Жоғары сыныпта жазуға мәжбүр болған эсселеріңіз есіңізде ме? Негізгі сөйлем, кіріспе абзац, дәлелдеуші абзацтар, қорытынды. Қорытындысы, мәселен, Моби Диктегі Ахавтың Мәсіх тәрізді тұлға болғаны туралы шығады.
Ой, сұмдық-ай. Сондықтан мен мәселенің екінші жағын көрсетуге тырыспақпын: нағыз эссе деген не және оны қалай жазу керек. Немесе, кем дегенде, мен оны қалай жазамын.
Сән мен бағыттар
Нағыз эсселер мен мектепте жазғызатын дүниелердің арасындағы ең айқын айырмашылық — нағыз эсселер тек ағылшын әдебиеті туралы ғана болмайды. Әрине, мектептер оқушыларды жазуға үйретуі керек. Бірақ бірқатар тарихи кездейсоқтықтардың кесірінен жазуды үйрету әдебиетті оқытумен араласып кетті. Сөйтіп, бүкіл ел бойынша оқушылар бюджеті шағын бейсбол командасы Yankees-пен қалай бәсекелесе алатыны, не сәндегі түстің рөлі немесе жақсы десерттің қандай болатыны туралы емес, Диккенс шығармаларындағы символизм туралы жазып отыр.
Нәтижесінде жазу ісі жалықтыратын әрі мағынасыз болып көрінеді. Диккенстің символизмі кімге керек? Диккенстің өзіне де түстер немесе бейсбол туралы эссе әлдеқайда қызықтырақ болар еді.
Бұл жағдайға қалай жеттік? Бұған жауап беру үшін мың жылға жуық артқа шегінуіміз керек. Шамамен 1100 жылдары Еуропа ғасырлар бойғы хаостан кейін ақыры есін жия бастады және қызығушылық таныту мүмкіндігіне ие болған кезде біз «классика» деп атайтын мұраны қайта ашты. Әсері бізге басқа жұлдыз жүйесінен жаратылыстар ұшып келгендей болды. Бұл ертедегі өркениеттер соншалықты жетілген еді, сондықтан кейінгі бірнеше ғасыр бойы еуропалық ғалымдардың барлық саладағы дерлік негізгі жұмысы олардың білгенін сіңіру болды.
Осы кезеңде көне мәтіндерді зерттеу үлкен беделге ие болды. Бұл ғалымдар атқаратын істің мәні сияқты көрінді. Еуропалық ғылым қарқын алған сайын бұл маңыздылығын жоғалта берді; 1350 жылға қарай ғылымды үйренгісі келген адам өз дәуірінен Аристотельден гөрі жақсырақ ұстаздар таба алатын еді. [1] Бірақ мектептер ғылымға қарағанда баяу өзгереді. 19 ғасырда көне мәтіндерді зерттеу әлі де оқу бағдарламасының негізгі өзегі болып қала берді.
Сол кезде мынадай сұрақ туындады: егер көне мәтіндерді зерттеу ғылым үшін лайықты сала болса, неге заманауи мәтіндерді зерттемеске? Жауап, әрине, мынада: классикалық филологияның бастапқы өмір сүру мәні замандас авторларға қатысты қажеті жоқ интеллектуалдық археологияның бір түрі еді. Бірақ белгілі себептермен ешкім бұл жауапты бергісі келмеді. Археологиялық жұмыс негізінен аяқталғандықтан, бұл классиканы зерттеушілердің уақытын босқа өткізбесе де, тым болмаса маңызы төмен мәселелермен айналысып жүргенін аңғартатын еді.
