Мәктәптә яҙырға мәжбүр булған эсселарығыҙҙы хәтерләйһегеҙме? Тематик һөйләм, инеш абзац, раҫлаусы абзацтар, йомғаҡлау. Мәҫәлән, йомғаҡлау өлөшөндә «Моби Дик» әҫәрендәге Ахавтың Ғайсаға оҡшаш образ булыуы әйтелә.
Уф. Шуға күрә мин мәсьәләнең икенсе яғын күрһәтергә тырышырмын: ысын эссеның нимә булыуын һәм уны нисек яҙыуҙы. Йәки, исмаһам, мин уны нисек яҙам.
Үҙгәрештәр
Ысын эсселар менән мәктәптә яҙырға ҡушылған яҙмалар араһындағы иң күренеп торған айырма — ысын эсселарҙың тик инглиз әҙәбиәте тураһында ғына булмауында. Әлбиттә, мәктәптәр уҡыусыларҙы яҙырға өйрәтергә тейеш. Ләкин тарихи осраҡлылыҡтар арҡаһында яҙырға өйрәтеү әҙәбиәтте өйрәнеү менән буталып киткән. Шуға күрә бөтә ил буйынса уҡыусылар бәләкәй бюджетлы бейсбол командаһының Yankees менән нисек ярыша алыуы, модала төҫтөң роле йәки яҡшы десерттың ниндәй булыуы тураһында түгел, ә Диккенс ижадындағы символизм тураһында яҙа.
Һөҙөмтәлә яҙыу күңелһеҙ һәм мәғәнәһеҙ булып күренә. Диккенстағы символизм кемгә кәрәк? Диккенстың үҙенә лә төҫтәр йәки бейсбол тураһындағы эссе ҡыҙығыраҡ булыр ине.
Нисек барып еттек быға? Быға яуап бирер өсөн беҙгә мең йыл тирәһе артҡа ҡайтырға кәрәк. 1100 йылдар тирәһендә Европа быуаттар буйы дауам иткән хаостан һуң ниһайәт тын ала башланы, һәм, ҡыҙыҡһыныу кеүек муллыҡҡа эйә булғас, улар беҙ «классиктар» тип атаған нәмәне яңынан асты. Тьәҫорат икенсе ҡояш системаһынан заттар килеп төшкән кеүек булды. Был боронғо цивилизациялар шул тиклем камилыраҡ ине, киләһе бер нисә быуат буйы Европа ғалимдарының төп эше, барлыҡ тиерлек өлкәләрҙә, уларҙың белгәндәрен үҙләштереүгә ҡайтып ҡалды.
Был осорҙа боронғо текстары өйрәнеү ҙур абруй ҡаҙанды. Был ғалимдар эшмәкәрлегенең асылы кеүек тойолдо. Европа ғилеме көс алған һайын, бының әһәмиәте кәмей барҙы; 1350 йылға фән менән ҡыҙыҡһынған кеше үҙ заманында Аристотелгә ҡарағанда яҡшыраҡ уҡытыусылар таба алған. [1] Ләкин мәктәптәр фәнгә ҡарағанда аҡрыныраҡ үҙгәрә. XIX быуатта ла боронғо текстары өйрәнеү уҡыу программаһының нигеҙе булып ҡала бирҙе.
Шул ваҡытта һорау тыуҙы: әгәр боронғо текстары өйрәнеү фән өсөн яраҡлы өлкә икән, ни өсөн заманса текстары өйрәнмәҫкә? Яуап, әлбиттә, шунда: классик филологияның төп йәшәү мәғәнәһе интеллектуал археологиянан ғибәрәт ине, ә хәҙерге авторҙарға ҡарата бындай эш талап ителмәй. Ләкин аңлашылған сәбәптәр арҡаһында бер кем дә бындай яуап бирергә теләмәне. Археологик эш күбеһенсә башҡарылғанлыҡтан, был классиканы өйрәнеүселәр ваҡытын бушҡа уҙғара, йә исмаһам икенсе дәрәжәләге мәсьәләләр өҫтөндә эшләй тигәнде аңлатыр ине.
Һәм шулай итеп заманса әҙәбиәтте өйрәнеү башланды. Тәүҙә ярайһы уҡ ныҡ ҡаршылыҡ булды. Инглиз әҙәбиәте буйынса тәүге курстар яңыраҡ асылған колледждара, бигерәк тә Америка колледждарында барлыҡҡа килде. Дартмут, Вермонт университеты, Амхерст һәм Лондондың Университет колледжы 1820-се йылдарҙа уҡ инглиз әҙәбиәтен уҡыта ине. Әммә Гарвардта 1876 йылға тиклем, Оксфордта иһә 1885 йылға тиклем инглиз әҙәбиәте профессоры булманы. (Оксфордта инглиз кафедраһы асылғансы ҡытай теле кафедраһы бар ине.) [2]
Был хәлде хәл иткән нәмә, исмаһам АҠШ-та, профессорҙарҙың уҡытыу менән бер рәттән тикшеренеүҙәр ҙә алып барырға тейешлеге тураһындағы идея булды. Был идея (PhD, кафедра һәм ғөмүмән заманса университет концепцияһы менән бергә) XIX быуат аҙағында Германиянан үҙләштерелде. 1876 йылда Джонс Хопкинстан башлап яңы модел бик тиҙ таралды.
