істеу керектігін шешуге арналған пайдалы эвристика болуы мүмкін: бұл салада шынайылық қаншалықты маңызды? Ал мұны өз кезегінде шыңдағы nerd-тердің қаншалықты көптігінен шамалап білуге болады.
«Nerd» сөзімен қатар, шынайылықпен жиі байланыстырылатын тағы бір сөз — «аңғалдық». Шынайы адамдар көбінесе аңғал көрінеді. Мәселе тек олардың басқа адамдар сияқты ниеттерінің жоқтығында ғана емес. Олар көбінесе мұндай ниеттердің бар екенін толық ұғына да бермейді. Немесе олар мұны ақыл-ойымен түсінгенімен, өздері оны сезінбегендіктен, ол туралы ұмытып кетеді. [5]
Тек ниеттерге ғана емес, сонымен бірге, сенсеңіз де, сенбесеңіз де, өзіңіз айналысып жатқан мәселелерге де аздап аңғал болған тиімді. Аңғал оптимизм жедел өзгерістердің қалыптасқан наным-сенімдерді ескіртуін (bit rot) өтей алады. Сіз қандай да бір мәселеге «Бұл соншалықты қиын ба еді?» деп кірісесіз де, оны шешкеннен кейін ғана оның жақында ғана шешілмейтін мәселе болғанын білесіз.
Аңғалдық — күрделі әрі білгіш көрінгісі келетіндердің кез келгеніне кедергі, және өзін зиялы санайтындардың Кремний алқабын түсінуі соншалықты қиын болатынының бір себебі де осы. 1895 жылы Оскар Уайльд «Шынайы болудың маңыздылығын» («The Importance of Being Earnest») жазғаннан бері мұндай адамдар үшін «шынайы» сөзін тырнақшасыз қолдану қауіпті болып қалған. Соған қарамастан, Кремний алқабына үңіліп, дәл Джессика Ливингстонның санасына үңілсеңіз, оның рентгендік көзқарасы негізін қалаушылардан іздейтіні дәл осы. Шынайылық! Кім ойлаған? Қомақты ақша тауып жатқан стартап негізін қалаушылар өз компанияларын әлемді жақсарту үшін ашқандарын айтқан кезде, репортерлер бұған шынымен де сене алмайды. Бұл жағдай мазақ ету үшін арнайы жасалғандай көрінеді. Негізін қалаушылар өздерінің сөздері қаншалықты сенімсіз естілетінін түсінбейтіндей соншалықты аңғал бола ала ма?
Бұл сұрақты қойып отырғандар аңғармағанымен, бұл шешендік (риторикалық) сұрақ емес.
Әрине, көптеген негізін қалаушылар өтірік соғып, шынайы кейіп танытады, әсіресе ұсақ-түйектері және жақын арада ұсақ-түйекке айналатындары. Бірақ бәрі емес. Өздері шешіп жатқан мәселеге негізінен оның өзі үшін шынайы қызығушылық танытатын негізін қалаушылардың айтарлықтай үлкен бөлігі бар.
Ал неге болмасқа? Біз адамдардың тарихқа, математикаға немесе тіпті ескі автобус билеттеріне сол нәрсенің өзі үшін қызығушылық танытатынына еш қиындықсыз сенеміз. Олай болса, жүргізушісіз көліктерге немесе әлеуметтік желілерге сол нәрсенің өзі үшін қызығатын адамдар неге болмасқа? Мәселеге осы тұрғыдан қарасаңыз, олардың болатыны айдан анық көрінеді. Сондай-ақ, бір нәрсеге терең қызығушылықтың болуы зор қуат пен табандылықтың қайнар көзі болуы мүмкін емес пе? Бұл кез келген басқа салада солай ғой.
Негізгі сұрақ — біздің неліктен бизнеске қатысты соқыр тұсымыздың (назардан тыс қалған жағымыздың) бар екенінде. Ал тарихты жеткілікті білсеңіз, бұның жауабы айқын. Тарихтың көп бөлігінде қомақты ақша табу интеллектуалды тұрғыдан аса қызықты болған жоқ. Индустрияға дейінгі дәуірде бұл қарақшылықтан еш қалыс қалмайтын, ал бизнестің кейбір салалары әскерлердің орнына заңгерлерді пайдалануды қоспағанда, әлі күнге дейін сол сипатты сақтап келеді.