Сөйтіп заманауи әдебиетті зерттеу басталды. Бастапқыда бұған қарсылық көп болды. Ағылшын әдебиеті бойынша алғашқы курстарды жаңа колледждер, әсіресе американдық оқу орындары ұсынған сияқты. Dartmouth, Вермонт университеті, Amherst және Лондон университеттік колледжі 1820 жылдары ағылшын әдебиетін оқытты. Бірақ Гарвардта 1876 жылға дейін, ал Оксфордта 1885 жылға дейін ағылшын әдебиетінің профессоры болған жоқ. (Оксфордта ағылшын тілі кафедрасынан бұрын қытай тілі кафедрасы болған.) [2]
Таразы басын аударған нәрсе, кем дегенде АҚШ-та, профессорлар тек оқытып қана қоймай, зерттеумен де айналысуы керек деген идея болған сияқты. Бұл идея (PhD, кафедра және жалпы заманауи университет түсінігімен бірге) 19 ғасырдың аяғында Германиядан қабылданды. 1876 жылы Джонс Хопкинстен басталған жаңа үлгі тез тарады.
Бұдан зардап шеккендердің бірі жазу өнері болды. Колледждер ағылшынша шығарма жазуды бұрыннан оқытып келген. Бірақ шығарма жазу бойынша қалай зерттеу жүргізуге болады? Математикадан сабақ беретін профессорлардан тың математикалық зерттеулер талап етілсе, тарихтан сабақ беретін профессорлардан тарих туралы ғылыми мақалалар талап етілді, ал риторика немесе шығарма жазудан сабақ беретін профессорлар ше? Олар нені зерттеуі керек? Ең жақын нәрсе ағылшын әдебиеті сияқты көрінді. [3]
Сөйтіп 19 ғасырдың аяғында жазуды үйрету ісі әдебиет профессорларына мұра болып қалды. Мұның екі кемшілігі болды: (а) өнертанушының міндетті түрде жақсы суретші болуы шарт емес екені сияқты, әдебиет маманының да өзі жақсы жазушы болуы міндетті емес, және (б) жазудың тақырыбы енді әдебиетке қарай ойысады, өйткені профессорды қызықтыратын нәрсе — сол.
Жоғары сыныптар университеттерге еліктейді. Біздің мектептегі сорлы тәжірибеміздің дәні 1892 жылы, Ұлттық білім беру қауымдастығы «жоғары сынып бағдарламасында әдебиет пен шығарма жазуды біріктіруді ресми түрде ұсынған» кезде себілді. [4] Сөйтіп 3 R-дың (оқу, жазу, есептеу) құрамындағы жазу компоненті ағылшын тілі мен әдебиетіне айналып шыға келді, ал мұның оғаш салдары ретінде жоғары сынып оқушылары енді ағылшын әдебиеті туралы жазуға — тіпті өздері байқамастан, бірнеше онжылдық бұрын әдебиет профессорларының журналдарда жариялаған дүниелеріне еліктеп жазуға мәжбүр болды.
Бұл оқушыға мағынасыз іс болып көрінсе, таңғалатын түгі жоқ, өйткені біз қазір шынайы жұмыстан үш қадам алшақтап кеттік: оқушылар ағылшын әдебиеті профессорларына еліктейді, олар классикалық филологтарға еліктейді, ал соңғылары 700 жыл бұрын таңғаларлық әрі шұғыл қажет болған жұмыстан бастау алған дәстүрдің жай ғана мұрагерлері.
Қорғаныссыз
Нағыз эссе мен мектепте жазғызатын дүниелердің арасындағы тағы бір үлкен айырмашылық — нағыз эссе белгілі бір ұстанымды таңдап алып, соны қорғаумен айналыспайды. Бұл қағида да, әдебиет туралы жазуымыз керек деген идея сияқты, түп-төркіні әлдеқашан ұмытылған тағы бір интеллектуалдық сарқыншақ болып шығады.