Яҙма тел һәм инша ошоноң ҡорбанына әйләнде. Колледждар күптән инде инглиз телендә инша яҙырға (композицияға) өйрәтә ине. Ләкин инша яҙыу буйынса нисек тикшеренеү алып барырға? Математика уҡытҡан профессорҙарҙан оригиналь математика талап ителә алды, тарих уҡытыусыларынан тарих буйынса ғилми мәҡәләләр яҙыуҙы көттөләр, әммә риторика йәки композиция уҡытҡан профессорҙар нимә эшләргә тейеш? Улар нимә буйынса тикшеренеү алып барырға тейеш? Иң яҡын өлкә инглиз әҙәбиәте кеүек тойолдо. [3]
Шулай итеп, XIX быуат аҙағында яҙырға өйрәтеү эше инглиз әҙәбиәте профессорҙарына йөкмәтелде. Бының ике етешһеҙлеге бар ине: (а) сәнғәт тарихсыһының яҡшы рәссам булыуы мотлаҡ булмаған кеүек, әҙәбиәт белгесенең дә үҙенең яҡшы яҙыусы булыуы мотлаҡ түгел, һәм (б) яҙыу темаһы хәҙер әҙәбиәткә ҡайтып ҡалыуға тартыла, сөнки профессор үҙе тап шул өлкә менән ҡыҙыҡһына.
Юғары мәктәптәр университеттарҙы ҡабатлай. Беҙҙең мәктәптәге миктәткес тәжрибәбеҙҙең орлоҡтары 1892 йылда, Милли Мәғариф Ассоциацияһы «юғары мәктәп курсында әҙәбиәт менән композицияны рәсми рәүештә берләштерергә кәңәш иткәс» сәселде. [4] Шулай итеп, «өс R» формулаһындағы яҙыу өлөшө инглиз теленә (әҙәбиәткә) әйләнде, һәм уҡыусыларға сәйер генә йөкләмә бирелде: улар инглиз әҙәбиәте тураһында яҙырға тейеш булды — хатта аңламайынса ла, бер нисә тиҫтә йыл элек инглиз профессорҙары үҙ журналдарында баҫтырған нәмәләргә оҡшатырға тырыштылар.
Уҡыусыға бының мәғәнәһеҙ күнегеү булып тойолоуы бер ҙә ғәжәп түгел, сөнки беҙ хәҙер ысын эштән өс баҫҡыс ситтә торабыҙ: уҡыусылар инглиз профессорҙарына оҡшарға тырыша, улары классик филологтарҙы ҡабатлай, ә улары 700 йыл элек үтә ҡыҙыҡлы һәм кисектергеһеҙ кәрәкле булған эштән башланған йоланың вариҫтары ғына.
Һаҡланыуһыҙ
Ысын эссе менән мәктәптә яҙҙырған нәмәләр араһындағы тағы бер ҙур айырма: ысын эссе ниндәйҙер позицияны алып, шуны яҡламай. Был принцип, беҙ нәфис әҙәбиәт тураһында яҙырға тейешбеҙ тигән идея кеүек үк, күптән онотолған тамырҙарҙан ҡалған тағы бер интеллектуаль «ҡойонто» булып сыға.
Урта быуат университеттары күбеһенсә дини семинария булған тип уйлау ғәҙәте бар. Ысынында иһә улар күберәк юридик мәктәптәр булған. Һәм, исмаһам беҙҙең традицияла, адвокаттар — бәхәстең теләһә ҡайһы яғын яҡлап, уның өсөн мөмкин тиклем ышаныслы дәлилдәр килтерергә өйрәтелгән кешеләр. Сәбәп булһынмы, һөҙөмтәме, был рух иртә университеттарға тулыһынса һеңгән булған. Риториканы, йәғни ышандырырлыҡ итеп бәхәсләшеү сәнғәтен өйрәнеү бакалавриат программаһының өстән бер өлөшөн алып торған. [5] Ә лекциянан һуң фекер алышыуҙың иң таралған формаһы диспут булған. Был беҙҙең замандағы диссертация яҡлауҙа исмаһам номиналь рәүештә һаҡланған: күптәр тезис һәм диссертация һүҙҙәрен синоним булараҡ ҡуллана, ләкин башта тезис кешенең биләгән позицияһы булған, ә диссертация — шул позицияны яҡлаған дәлилдәр сылбыры ине.
Позицияны яҡлау суд бәхәсендә кәрәкле яуызлыҡтыр, моғайын, ләкин был хәҡиҡәткә ирешеүҙең иң яҡшы юлы түгел — быны юристар үҙҙәре беренсе булып таныр ине тип уйлайым. Мәсьәлә тик нескәлектәрҙе күрмәй ҡалыуҙа ғына түгел. Төп проблема шунда: һеҙ һорауҙы үҙгәртә алмайһығыҙ.
Шулай ҙа был принцип мәктәптә яҙырға өйрәткән нәмәләрҙең структураһына уҡ һалынған. Тематик һөйләм — алдан һайланған тезисығыҙ, яҡлаусы абзацтар — һуғышта яуҙырған һуҡыуҙарығыҙ, ә йомғаҡлау... э-э, йомғаҡлау нимә ул? Мәктәптә мин бер ҡасан да быны аңламай инем. Беҙ беренсе абзацта әйткәнде, бер кем дә һиҙмәһен өсөн икенсерәк һүҙҙәр менән генә ҡабатларға тейеш кеүек тойола ине. Нимәгә кәрәк ул? Ләкин ошондай «эссе»ның тамырҙарын аңлағас, йомғаҡлауҙың ҡайҙан килеп сыҡҡанын күрәһегеҙ. Был — присяжныйҙар алдындағы һуңғы һүҙ.
