Джессика белән минем стартаплар турында сөйләшкәндә аерым мәгънәгә ия булган кайбер сүзләребез бар. Стартапларга нигез салучыларга без бирә ала торган иң зур мактау — аларны «эчкерсез» дип атау. Бу үзеннән-үзе уңыш гарантиясе түгел. Сез эчкерсез, әмма сәләтсез булырга мөмкинсез. Ләкин нигез салучылар бер үк вакытта көчле, кыю (безнең тагын бер сүзебез) һәм эчкерсез булсалар, алар туктатып булмаслык дәрәҗәгә җитәләр.
Эчкерсезлек кызыксыз, хәтта Виктория чорына хас бер яхшы сыйфат булып тоела. Кремний үзәнлегендәге кешеләрнең моның турында кайгыртуы берникадәр анахронизм кебек. Ни өчен бу шулкадәр мөһим соң?
Кемнедер эчкерсез дип атаганда, сез аның ниятләре турында фикер белдерәсез. Бу аның берәр эшне дөрес сәбәпләр аркасында эшләвен һәм үзенең бар көчен куеп тырышуын аңлата. Мотивларны векторлар рәвешендә күз алдына китерсәк, бу юнәлешнең дә, зурлыкның да дөрес булуын аңлата. Гәрчә бу нәрсәләр бер-берсе белән бәйле булса да: кешеләр берәр эшне дөрес сәбәпләр аркасында эшләгәндә, алар тырышыбрак эшли. [1]
Кремний үзәнлегендә мотивларның шулкадәр зур роль уйнавының сәбәбе — андагы күп кенә кешеләрнең ялгыш ниятләр белән эш итүендә. Уңышлы стартап башлап җибәрү сезне бай һәм мәшһүр итә. Шуңа күрә стартап ачарга тырышучыларның күбесе моны нәкъ шул сәбәпләр аркасында эшли. Нәрсә урынына? Мәсьәләнең үзе белән кызыксыну урынына. Эчкерсезлекнең төбе менә шунда. [2]
Бу шулай ук «нөрд»ларның (һәвәскәр ботаникларның) төп билгесе. Чыннан да, кешеләр үзләрен «х нөрдлары» дип атаганда, алар х белән үз кызыксынулары өчен шөгыльләнүләрен күз уңында тота, ә х белән кызыксыну «модада» булганга яки аннан ниндидер файда алып булганга түгел. Алар х турында шулкадәр кайгырталар ки, аның хакына «шәп» күренүдән дә баш тартырга әзер.
Нәрсәгә булса да чын кызыксыну — бик көчле мотиватор, кайбер кешеләр өчен иң көчлесе. [3] Джессика белән минем нигез салучыларда эзләгән нәрсәбез нәкъ менә шул. Ләкин бу көч чыганагы булу өстенә, көчсезлек чыганагы да булып тора. Бирелеп эшләү сезне чикли. Эчкерсез кешеләр мыскыллаулы шаяруларга тиешенчә җавап бирә яки битараф кыяфәт (nihil admirari) чыгара алмый. Алар артык нык кайгырта. Аларга «җитди кеше» ролендә калу язган. Бу сезнең яшүсмер елларыгызда зур кимчелек булып тора, чөнки ул чакта мыскыллаулы шаярулар һәм салкын битарафлык өстенлек итә. Әмма соңрак бу өстенлеккә әверелә.
Хәзерге вакытта мәктәптә нөрд булган балаларның соңрак шәп балаларның җитәкчесе булып китүе гадәти хәл санала. Ләкин кешеләр моның ни сәбәпле булуын дөрес аңламый. Бу нөрдларның акыллырак булуы аркасында гына түгел, ә аларның эчкерсезрәк булулары аркасында да. Мәсьәләләр урта мәктәптә бирелә торган ясалма мәсьәләләргә караганда катлаулырак була башлагач, алар өчен чын күңелдән яну әһәмияткә ия була башлый.
Бу һәрвакыт мөһимме? Эчкерсезләр һәрвакыт җиңәме? Һәрвакыт түгел. Сәясәттә, җинаятьчелектә яки җинаятькә охшаш бизнесның кайбер төрләрендә — мәсәлән, комарлы уеннар, шәхси зыян өчен судлашу, патент троллингы һәм башка шундый өлкәләрдә бу зур роль уйнамыйдыр, мөгаен. Шулай ук бу спектрның ялтыравык ялган очындагы академик өлкәләрдә дә мөһим түгел. Һәм, төгәл әйтү өчен җитәрлек белмәсәм дә, юморның кайбер төрләрендә дә бу мөһим булмаска мөмкин: бөтенләй циник булып та бик көлкеле булу мөмкин сәләттер. [4]
Мин телгә алган өлкәләр исемлегенә карасагыз, ачык бер канунчалык күренә. Бәлки юмордан кала, болар барысы да мин вабадан курыккан кебек кача торган эш төрләре. Димәк, бу нинди өлкәләрдә эшләргә икәнен хәл итү өчен файдалы эвристика булырга мөмкин: анда эчкерсезлек никадәр мөһим? Моны исә, үз чиратында, югары баскычларда нөрдларның күпме булуыннан чыгып чамаларга була.