Ортағасырлық университеттер көбіне діни семинариялар болған деген қате түсінік жиі кездеседі. Шын мәнінде, олар көбірек заң мектептері болған. Ал біздің дәстүрімізде заңгерлер — даудың кез келген жағын қабылдап, оны барынша жақсы қорғауға машықтанған адвокаттар. Себеп пе, салдар ма, әйтеуір бұл рух алғашқы университеттерді түгел жайлады. Риториканы, яғни сенімді дәлелдеу өнерін оқыту бакалавриат бағдарламасының үштен бірін құрады. [5] Ал дәрістен кейінгі ең кең таралған талқылау түрі диспут болатын. Бұл бүгінгі күндегі диссертация қорғауда кем дегенде атау түрінде сақталған: көптеген адамдар тезис пен диссертация сөздерін синоним ретінде қолданады, бірақ бастапқыда тезис — қабылданған позиция, ал диссертация — оны қорғайтын дәйектеме болған.
Белгілі бір ұстанымды қорғау заңды дауда амалсыздықтан болатын қажеттілік шығар, бірақ бұл шындыққа жетудің ең жақсы жолы емес, мұны заңгерлердің өздері де бірінші болып мойындайтын шығар. Бұл жерде мәселе нәзік тұстарды назардан тыс қалдыруда ғана емес. Нағыз мәселе — қойылған сұрақты өзгерте алмайтындығыңызда.
Дегенмен, бұл қағида жоғары сыныпта жазуға үйрететін дүниелердің құрылымына терең сіңірілген. Негізгі сөйлем — сіздің алдын ала таңдалған тезисіңіз, дәлелдеуші абзацтар — шайқаста бағытталған соққыларыңыз, ал қорытынды — иә, қорытынды деген не өзі? Жоғары сыныпта жүргенде мұны ешқашан түсінбейтінмін. Бірінші абзацта айтқанымызды ешкім байқамайтындай етіп, басқа сөздермен қайталап шығуымыз керек сияқты көрінетін. Не үшін қажет бұл? Бірақ мұндай «эссенің» қайдан шыққанын түсінген кезде, қорытындының төркінін байқауға болады. Бұл — алқабилерге арналған соңғы сөз.
Жақсы жазылған дүние сенімді болуы керек, әрине, бірақ ол сіздің жақсы таласқаныңыздан емес, дұрыс жауаптарға қол жеткізгеніңізден сенімді болуы тиіс. Эссенің шимайын достарыма бергенде, мені екі нәрсе қызықтырады: қай бөліктері жалықтырады және қай тұстары сенімсіз көрінеді. Жалықтыратын бөліктерді көбіне қысқарту арқылы түзеуге болады. Бірақ мен сенімсіз тұстарды шебер сөз жарыстыру арқылы түзетуге тырыспаймын. Бұл мәселені бірге талқылап алуым керек.
Кем дегенде бір нәрсені дұрыс түсіндірмегенім анық. Мұндай жағдайда әңгіме барысында маған анығырақ түсіндірме ойлап табуға тура келеді, оны кейін эссеге қоса саламын. Көбінесе айтып отырған ойымды да өзгертуге тура келеді. Бірақ мақсат ешқашан өзінше бір сендіру болуы тиіс емес. Оқырман ақылдырақ болған сайын, «сенімді» мен «шындық» ұғымдары теңесе түседі, сондықтан ақылды оқырмандарды сендіре алсам, менің шындыққа жақын болғаным.
Өзгелерді сендіруге бағытталған жазудың бұл түрі жарамды (немесе тым болмаса бұлтартпас) форма болуы мүмкін, бірақ оны эссе деп атау тарихи тұрғыдан қате. Эссе — мүлдем басқа дүние.
Сынап көру
Нағыз эссенің не екенін түсіну үшін тағы да тарихқа көз жүгіртуіміз керек, бірақ бұл жолы онша алысқа емес. 1580 жылы өзі «essais» деп атаған кітабын басып шығарған Мишель де Монтеньге баруымыз керек. Ол заңгерлердің ісінен мүлде бөлек нәрсемен айналысты, және бұл айырмашылық атаудың өзінде көрініс тапқан. Essayer — француздың «байқап көру, сынап көру» деген мағынаны білдіретін етістігі, ал essai — талпыныс. Эссе — бір нәрсенің мәнін ашуға тырысу үшін жазатын дүниеңіз.