Яҡшы яҙма ышандырырлыҡ булырға тейеш, әлбиттә, ләкин ул оҫта бәхәсләшкәнгә күрә түгел, ә дөрөҫ яуаптар тапҡанға күрә ышандырырға тейеш. Эссемдың ҡараламаһын дуҫтарыма биргәндә, мине ике генә нәмә ҡыҙыҡһындыра: ҡайһы урындары уларҙы ялҡытты, һәм ҡайһылары ышандырғыһыҙ булып күренде. Ялҡытҡан өлөштәрен ғәҙәттә ҡыҫҡартып төҙәтеп була. Әммә мин ышандырғыһыҙ урындарҙы хәйләкәрерәк дәлилдәр менән ямарға тырышмайым. Миңә был хаҡта улар менән һөйләшеп алырға кәрәк.
Иң кәмендә, мин нимәнелер насар аңлатҡанмындыр. Был осраҡта, һөйләшеү барышында миңә аңлайышлыраҡ төшөндөрөү табырға тура киләсәк, һәм мин уны эссеға индерә алам. Йыш ҡына әйткәндәремде лә үҙгәртергә тура килә. Ләкин маҡсат бер ҡасан да үҙ үҙенә генә ышандырыу түгел. Уҡыусы аҡыллыраҡ булған һайын, «ышандырырлыҡ» һәм «дөрөҫ» бер үк төшөнсәгә әйләнә, шуға күрә аҡыллы уҡыусыларҙы ышандыра алһам, тимәк, мин хәҡиҡәткә яҡынмын.
Ышандырырға тырышҡан яҙмалар бәлки файҙалы (йәки исмаһам ҡотолғоһоҙ) формалыр, ләкин уны эссе тип атау тарихи йәһәттән дөрөҫ түгел. Эссе — бөтөнләй икенсе нәмә.
Һынап ҡарау
Ысын эссеның нимә икәнен аңлар өсөн беҙгә тағы тарихҡа мөрәжәғәт итергә тура килә, әммә был юлы артыҡ алыҫҡа түгел. 1580 йылда «essais» тип аталған китап баҫтырып сығарған Мишель де Монтенгә. Ул юристар эшләгән нәмәнән бөтөнләй башҡасараҡ эш менән шөғөлләнгән, һәм был айырма атамаһында уҡ сағыла. Essayer — французса «һынап ҡарау» тигән ҡылым, ә essai — ынтылыш, һынау. Эссе — нимәнелер аңларға тырышып яҙған яҙма ул.
Нимәне аңларға? Һеҙ әлегә уны үҙегеҙ ҙә белмәйһегеҙ. Шуға күрә тезис менән башлай алмайһығыҙ, сөнки ул һеҙҙә юҡ һәм бәлки бер ҡасан да булмаҫ. Эссе раҫлау менән түгел, ә һорау менән башлана. Ысын эссела позиция алып, уны яҡламайҙар. Һеҙ бер аҙ асыҡ ҡалған ишекте күрәһегеҙ ҙә, уны асып, эстә нимә барлығын белер өсөн эскә инәһегеҙ.
Әгәр маҡсатығыҙ мәсьәләне аңлау ғына икән, ни өсөн нимәлер яҙырға кәрәк һуң? Ниңә бары тик ултырып уйламаҫҡа? Бына тап ошонда Монтендең бөйөк асышы ята. Фекерҙәрҙе белдереү уларҙы формалаштырырға ярҙам итә. Ысынында, «ярҙам итә» тигән һүҙ артыҡ йомшаҡ. Эсселарымдағы күпселек фекерҙәр башҡа бары уларҙы яҙырға ултырғас ҡына килде. Шуға ла мин уларҙы яҙам.
Мәктәптә яҙған эштәрегеҙҙә һеҙ, теория буйынса, ни бары уҡыусыға үҙегеҙҙе аңлатаһығыҙ. Ысын эссела иһә һеҙ үҙегеҙ өсөн яҙаһығыҙ. Һеҙ ҡысҡырып уйланаһығыҙ.
Ләкин бөтөнләй үк түгел. Ҡунаҡ саҡырыу фатирығыҙҙы йыйыштырырға мәжбүр иткән кеүек, башҡалар уҡыясаҡ нәмәне яҙыу һеҙҙе яҡшы итеп уйларға мәжбүр итә. Шуға күрә уҡыусылар аудиторияһының булыуы мөһим. Бары тик үҙем өсөн генә яҙған нәмәләр яраҡһыҙ. Улар ғәҙәттә һүрелә бара. Ауырлыҡтарға юлыҡҡас, бер нисә аңлайышһыҙ һорау менән йомғаҡлап ҡуям да бер сынаяҡ сәй эсергә китәм.