Бірақ бизнестің жұмысы шынымен де қызықты болатын басқа салалары да бар. Генри Форд уақытының көп бөлігін қызықты техникалық мәселелермен айналысуға жұмсай алды, ал соңғы бірнеше онжылдықта бұл бағыттағы үрдіс үдей түсті. Қазір өзіңізді қызықтыратын іспен айналыса отырып, көп ақша табу 50 жыл бұрынғыға қарағанда әлдеқайда оңай. Стартаптар әкелген ең маңызды өзгеріс те олардың қаншалықты жылдам өсетіні емес, дәл осы болуы мүмкін. Дегенмен, жұмыстың шынымен де қызықты болуы — оның соншалықты тез жасалуының басты себептерінің бірі. [6]
Интеллектуалдық құмарлық пен ақша арасындағы қарым-қатынастағы өзгерістен өткен маңыздырақ өзгерісті елестете аласыз ба? Бұл — әлемдегі ең күшті екі күш, және менің өмір сүрген уақытымда олар әлдеқайда үйлесімді бола түсті. Мұндай нәрсенің нақты уақыт режимінде болып жатқанын тамашалау қалайша тамсандырмауы мүмкін?
Мен бұл эссені жалпы шынайылық туралы жазбақшы едім, бірақ тағы да стартаптар туралы айтып кеттім. Дегенмен, бұл кем дегенде өмірдегі «x nerd»-інің бір мысалы ретінде қызмет ететін шығар деп ойлаймын.
Ескертпелер
[1] Шынайы болмаудың қаншама түрлі жолдары бар екені қызық: тапқыр циник болу, сырттай жарқырап көріну, көзге түсетіндей ізгі болу, салқынқанды болу, күрделі әрі сыпайы болу, ортодоксалды болу, сноб болу, өктемдік жасау, жағымпаздану, жеке бастың пайдасын көздеу. Бұл заңдылық шынайылықтың бір өлшемді континуумның бір шеті емес, бірнеше өлшем бойынша қол жетпей қалуға болатын нысана екенін көрсетеді.
Бұл тізімнен байқаған тағы бір нәрсем — ол адамдардың Twitter-де өзін ұстау тәсілдерінің тізіміне ұқсайды. Әлеуметтік желілер басқа не болса да, ол — шынайы болмау тәсілдерінің айқын каталогы.
[2] Кремний алқабындағы адамдардың ниеттері кез келген басқа жердегідей сан қилы. Тіпті негізінен ақшаға қызығатын негізін қалаушылардың өзі шешіп жатқан мәселесіне кем дегенде аздап болса да қызығушылық танытады, және өздері шешіп жатқан мәселеге барынша қызығатын негізін қалаушылар да байып кету идеясын ұнатады. Бірақ әртүрлі негізін қалаушылардың мотивацияларының арақатынасында үлкен айырмашылық бар.
Мен «теріс» ниеттер туралы айтқанда, олардың моральдық тұрғыдан қате екенін меңзеп тұрған жоқпын. Ақша табу үшін стартап бастауда моральдық тұрғыдан ешқандай қателік жоқ. Менің айтқым келгені — ондай стартаптардың соншалықты жақсы нәтиже көрсетпейтіні.
[3] Көптеген адамдар үшін ең қуатты мотиватор — отбасы шығар. Бірақ зияткерлік құмарлықты бірінші орынға қоятындар да бар. Пол Халмош өзінің (керемет) автобиографиясында математик үшін математика кез келген нәрседен, соның ішінде отбасынан да бұрын тұруы керек екенін ашық айтады. Бұл кем дегенде оның өзі үшін солай болғанын білдіреді.
[4] Қызығы сол, «nerd» сөзі метафора ретінде қолданылғанның өзінде шынайылықты білдіретіні сияқты, «саясат» сөзі оған қарама-қарсы мағынаны білдіреді. Шынайылық тек нақты саясатта ғана емес, кеңселік саясатта да, академиялық саясатта да кедергі болып көрінеді.
[5] Еуропа елдерінің көпшілігінде аңғал болып көріну Америкаға қарағанда әлдеқайда үлкен әлеуметтік қателік болып саналады, бұл стартаптардың онда азырақ таралуының нәзік себептерінің бірі болуы мүмкін. Стартап негізін қалаушылардың мәдениеті күрделі цинизммен мүлде сыйыспайды.
Еуропаның ең шынайы бөлігі — Скандинавия, және бұл аймақтың жан басына шаққандағы табысты стартаптар саны бойынша ең жоғары орында болуы таңғаларлық емес.
[6] Бизнестің көп бөлігі — ауыр әрі жалықтыратын қара жұмыс (schleps), бәлкім, әрдайым солай болып қала береді. Бірақ тіпті профессор болудың өзі көбінесе осындай ауыр қара жұмыстан тұрады. Әртүрлі жұмыстардағы осы ауыр қара жұмыстың үлесі туралы статистика жинау қызықты болар еді, бірақ мен олардың 30%-дан сирек төмендейтініне күмәнім бар.
Бұның нобайларын оқып шыққан Тревор Блэквеллге, Патрик Коллисонға, Сухейл Дошиге, Джессика Ливингстонға, Маттиас Люнгманға, Хардж Таггарға және Кайл Фогтқа алғыс білдіремін.