Ненің мәнін ашу? Сіз оны әлі білмейсіз. Сондықтан тезистен бастай алмайсыз, өйткені сізде ол жоқ, тіпті ешқашан болмауы да мүмкін. Эссе тұжырымнан емес, сұрақтан басталады. Нағыз эсседе сіз ұстанымды таңдап алып, оны қорғамайсыз. Сіз сәл ашық тұрған есікті байқайсыз да, оны ашып, ішінде не барын көру үшін кіресіз.
Егер бар болғаны бірдеңені түсінгіңіз келсе, неге жазу керек? Жай ғана отырып ойланбасқа? Міне, дәл осы жерде Монтеньнің ұлы жаңалығы жатыр. Ойды сөзбен білдіру оның қалыптасуына көмектеседі. Тіпті «көмектеседі» деген сөз тым әлсіз. Менің эсселерімдегі ойлардың көпшілігі жазуға отырған кезде ғана басыма келді. Менің оларды жазатын себебім де осы.
Мектепте жазатын дүниелерде сіз теория жүзінде оқырманға өзіңізді түсіндіріп қана отырасыз. Нағыз эсседе сіз өзіңіз үшін жазасыз. Сіз дауыстап ойланып отырсыз.
Бірақ олай ғана емес. Үйге қонақ шақыру пәтеріңізді жинауға мәжбүрлейтіні сияқты, басқа адамдар оқитын дүниені жазу да сізді жақсы ойлануға мәжбүрлейді. Сондықтан аудиторияның болғаны маңызды. Тек өзім үшін жазған нәрселерім еш жарамайды. Олар сарқылып, аяқсыз қалуға бейім. Қиындықтарға тап болғанда, бірнеше бұлдыр сұрақтармен қорытындылап, содан кейін шәй ішуге кетіп қалатынымды байқаймын.
Жарияланған көптеген эсселер де дәл осылай аяқсыз қалады. Әсіресе жаңалықтар журналдарының штаттағы авторлары жазғандары. Сыртынан жазатын авторлар көбінесе бір позицияны қорғайтын редакциялық мақалалар ұсынады, олар екпіндеп барып әсерлі (және алдын ала белгіленген) қорытындыға тіреледі. Ал штаттық авторлар «теңгерімді» бірдеңе жазуға міндетті сезінеді. Танымал журналға жазып отырғандықтан, олар радиоактивті сияқты ең даулы сұрақтардан бастайды, содан кейін — танымал журналға жазып отырғандықтан — үрейленіп, кейін шегіне бастайды. Түсік жасату: қарсы ма, қолдай ма? Бұл топ бірдеңе дейді. Ана топ басқаша дейді. Бір нәрсе анық: сұрақ өте күрделі. (Бірақ бізге ренжімеңіздер. Біз ешқандай қорытынды шығарған жоқпыз.)
Өзен
Тек сұрақтар жеткіліксіз. Эссе жауаптар табуы керек. Әрине, бұл үнемі орындала бермейді. Кейде үміт күттіретін сұрақтан бастап, ешқайда жете алмайсыз. Бірақ ондайларды жарияламайсыз. Олар нақты нәтиже бермеген тәжірибелер сияқты. Жариялайтын эссеңіз оқырманға ол бұрын білмеген бір нәрсені айтуы тиіс.
Бірақ оған не айтатыныңыз қызықты болса болғаны, маңызды емес. Мені кейде ойдан ойға ауытқып кетеді деп сөгеді. Позицияны қорғайтын жазуда бұл кемшілік болар еді. Онда сізді шындық қызықтырмайды. Сіз қайда бара жатқаныңызды білесіз және кедергілерді бұзып-жарып, батпақты жерлерден қолды бір сілтеп өтіп, тура сол жерге жеткіңіз келеді. Бірақ эсседе сіз олай істеуге тырыспайсыз. Эссе шындықты іздеу болуы тиіс. Егер ол бұралаңдамаса, күмәнді болар еді.