Күп кенә баҫылған эсселар ҙа тап шулай һүнә. Бигерәк тә яңылыҡтар журналдарының штаттағы авторҙары яҙғандары. Ситтән саҡырылған авторҙар ғәҙәттә позицияны яҡлау төрөндәге мәҡәләләр яҙа, улар туранан-тура дәртле (һәм алдан билдәләнгән) йомғаҡҡа йүнәлә. Ә штаттағы авторҙар «тигеҙләнгән» нәмә яҙырға тейеш тип иҫәпләй. Популяр журнал өсөн яҙғанлыҡтан, улар иң ҡыҙыу бәхәсле һорауҙарҙан башлай, ә һуңынан — тағы ла популяр журнал өсөн яҙғанлыҡтан — унан ҡурҡып сигенә башлай. Аборт: ыңғаймы, ҡаршымы? Бер төркөм быны әйтә. Икенсе төркөм тегене әйтә. Бер нәмә аныҡ: һорау бик ҡатмарлы. (Тик беҙгә асыуланмағыҙ. Беҙ бер ниндәй ҙә йомғаҡ яһаманыҡ.)
Йылға
Һорауҙар ғына етмәй. Эссе яуаптар табырға тейеш. Әлбиттә, был һәр ваҡыт килеп сыҡмай. Ҡайһы саҡта өмөтлө һорау менән башлайһың да бер ҡайҙа ла барып сыҡмайһың. Ләкин ундайҙарҙы баҫтырмайһың. Улар билдәһеҙ һөҙөмтә биргән тәжрибәләргә оҡшаған. Һеҙ баҫтырып сығарған эссе уҡыусыға үҙе белмәгән яңы нәмәне асырға тейеш.
Ләкин уға нимә әйтеүегеҙ мөһим түгел, бары тик ҡыҙыҡлы булһын. Мине ҡайһы саҡта ситкә тайпылыуҙа ғәйепләйҙәр. Позицияны яҡлау яҙмаһында был етешһеҙлек булыр ине. Унда һеҙҙе хәҡиҡәт борсомай. Һеҙ ҡайҙа барғанығыҙҙы беләһегеҙ инде һәм, кәртәләр аша бәреп үтеп, һаҙлыҡлы урындарҙа ҡул болғап яуаптан ҡасып, шунда тура барырға теләйһегеҙ. Ләкин эссела маҡсат был түгел. Эссе хәҡиҡәтте эҙләү булырға тейеш. Ул ситкә тайпылмаһа, шикле булыр ине.
Меандр (йәки Мендерес) — Төркиәләге йылға. Көтөлгәнсә, ул бөтә ер буйлап борғалана. Ләкин ул быны еңел-елпелектән эшләмәй. Ул тапҡан юл — диңгеҙгә алып барыусы иң экономиялы юл. [6]
Йылғаның алгоритмы ябай. Һәр аҙымда — түбәнгә ағырға. Эссеист өсөн был: ҡыҙыҡлы яҡҡа ағырға тигәнде аңлата. Киләһе барыр урындар араһынан иң ҡыҙыҡлыһын һайлағыҙ. Әлбиттә, йылға һымаҡ уҡ алдан күрә алмаусан булып булмай. Мин ғәҙәттә нимә тураһында яҙырға теләгәнемде дөйөм алғанда беләм. Ләкин ҡайһы аныҡ һөҙөмтәгә киләсәгемде белмәйем; абзацтан абзацҡа фекерҙәрҙең үҙ ағышына эйәрәм.
Был һәр ваҡыт килеп сыҡмай. Ҡайһы саҡта, йылға һымаҡ, диуарға килеп бәреләһең. Ул саҡта мин йылға эшләгәнде эшләйем: кире боролам. Был эссены яҙғанда ла, билдәле бер уй артынан китеп, фекерҙәрем бөтканен күрҙем. Ете абзацҡа артҡа ҡайтып, икенсе йүнәлештә яңынан башларға тура килде.
Төп асылында эссе — фекерҙәр сылбыры ул, ләкин диалог шымартылған һөйләшеү булған кеүек, шымартылған уйҙар сылбыры. Ысын фекерләү, ысын һөйләшеү һымаҡ, яңылыш башланғыстар менән тулы. Уны уҡыуы үтә арытҡыс булыр ине. Һүрәтсенең ҡәләм эҙҙәрен тушь менән баҫҡан кеүек, төп һыҙыҡты айырып күрһәтеү өсөн ҡыҫҡартырға һәм тулыландырырға кәрәк. Ләкин төп нөсхәнең ихласлығын һәм тәбиғилеген юғалтырлыҡ кимәлдә ныҡ үҙгәртмәгеҙ.
Йылға яғына өҫтөнлөк бирегеҙ. Эссе — белешмә түгел. Ул аныҡ ҡына яуап эҙләп уҡый торған һәм тапмаһаң алданғандай тойғо ҡалдыра торған нәмә түгел. Мин билдәләнгән курс буйынса тырышып атлаған эссеға ҡарағанда, көтөлмәгән, әммә ҡыҙыҡлы йүнәлешкә боролоп киткәнен күпкә ҙурыраҡ теләк менән уҡыр инем.
Көтөлмәгәнлек
Шулай итеп, нимә ул ҡыҙыҡлы? Минең өсөн «ҡыҙыҡлы» — көтөлмәгәнлекте (хайран ҡалыуҙы) аңлата. Интерфейстар, Джеффри Джеймс әйткәнсә, иң аҙ аптырау принцибына таянырға тейеш. Машинаны туҡтатырға тейеш кеүек күренгән төймә уны туҡтатырға тейеш, ә тиҙләтергә түгел. Эсселар иһә киреһен эшләргә тейеш. Эсселар максималь ғәжәпләнеүгә ынтылырға тейеш.