«Нөрд» белән беррәттән, эчкерсезлек белән бәйле булган тагын бер сүз — «беркатлы». Эчкерсез кешеләр еш кына беркатлы булып күренә. Аларда башкалардагы мотивлар юк кына түгел. Алар мондый ниятләрнең бөтенләй бар булуын еш кына аңлап бетерми. Яки аларның барлыгын интеллектуаль яктан беләләрдер, әмма үзләре моны хис итмәгәнгә, бу хакта оныталар. [5]
Мотивлар турында гына түгел, ә сез эшли торган мәсьәләләр турында да бераз беркатлы булу файдага гына, ышанасызмы-юкмы. Беркатлы оптимизм урнашкан карашларда тиз үзгәрешләр тудырган искерүне каплый ала. Сез: «Бу никадәр катлаулы булырга мөмкин инде?» — дип ниндидер проблеманы чишүгә керешәсез, һәм аны чишкәннән соң гына күптән түгел аның чишелмәслек саналганын беләсез.
Беркатлылык — затлы, тәҗрибәле күренергә теләгән һәркем өчен киртә, һәм үзләрен зыялы саный торган кешеләрнең Кремний үзәнлеген аңлавы шулкадәр авыр булуының бер сәбәбе дә шул. Оскар Уайльд 1895 елда «The Importance of Being Earnest» («Җитди булуның мөһимлеге») әсәрен язганнан бирле, андый кешеләргә «эчкерсез» сүзен тырнакларсыз куллану куркыныч иде. Шулай да, Кремний үзәнлегенә, турыдан-туры Джессика Ливингстонның акылына якынрак карасагыз, аның рентген карашы нигез салучыларда нәкъ менә шуны эзли. Эчкерсезлекне! Кем уйлаган? Зур акчалар эшләүче нигез салучылар үз компанияләрен дөньяны яхшырту өчен ачтыкларын әйткәндә, репортерлар сүзгә-сүз ышана алмый. Бу вәзгыять үртәү өчен генә яратылган кебек. Бу нигез салучылар ничек үз сүзләренең никадәр ышандыргыч түгел яңгыравын аңламаслык дәрәҗәдә беркатлы була ала?
Бу сорауны бирүчеләр аңламаса да, бу бөтенләй риторик сорау түгел.
Күп кенә нигез салучылар, әлбәттә, күз буяу белән шөгыльләнә, аеруча ваграклары һәм тиздән вакланачак булганнары. Ләкин барысы да түгел. Үзләре чишә торган проблема белән чын күңелдән һәм башлыча үз кызыксынулары өчен шөгыльләнүче нигез салучыларның шактый зур өлеше бар.
Нигә алар булмаска тиеш соң? Кешеләрнең тарих, математика яки хәтта иске автобус билетлары белән үз рәхәтләре өчен кызыксынуына без бернинди кыенлыксыз ышанабыз. Ни өчен үзйөрешле автомобильләр яки социаль челтәрләр белән чын күңелдән кызыксынучы кешеләр була алмый ди? Мәсьәләгә шушы яклап карасагыз, аларның булуы табигый тоела. Һәм нәрсә белән булса да тирән кызыксыну зур энергия һәм ныклык чыганагы булырга тиеш түгелме соң? Башка һәр өлкәдә бу нәкъ шулай бит.
Чынлыкта сорау шунда: ни өчен безнең бизнеска карата сукыр ноктабыз бар? Тарихны җитәрлек белсәгез, моңа җавап бик ачык. Тарихның күпчелек өлешендә зур күләмдә акча эшләү интеллектуаль яктан бик кызык булмаган. Индустриягә кадәрге чорда ул талаудан ерак тормаган, һәм бизнесның кайбер өлкәләре әле дә шул сыйфатны саклый, бары тик солдатлар урынына адвокатлар гына кулланыла.