Меандр (немесе Мендерес) — Түркиядағы өзен. Күткеніңіздей, ол жан-жаққа ирелеңдеп ағады. Бірақ ол мұны жеңілтектіктен істемейді. Ол тапқан жол — теңізге апаратын ең үнемді бағыт. [6]
Өзеннің алгоритмі қарапайым. Әр қадамда төмен қарай ағу. Эссеист үшін бұл: қызықты бағытқа ағу дегенді білдіреді. Ары қарай баратын барлық бағыттардың ішінен ең қызықтысын таңдаңыз. Әрине, өзен сияқты алдын болжай алмайтындай болуға болмайды. Мен не туралы жазғым келетінін әрдайым жалпылама түрде білемін. Бірақ қандай нақты қорытындыларға келетінімді білмеймін; әр абзац сайын ойлардың өз арнасымен ағуына мүмкіндік беремін.
Бұл әрдайым нәтиже бере бермейді. Кейде өзен сияқты жартасқа тап боласың. Ондайда мен де өзеннің істегенін істеймін: кері шегінемін. Осы эссенің бір тұсында белгілі бір ой желісімен жүріп, идеяларымның таусылғанын байқадым. Жеті абзац артқа шегініп, басқа бағытта қайта бастауыма тура келді.
Негізінде эссе — ой тізбегі, бірақ диалог тазартылған әңгіме болатыны сияқты, ол да тазартылған ой тізбегі. Шынайы ой, шынайы әңгіме сияқты, жаңылыс бастамаларға толы болады. Оны оқу қажытып жіберер еді. Иллюстратордың қарындашпен салынған суретті сиямен бастырып шығатыны сияқты, негізгі желіні айқындау үшін артығын қиып, кемін толтыру керек. Бірақ түпнұсқаның шынайы еркіндігін жоғалтып алатындай тым көп өзгертпеңіз.
Өзеннің жағына шығыңыз. Эссе — анықтамалық еңбек емес. Ол нақты жауап іздеп оқитын және оны таппасаңыз, алданып қалғандай сезінетін дүние емес. Мен алдын ала белгіленген бағытпен міндетсініп баяу жылжыған эсседен гөрі, күтпеген бірақ қызықты бағытқа бұрылып кеткен эссені қуана оқыр едім.
Таңғалыс
Сонымен, не нәрсе қызықты? Мен үшін қызықты дегеніміз — тосынсый, таңғалыс. Джеффри Джеймс айтқандай, интерфейстер ең аз таңырқау қағидасына сәйкес келуі керек. Машинаны тоқтататын сияқты көрінетін батырма оны үдетпей, тоқтатуы тиіс. Эсселер керісінше болуы керек. Эсселер барынша қатты таңғалдыруды мақсат етуі тиіс.
Мен ұзақ уақыт бойы ұшудан қорықтым, сондықтан тек сырттай ғана саяхаттай алатынмын. Достарым алыс жерлерден оралғанда, олардың не көргенін жай сыпайылықтан сұраған жоқпын. Мен шынымен білгім келді. Және олардан ақпарат алудың ең жақсы жолы — оларды не таңғалдырғанын сұрау екенін түсіндім. Ол жер олар күткеннен несімен ерекшеленді? Бұл өте пайдалы сұрақ. Мұны тіпті ең аңғарымпаз емес адамдарға да қоюға болады және ол олардың өздері де байқамай жадында сақтап қалған ақпаратты суырып алады.
Таңғалыстар — сіз білмеген ғана емес, сонымен бірге өзіңіз білемін деп ойлаған нәрселерге қайшы келетін дүниелер. Сондықтан олар сіз ала алатын фактілердің ең құнды түрі болып табылады. Олар жай ғана пайдалы тағам емес, сонымен қатар бұрын жеген зиянды тағамдарыңыздың әсерін бейтараптандыратын тағам тәрізді.