Мин оҙаҡ ваҡыт самолетта осоуҙан ҡурҡтым һәм бары ситтән тороп ҡына сәйәхәт итә алдым. Дуҫтарым йыраҡ тарафтарҙан ҡайтҡас, уларҙан нимә күргәндәрен әҙәплелек өсөн генә һорашмай инем. Мин ысынында белергә теләнем. Һәм уларҙан мәғлүмәт алыуҙың иң яҡшы юлы — уларҙы нимә ғәжәпләндергәнен һорау булыуын аңланым. Был урын улар көткәндән нимәһе менән айырыла ине? Был ифрат файҙалы һорау. Һеҙ уны иң иғтибарһыҙ кешеләргә лә бирә алаһығыҙ, һәм ул улар үҙҙәре лә хәтерҙәрендә ҡалғанын һиҙмәгән мәғлүмәтте сығарып аласаҡ.
Көтөлмәгәнлектәр — үҙегеҙ белмәгән генә түгел, ә беләм тип уйлаған нәмәләрегеҙгә ҡаршы килгән асыштар. Шуға күрә улар — һеҙ ала алған иң ҡиммәтле факттар төрө. Улар файҙалы ғына түгел, ә элек ашаған зарарлы ризыҡтарҙың насар тәьҫирен юҡҡа сығарыусы аҙыҡ кеүек.
Көтөлмәгән яңылыҡтарҙы нисек табырға? Бына шунда эссе яҙыу эгенең яртыһы ята. (Икенсе яртыһы — үҙеңде яҡшы белдерә алыу.) Хәйлә шунда: үҙегеҙҙе уҡыусы урынына ҡуйып ҡарарға кәрәк. Һеҙ үҙегеҙ күп уйланған темалар тураһында ғына яҙырға тейешһегеҙ. Һәм ошо тема хаҡында күп уйланған һеҙҙе ғәжәпләндергән һәр нәмә, моғайын, күпселек уҡыусыларҙы ла ғәжәпләндерер.
Мәҫәлән, яңыраҡ яҙған бер эссемда мин шуны билдәләнем: компьютер программистарын тик улар менән бергә эшләгәндә генә баһалап булғанлыҡтан, ғөмүмән алғанда кемдең иң яҡшы программист булыуын бер кем дә белмәй. Был эссены яҙа башлағанда мин быны аңламағайным, һәм хәҙер ҙә был миңә сәйер күренә. Бына тап ошоно эҙләргә лә кәрәк.
Шуға күрә, эссе яҙырға теләһәгеҙ, һеҙгә ике компонент кәрәк: үҙегеҙ күп уйланған бер нисә тема һәм көтөлмәгәнлектәрҙе эҙләп табыу һәләте.
Нимә тураһында уйланырға? Минеңсә, бының әһәмиәте юҡ — әгәр етерлек тәрәнгә инһәгеҙ, теләһә ниндәй нәмә лә ҡыҙыҡлы була ала. Берҙән-бер сығарылма — фастфудта эшләү кеүек, үҙенән барлыҡ төрлөлөк юрый һурып алынған өлкәләр булыуы мөмкин. Хәҙер артҡа ҡарап уйлаһам, Baskin-Robbins-та эшләүҙә ниндәйҙер ҡыҙыҡлы нәмә бар инеме? Баһа бирһәк, төҫтөң һатып алыусылар өсөн ни тиклем мөһим булыуы ҡыҙыҡ ине. Билдәле бер йәштәге балалар витринаға күрһәтеп, һарыны теләүҙәрен әйтә ине. Улар француз ванилен теләйме әллә лимондымы? Улар һеҙгә текәлеп кенә ҡарай. Улар һарыны теләй. Ә унан һуң һәр ваҡыт популяр булған Pralines 'n' Cream туңдырмаһының ни өсөн шул тиклем оҡшауының йомағы бар ине. (Хәҙер мин уның тоҙҙа булғанына ышанам.) Һәм атайҙар менән әсәйҙәрҙең балаларына туңдырма һатып алыу рәүешендәге айырма: атайҙар йомарт батшалар һымаҡ бүләк өләшә, әсәйҙәр арыған, баҫымға бирешкән. Шуға күрә, эйе, хатта фастфудта ла материал бар икән.
Ләкин ул ваҡытта мин быларҙы һиҙмәнем. Ун алты йәшемдә мин таш киҫәге кеүек кенә иғтибарлы инем. Хәҙер мин ул йәштән һаҡланған хәтер ярсыҡтарынан, ул саҡта күҙ алдымда тере килеш барған нәмәнән күргәнгә ҡарағанда күберәк мәғәнә күрәм.
Күҙәтеүсәнлек
Тимәк, көтөлмәгән нәмәләрҙе эҙләп табыу һәләте тыумыштан ғына килмәй. Ул өйрәнеп була торған нәмә булырға тейеш. Уны нисек өйрәнергә?