Ләкин бизнесның эш чын-чыннан кызыклы булган башка өлкәләре дә бар. Генри Форд үз вакытының зур өлешен кызыклы техник проблемаларны чишүгә багышлый алган, һәм соңгы берничә унъеллыкта бу юнәлештәге тенденция тизләнә генә бара. Хәзер үзеңне кызыксындырган нәрсә белән шөгыльләнеп күп акча эшләү 50 ел элеккегә караганда күпкә җиңелрәк. Һәм стартаплар алып килгән иң мөһим үзгәреш аларның никадәр тиз үсүендә түгел, ә нәкъ менә шунда булырга мөмкин. Хәер, чыннан да, эшнең ихлас кызыклы булуы — аның шулкадәр тиз башкарылуының төп сәбәпләренең берсе. [6]
Интеллектуаль кызыксыну белән акча арасындагы мөнәсәбәтләр үзгәрүдән дә мөһимрәк берәр үзгәрешне күз алдына китерә аласызмы? Бу дөньядагы иң көчле ике көч, һәм минем гомерем эчендә алар бер-берсенә шактый якынайды. Моның реаль вакытта баруын күзәтүдән ничек сокланмый калып була?
Мин бу эссене гомумән эчкерсезлек турында язарга ниятләгән идем, ә хәзер менә янә стартаплар турында сөйли башладым. Ләкин, минемчә, бу ким дигәндә тормыштагы реаль бер «х нөрд»ның мисалы булып торадыр.
Искәрмәләр
[1] Эчкерсез булмауның нинди күп төрле юллары булуы кызык: оста итеп циник булу, өстән генә ялтырау, күрсәтеп игелек кылу, «шәп» булып кылану, үзеңне затлы тоту, артык ортодокс булу, сноб булу, кыерсыту, ялагайлану, бары тик үз файдаңны гына күздә тоту. Бу манзара эчкерсезлекнең бердәнбер континуумның бер башы гына түгел, ә кеше төрле яссылыкларда җиткерә алмый торган төгәл бер максат булуын күрсәтә.
Бу исемлек турында тагын бер байкаган нәрсәм: ул Twitter'да кешеләрнең үзләрен тотышы исемлегенә охшаган. Социаль медиа тагын нәрсә генә булмасын, ул эчкерсез булмау юлларының ачык каталогы булып тора.
[2] Кешеләрнең мотивлары Кремний үзәнлегендә дә башка җирләрдәге кебек үк катнаш. Хәтта акча белән генә дәртләнгән нигез салучылар да үзләре чишә торган мәсьәлә белән аз булса да кызыксынырга омтыла, ә мәсьәлә белән иң нык кызыксынган нигез салучылар да баю идеясен ярата. Ләкин төрле нигез салучыларның мотивларының үзара чагыштырма нисбәтендә зур аерма бар.
Һәм мин «ялгыш» мотивлар турында сөйләгәндә, әхлакый яктан дөрес түгел дигәнне күз уңында тотмыйм. Акча эшләү өчен стартап башлап җибәрүдә бернинди әхлаксызлык та юк. Мин бары тик андый стартапларның эшләре начаррак бара дип әйтергә телим.
[3] Күпчелек кеше өчен иң көчле мотив — мөгаен, гаиләдер. Ләкин интеллектуаль кызыксыну беренче урында торган кайберәүләр дә бар. Пол Халмош үзенең (искиткеч) автобиографиясендә математик өчен математика һәрнәрсәдән, шул исәптән гаиләдән дә өстен торырга тиеш дип ачык әйтә. Бу, ким дигәндә, аның үз тормышында шулай булганын аңлата.
[4] Кызыклысы шул, «нөрд» сүзе хәтта метафора буларак кулланылганда да эчкерсезлекне аңлаткан кебек, «сәясәт» сүзе аның капма-каршысын белдерә. Эчкерсезлек фактик сәясәттә генә түгел, ә офис сәясәтендә һәм академик сәясәттә дә тоткарлык булып тоела.
[5] Күпчелек Европа илләрендә беркатлы күренү Америкага караганда зуррак социаль хата санала, һәм бу стартапларның анда азрак таралуының сиздермәс сәбәпләренең берсе булырга мөмкин. Нигез салучылар культурасы затлы кыланган цинизмга бөтенләй капма-каршы килә.
Европаның иң эчкерсез өлеше — Скандинавия, һәм гаҗәп түгел, бу шулай ук җан башына иң күп уңышлы стартаплар туры килгән төбәк.
[6] Бизнесның зур өлеше — күңелсез, авыр мәшәкатьләр (schleps), һәм, мөгаен, һәрвакыт шулай булыр. Ләкин хәтта профессор булу да күбесенчә авыр мәшәкатьләрдән тора. Төрле эшләрнең шушы мәшәкать өлеше турында статистика җыю кызык булыр иде, әмма аларның 30% тан ким булуы бик сирәктер дип шикләнәм.
Моның караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга, Патрик Коллисонга, Сөһәйл Дошига, Джессика Ливингстонга, Маттиас Люнгманга, Хардж Таггарга һәм Кайл Вогтка рәхмәт.