Таңғаларлық нәрселерді қалай табуға болады? Эссе жазу жұмысының жартысы осында жатыр. (Қалған жартысы — ойыңды жақсы жеткізу.) Мұндағы амал — өзіңізді оқырманның орнына қою. Сіз тек көп ойланған тақырыптарыңыз туралы ғана жазуыңыз керек. Ал бұл тақырып туралы көп ойланған сізді таңғалдырған кез келген нәрсе көптеген оқырмандарды да таңғалдыруы әбден мүмкін.
Мысалы, жақында жазған бір эссемде мен бағдарламашыларды тек олармен бірге жұмыс істеу арқылы ғана бағалай алатындықтан, жалпы алғанда ең мықты бағдарламашылардың кім екенін ешкім білмейтінін атап өттім. Мен бұл эссені бастарда мұны түсінбеген едім, тіпті қазірдің өзінде бұл маған бір түрлі көрінеді. Сізге керегі де — осы.
Сондықтан эссе жазғыңыз келсе, сізге екі нәрсе қажет: өзіңіз көп ойланған бірнеше тақырып және күтпеген жайттарды аңғара білу қабілеті.
Не туралы ойлану керек? Меніңше, бұл маңызды емес — кез келген нәрсеге тереңірек үңілсеңіз, ол қызықты бола алады. Мүмкін болатын жалғыз ерекшелік — фастфудта жұмыс істеу сияқты, барлық алуан түрлілігі әдейі сығып алынған нәрселер болуы мүмкін. Өткенге көз салсақ, Baskin-Robbins-те жұмыс істеудің бір қызығы болды ма? Иә, тұтынушылар үшін түстің қаншалықты маңызды болғаны қызық еді. Белгілі бір жастағы балалар витринаға саусағын шошайтып, сарыны қалайтынын айтатын. Француз ванилін қалай ма, әлде лимонды ма? Олар сізге жай ғана аңтарылып қарайтын. Олар сарыны қалады. Содан кейін көпшіліктің сүйіктісіне айналған Pralines 'n' Cream балмұздағының неліктен соншалықты тартымды болғаны жұмбақ еді. (Қазір ойласам, мәселе тұзда болған сияқты.) Және әкелер мен аналардың балаларына балмұздақ сатып алу тәсіліндегі айырмашылық: әкелер жомарттық танытқан мейірімді патшалар сияқты, ал аналар қысымға көніп, титықтап жүреді. Сондықтан, иә, тіпті фастфудтан да белгілі бір материал табуға болатын сияқты.
Бірақ мен ол кезде мұны байқамаған едім. Он алты жасымда мен тас сияқты аңғарымпаз едім. Қазір сол жастан қалған естеліктердің сынықтарынан, сол кезде барлығы дәл көз алдымда тікелей болып жатқан кезде көргенімнен әлдеқайда көп нәрсені көре аламын.
Бақылау
Демек, күтпеген жайттарды таба білу қабілеті тек туа біткен қасиет болмауы керек. Бұл үйренуге болатын нәрсе болуы тиіс. Оны қалай үйренуге болады?
Белгілі бір дәрежеде бұл тарихты үйрену сияқты. Тарихты алғаш оқыған кезде, ол жай ғана есімдер мен күндердің шыркөбелегі болып көрінеді. Ештеңе есте қалмайтын сияқты. Бірақ неғұрлым көп білген сайын, жаңа деректер жабысатын ілмектер соғұрлым көбейеді, яғни сіз білімді экспоненциалды жылдамдықпен жинайсыз. Нормандардың 1066 жылы Англияны жаулап алғанын есте сақтасаңыз, басқа нормандардың шамамен сол уақытта оңтүстік Италияны жаулап алғанын естігенде бірден назарыңыз ауады. Бұл сізді Нормандия туралы ойлануға мәжбүрлейді және үшінші бір кітаптан нормандардың қазіргі Франция деп аталатын аймақтың көп бөлігі сияқты Рим империясы құлаған кезде ағылып келген тайпалар емес, төрт ғасырдан кейін, 911 жылы келген викингтер (norman = north man, солтүстік адамы) екенін оқығанда ескеріп қаласыз. Бұл Дублиннің де 840 жылдары викингтер тарапынан құрылғанын есте сақтауды жеңілдетеді. Және тағысын тағы, осылай көбейе береді.