Билдәле бер кимәлдә был тарихты өйрәнеүгә оҡшаш. Тәү башлап тарихты уҡығанда, ул бары тик исемдәр һәм даталар буталсығы ғына. Бер ни ҙә хәтерҙә ҡалмай кеүек. Ләкин күберәк белгән һайын, яңы факттарҙы эләктереп алыу өсөн эләктергестәр ҙә күбәйә — был белемдең геометрик прогрессия менән тупланыуын аңлата. Нормандарҙың 1066 йылда Англияны яулап алыуын иҫтә ҡалдырғас, яҡынса шул уҡ ваҡытта башҡа нормандарҙың көньяҡ Италияны яулап алыуы тураһында ишетеү иғтибарығыҙҙы йәлеп итәсәк. Был һеҙҙе Нормандия тураһында уйланырға мәжбүр итәсәк, һәм өсөнсө бер китапта нормандарҙың, хәҙерге Францияның күп өлөшө кеүек Рим империяһы ҡолағанда ағылып килгән ҡәбиләләр түгел, ә дүрт быуаттан һуң, 911 йылда килгән викингтар (norman = north man, төньяҡ кешеһе) булыуын билдәләп үтерһегеҙ. Был Дублиндың да 840-сы йылдарҙа викингтар тарафынан нигеҙләнгәнен иҫтә ҡалдырыуҙы еңеләйтә. Һәм шулай артабан, квадрат дәрәжәһендә.
Көтөлмәгәнлектәрҙе йыйыу ҙа ошоға оҡшаш процесс. Ҡағиҙәнән тайпылыштарҙы ни тиклем күберәк күрһәгеҙ, яңыларын да шул тиклем еңелерәк күрерһегеҙ. Был, ни тиклем сәйер яңғырамаһын, олоғая барған һайын тормоштоң нығыраҡ ғәжәпләндерергә тейешлеген аңлата. Бала саҡта өлкәндәр барыһын да белеп бөткән тип уйлай торған инем. Мин барыһын да киреһенсә аңлағанмын. Ысынында иһә барыһын да аңлаған булып йөрөүселәр — балалар. Улар бары тик яңылыша.
Көтөлмәгәнлектәр мәсьәләһендә байҙар байый бара. Ләкин (байлыҡтағы кеүек үк) был процесты тиҙләтеүсе аҡыл ғәҙәттәре лә булыуы мөмкин. Һорауҙар биреү, бигерәк тә «Ни өсөн?» менән башланған һорауҙар биреү ғәҙәтенә эйә булыу яҡшы. Тик өс йәшлек балаларҙың осраҡлы рәүештә «ниңә» тип һорауы кеүек түгел. Һорауҙар сикһеҙ күп. Емешлеләрен нисек табырға?
Хата йәки дөрөҫ түгел кеүек күренгән нәмәләр тураһында «ни өсөн?» тип һорау бигерәк тә файҙалы. Мәҫәлән, ни өсөн юмор менән бәхетһеҙлек араһында бәйләнеш булырға тейеш? Ни өсөн берәй персонаж, хатта үҙебеҙ яратҡаны булһа ла, банан ҡабығына тайып йығылһа, беҙгә көлкө? Бында бөтөн бер эсселыҡ көтөлмәгән асыштар ятҡаны аныҡ.
Дөрөҫ түгел күренгән нәмәләрҙе һиҙергә теләһәгеҙ, бер аҙ скептицизм файҙа килтерер. Беҙ мөмкин булғандың 1 процентына ғына ирешәбеҙ тигәнде мин аксиома итеп ҡабул итәм. Был бала саҡтан мейебеҙгә һеңдерелгән ҡағиҙәгә ҡаршы торорға ярҙам итә: имеш, барыһы ла нисек бар, шулай булырға тейеш. Мәҫәлән, ошо эссены яҙған ваҡытта һөйләшкән һәр кем инглиз теле һәм әҙәбиәте дәрестәренә ҡарата шундай уҡ тойғо кисергән — бөтә процесс мәғәнәһеҙ күренгән. Ләкин ул саҡта беребеҙҙең дә бының ысынында тулы бер хата булыуы тураһында гипотеза әйтерлек баҙнатлығы етмәне. Беҙ бары тик үҙебеҙ нимәнелер аңлап етмәйбеҙ тип уйланыҡ.
Миндә шундай шик бар: ябай ғына дөрөҫ түгел күренгәндәргә генә түгел, көлкөлө рәүештә дөрөҫ түгел күренгән нәмәләргә лә иғтибар итергә кәрәк. Эссемдың ҡараламаһын уҡығанда кемдеңдер көлгәнен күреү миңә һәр ваҡыт яҡшы тәьҫир итә. Ләкин ниңә һуң? Мин яҡшы идеяларға ынтылам бит. Ни өсөн яҡшы идеялар көлкөлө булырға тейеш? Бәйләнеш көтөлмәгәнлектәлер. Көтөлмәгән нәмәләр беҙҙе көлдөрә, ә көтөлмәгән асыштар — тап автор бирергә теләгән нәмә.
Үҙемде ғәжәпләндергән нәмәләрҙе мин блокноттарға яҙып барам. Мин бер ҡасан да уларҙы ҡайтанан уҡып, яҙғандарымды ҡулланмайым тиерлек, ләкин һуңыраҡ шул уҡ уйҙарҙы яңынан тергеҙеүгә тартылам. Шуға күрә блокноттарҙың төп ҡиммәте — яҙып ҡуйыуҙың башығыҙҙа нимә ҡалдырыуындалыр.