Таңғаларлық жайттарды жинау да осыған ұқсас процесс. Аномалияларды неғұрлым көп көрсеңіз, жаңаларын соғұрлым оңай байқайсыз. Бұл дегеніміз, қызығы сол, жасыңыз ұлғайған сайын өмір барған сайын таңғаларлық бола түсуі керек. Бала кезімде ересектер бәрін түсініп қойған деп ойлайтынмын. Мен бәрін керісінше түсініппін. Барлығын түсініп қойғандар — балалар. Тек олар қателеседі.
Таңғалыстарға келгенде, байлар одан сайын байи түседі. Бірақ (байлықтағы сияқты) бұл процесті жеңілдететін ойлау әдеттері болуы мүмкін. Сұрақ қою әдетінің, әсіресе «Неге?» дегеннен басталатын сұрақтардың болғаны жақсы. Бірақ үш жасар балалардың бейберекет сұрайтынындай емес. Шексіз көп сұрақ бар. Олардың ішінен жемістілерін қалай табуға болады?
Қате болып көрінетін нәрселер туралы «неге?» деп сұрау маған әсіресе пайдалы болып көрінеді. Мысалы, неліктен әзіл мен сәтсіздіктің арасында байланыс болуы керек? Неліктен кейіпкер, тіпті біз жақсы көретін кейіпкер бананың қабығына тайып жығылғанда бізге күлкілі болып көрінеді? Бұл жерде тұтас бір эссеге жететін таңғажайып жайттар бар екені сөзсіз.
Егер сіз қате көрінетін нәрселерді байқағыңыз келсе, белгілі бір дәрежедегі скептицизм пайдалы болады. Мен қолдан келер мүмкіндіктің 1%-ын ғана орындап жатырмыз дегенді аксиома ретінде қабылдаймын. Бұл бала кезімізде миымызға құйылатын: «дүние қалай болса, солай болуы керек, өйткені бәрі солай қалыптасқан» деген ережені бейтараптандыруға көмектеседі. Мысалы, мен осы эссені жазу барысында сөйлескен адамдардың барлығы ағылшын тілі сабақтарына қатысты бірдей сезімде болды — бұл бүкіл процесс мағынасыз болып көрінген. Бірақ сол кезде ешқайсымыздың мұның бәрі, шын мәнінде, қателік болды деген болжам жасауға батылымыз бармады. Бәріміз жай ғана өзіміз бірдеңені түсінбей жүрміз деп ойладық.
Менің ойымша, сіз жай ғана қате болып көрінетін нәрселерге ғана емес, күлкілі түрде қате көрінетін нәрселерге де назар аударғыңыз келетін сияқты. Эссенің шимайын оқып отырып біреудің күлгенін көрсем, әрдайым қуанамын. Бірақ мен неге қуануым керек? Мен жақсы идеяларды мақсат етемін ғой. Неліктен жақсы идеялар күлкілі болуы керек? Байланыс таңғалыста болуы мүмкін. Таңғалыстар бізді күлдіреді, ал таңғалыстар — біз жеткізгіміз келетін нәрсе.
Мен өзімді таңғалдырған нәрселерді қойын дәптерлерге жазып аламын. Шын мәнінде, оларды қайта оқып, жазғандарымды пайдалануға қолым еш тимейді, бірақ кейінірек дәл сол ойларды қайта тудыруға бейіммін. Сондықтан қойын дәптерлердің негізгі құндылығы — жазып алудың басыңызда қалдыратын ізінде болса керек.
Өзін салқынқанды, «крутой» көрсетуге тырысатын адамдар таңғалыстарды жинау кезінде ұтылып қалады. Таңғалу — қателесу деген сөз. Ал крутойлықтың мәні, кез келген он төрт жасар бала айта алатындай, nil admirari (ешнәрсеге таңғалмау). Қателескен кезде оған шұқшиып отырма; ештеңе болмағандай кейіп таныт, сонда бәлкім ешкім байқамас.