«Шәп» (cool) булып күренергә тырышҡан кешеләр көтөлмәгәнлектәрҙе йыйғанда уңайһыҙ хәлдә ҡаласаҡ. Ғәжәпләнеү — хаталаныуҙы аңлата. Ә шәплектең асылы, теләһә ҡайһы ун дүрт йәшлек үҫмер әйтә алырлыҡса, nil admirari (бер нәмәгә лә хайран ҡалмау). Яңылышҡанһың икән, уға иғтибар итмә; барыһы ла тәбиғи һымаҡ ҡылан, һәм бәлки бер кем дә һиҙмәҫ.
Шәп булыуҙың төп серҙәренең береһе — тәжрибәһеҙлек арҡаһында ахмаҡ булып күренерлек хәлдәрҙән ҡасыу. Әгәр көтөлмәгән яңылыҡтар табырға теләһәгеҙ, киреһенсә эшләргә кәрәк. Төрлө яҡлы күп нәмәне өйрәнегеҙ, сөнки иң ҡыҙыҡлы табыштарҙың ҡайһы берҙәре — төрлө өлкәләр араһындағы көтөлмәгән бәйләнештәр. Мәҫәлән, джем, бекон, тоҙланған ҡыяр һәм сыр кеүек иң тәмле ризыҡтарҙың барыһы ла башта аҙыҡты оҙаҡ һаҡлау ысулдары булараҡ барлыҡҡа килгән. Китаптар менән картиналар ҙа тап шулай.
Нимә генә өйрәнһәгеҙ ҙә, тарихты ла индерегеҙ — ләкин сәйәси тарихты түгел, ә социаль һәм иҡтисади тарихты. Тарих миңә шул тиклем мөһим күренә, уны ябай ғына бер фән өлкәһе тип ҡарау яңылыш булыр ине. Уны тасуирлауҙың тағы бер ысулы — беҙҙә әлегә булған барлыҡ мәғлүмәт.
Башҡа нәмәләр араһында, тарихты өйрәнеү кешегә тап танау аҫтында уҡ асылыуын көтөп ятҡан шәп идеяларҙың барлығына ышаныс бирә. Ҡылыстар Бүрәнсә быуатында хәнйәрҙәрҙән барлыҡҡа килгән, ә хәнйәрҙәрҙең (саҡматаш ата-бабалары кеүек үк) һабы йөҙөнән айырым булған. Ҡылыстар оҙонораҡ булғанлыҡтан, һаптары гел һынып торған. Ләкин һап менән йөҙҙө бер бөтөн итеп ҡойоу фекере кемдеңдер башына килгәнсе биш йөҙ йыл үткән.
Буйһонмаусанлыҡ
Иң мөһиме, үҙегеҙгә ҡағылырға тейеш булмаған нәмәләргә иғтибар итеү ғәҙәтен булдырығыҙ: улар «урынһыҙ» булғанғамы, мөһим булмағанғамы, йәки һеҙ шөғөлләнергә тейеш булмаған нәмә булғанғамы. Әгәр нимә менән булһа ла ҡыҙыҡһынһағыҙ, инстинкттарығыҙға ышанығыҙ. Иғтибарығыҙҙы йәлеп иткән ептәр артынан барығыҙ. Әгәр һеҙҙе ысынлап та ҡыҙыҡһындырған берәй нәмә булһа, берәй нәмә менән ныҡ ғорурланған кешеләрҙең һөйләшеүе һәр ваҡыт шул темаға ҡайтып ҡалған кеүек, ул ептәр ҙә барыбер һеҙҙе шунда алып барасаҡ.
Мәҫәлән, мине һәр ваҡыт пеләш урынды ҡаплап таралған сәстәр (comb-over), бигерәк тә ир кешене үҙ сәсенән тегелгән берет кейгәндәй күрһәткән артыҡ ныҡ осраҡтары хайран ҡалдыра ине. Әлбиттә, был ҡыҙыҡһыныу өсөн бик түбән кимәлдәге әйбер кеүек — үҫмер ҡыҙҙарға ғына хас өҫтән-мөҫтән мыҫҡыл итеү кеүек. Шулай ҙа бының аҫтында тәрәнерәк бер нәмә бар. Төп һорау, минеңсә: сәсен шулай тараусы үҙенең ни тиклем сәйер күренгәнен нисек күрмәй? Һәм яуап шунда: ул был торошҡа әкренләп, баҫҡысма-баҫҡыс килгән. Сәстең һирәгерәк урынын бер аҙ ғына һаҡлыҡ менән ҡаплап тарауҙан башланған нәмә 20 йыл эсендә әкренләп ғәйеп бер ҡиәфәткә әүерелгән. Әкренләп үҙгәреү ҙур көскә эйә. Һәм был көстө төҙөүсе маҡсаттарҙа ла ҡулланырға була: үҙеңде алдап ҡурҡыныс ҡиәфәткә индерә алған кеүек үк, үҙеңде алдап, бер ҡасан да планлаштырырға баҙнат итмәҫлек ҙур бер нәмә лә ижад итергә була. Ысынында, күпселек яҡшы программалар тап шулай яһала. Һеҙ ябай ғына ядро яҙыуҙан башлайһығыҙ (унда ни ҡыйынлығы бар инде?), ә ул әкренләп тулы оператив системаға әйләнә. Бынан киләһе һикереш: һынлы сәнғәттә йәки романда ошо уҡ нәмәне эшләп булыр инеме?
Күрәһегеҙме, еңел-елпе һорауҙан ниндәй фекерҙәр сығарып алып була? Эссе яҙыу буйынса берҙән-бер кәңәш бирә алһам, ул ошо булыр ине: ҡушылғанса эшләмәгеҙ. Һеҙ ышанырға тейеш тип һаналған нәмәгә ышанмағыҙ. Уҡыусылар көткән эссены яҙмағыҙ; көтөлгән нәмәнән бер ни ҙә өйрәнеп булмай. Һәм мәктәптә өйрәткәнсә яҙмағыҙ.
Иң мөһим буйһонмаусанлыҡ — ғөмүмән эссе яҙыу үҙе. Бәхеткә күрә, бындай тыңламаусанлыҡ киң ҡолас ала барыу билдәләрен күрһәтә. Элек рәсми хупланған бик аҙ һанлы яҙыусыларға ғына эссе яҙырға рөхсәт ителә ине. Журналдар уларҙы һирәк баҫтырҙы һәм уларҙы эстәлегенә ҡарағанда кем яҙғанына ҡарап нығыраҡ баһаланы; әгәр хикәйә етерлек яҡшы булһа, журнал билдәһеҙ авторҙың әҫәрен баҫтырыуы мөмкин ине, ләкин x тураһында эссе баҫтырһалар, ул мотлаҡ кәм тигәндә ҡырҡ йәштәге һәм вазифа атамаһында шул уҡ x булған кеше булырға тейеш ине. Был иһә проблема тыуҙыра, сөнки система эсендәге кешеләр үҙҙәренең эстә булыуҙары арҡаһында ғына әйтә алмаған күп нәмәләр бар.
Интернет быны үҙгәртә. Һәр кем селтәрҙә эссе баҫтырып сығара ала, һәм ул, теләһә ниндәй яҙма кеүек үк, уны кем яҙыуына ҡарап түгел, ә унда нимә әйтелеүенә ҡарап баһалана. Х тураһында яҙырлыҡ һин кем һуң? Һин үҙең яҙған нәмәңһең.
Популяр журналдар грамоталылыҡ таралыу менән телевидение барлыҡҡа килеү араһындағы осорҙо хикәйәнең алтын быуаты итте. Ә Селтәр был осорҙо эссенең алтын быуаты итеп яһауы бик ихтимал. Һәм быны яҙа башлағанда мин быны һис тә аңламағайным.
Иҫкәрмәләр
[1] Мин Оремды күҙ уңында тотам (яҡынса 1323–82). Ләкин теүәл ваҡытты билдәләүе ҡыйын, сөнки европалылар классик фәнде үҙләштереп бөтөү менән ғалимлыҡ ҡапыл түбән тәгәрәй. Быға 1347 йылғы тағун (чума) сәбәп булғандыр бәлки; фәнни прогресс йүнәлеше халыҡ һаны кәкреһенә тап килә.
[2] Parker, William R. "Where Do College English Departments Come From?" College English 28 (1966-67), pp. 339-351. Бында ҡайтанан баҫылған: Gray, Donald J. (ed). The Department of English at Indiana University Bloomington 1868-1970. Indiana University Publications.
Daniels, Robert V. The University of Vermont: The First Two Hundred Years. University of Vermont, 1991.
Mueller, Friedrich M. Letter to the Pall Mall Gazette. 1886/87. Бында ҡайтанан баҫылған: Bacon, Alan (ed). The Nineteenth-Century History of English Studies. Ashgate, 1998.
[3] Мин тарихты бер аҙ ҡыҫҡартып бәйән итәм. Башта әҙәбиәт филологиянан ҡалыша ине, ә филология (а) етдирәк булып күренде һәм (б) шул быуындың күп кенә төп ғалимдары белем алған Германияла популяр ине.
Ҡайһы бер осраҡтарҙа яҙыу уҡытыусылары in situ инглиз теле профессорҙарына әйләнде. 1851 йылдан алып Гарвардта Бойлстон риторика профессоры булған Фрэнсис Джеймс Чайлд (Francis James Child) 1876 йылда университеттың тәүге инглиз теле профессоры булып китте.
[4] Parker, op. cit., p. 25.
[5] Бакалавриат уҡыу программаһы йәки trivium (бынан «тривиаль» һүҙе килеп сыҡҡан) латин грамматикаһынан, риториканан һәм логиканан торған. Магистр дәрәжәһенә кандидаттар артабан арифметика, геометрия, музыка һәм астрономиянан торған quadrivium-ды өйрәнгән. Бергәләп улар ете ирекле сәнғәт булған.
Риториканы өйрәнеү туранан-тура Римдан мираҫ итеп алынған, унда ул иң мөһим фән һаналған. Классик донъяла белем алыу ер биләүселәрҙең улдарын сәйәси һәм хоҡуҡи бәхәстәрҙә үҙ мәнфәғәттәрен яҡларлыҡ кимәлдә яҡшы һөйләргә өйрәтеүҙе аңлатҡан тиһәк тә хата булмаҫ.
[6] Тревор Блэквелл (Trevor Blackwell) билдәләүенсә, был тулыһынса дөрөҫ түгел, сөнки боролоштарҙың тышҡы ситтәре тиҙерәк ашала.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Кен Андерсонға, Тревор Блэквеллға, Сара Харлинға, Джессика Ливингстонға, Джеки Макдоноуға һәм Роберт Моррисҡа рәхмәт белдерәм.