Крутой болудың басты кілттерінің бірі — тәжірибесіздігіңіз сізді ақымақ етіп көрсетуі мүмкін жағдайлардан аулақ болу. Егер сіз таңғалыстар тапқыңыз келсе, керісінше істеуіңіз керек. Әртүрлі көптеген нәрселерді оқып үйреніңіз, өйткені ең қызықты тосынсыйлардың кейбірі әртүрлі салалар арасындағы күтпеген байланыстардан шығады. Мысалы, ең сүйікті тағамдардың бірі болып табылатын тосап, бекон, тұздалған қияр және ірімшік бастапқыда өнімді сақтау әдістері ретінде пайда болған. Кітаптар мен картиналар да дәл солай.
Нені оқысаңыз да, тарихты қосыңыз — бірақ саяси тарихты емес, әлеуметтік және экономикалық тарихты. Тарих маған соншалықты маңызды болып көрінетіні сонша, оны жай ғана жеке ғылым саласы ретінде қарастыру жаңылыстырады. Оны сипаттаудың тағы бір жолы — бізде осы уақытқа дейін жинақталған барлық деректер.
Басқасын айтпағанда, тарихты оқып-үйрену адамға дәл мұрнымыздың астында ашылуын күтіп тұрған жақсы идеялардың бар екеніне сенімділік береді. Қола дәуірінде қылыштар қанжарлардан дамып шықты, ал қанжарлардың (олардың шақпақтас предшественниктері сияқты) сабы жүзінен бөлек болатын. Қылыштар ұзынырақ болғандықтан, олардың саптары үнемі сынып қалатын. Бірақ біреудің сап пен жүзді тұтас етіп құюды ойлап табуы үшін бес жүз жыл қажет болды.
Бағынбаушылық
Ең бастысы, «орынсыз» болғандықтан ба, әлде маңызды емес болғандықтан ба, немесе сіз айналысуға тиіс дүние болмағандықтан ба, әйтеуір назар аударуға тиіс емес нәрселерге назар аударуды әдетке айналдырыңыз. Егер сіз бір нәрсеге қызықсаңыз, түйсігіңізге сеніңіз. Назарыңызды аударатын желілердің соңынан еріңіз. Егер сізді шынымен қызықтыратын нәрсе болса, бір нәрсемен ерекше мақтанатын адамдардың әңгімесі әрдайым сол тақырыпқа қайтып оралатыны сияқты, бұл ой желілері де сізді бәрібір соған қайта алып келетінін байқайсыз.
Мысалы, мені тазды жасыру үшін шашты бір жағынан қайырып қою әдеті (comb-over), әсіресе ер адамды өз шашынан жасалған берет киіп алғандай көрсететін шектен шыққан түрі әрдайым қызықтыратын. Әрине, бұл қызығушылық танытуға тұрмайтын төмен нәрсе сияқты — жасөспірім қыздарға ғана тән беткі қабаттағы мысқылдау. Дегенмен, мұның астарында бір нәрсе жатыр. Негізгі сұрақ, менің түсінуімше, шашын қайырып қойған адам өзінің қаншалықты оғаш көрінетінін қалай көрмейді? Ал жауап мынада: ол бұл күйге біртіндеп жетті. Шашы түскен жерге шашты аздап ұқыптап тараудан басталған нәрсе 20 жыл ішінде біртіндеп сұмдық құбыжыққа айналды. Біртіндеп дамудың күші өте зор. Және бұл күшті конструктивті мақсаттарда да қолдануға болады: өзіңізді алдап құбыжық кейпіне түсіре алатыныңыз сияқты, өзіңізді алдап, бастапқыда жоспарлауға да батылыңыз бармайтын ұлы дүниені жасап шығаруға болады. Шынында да, ең жақсы бағдарламалық жасақтаманың көбі дәл осылай жасалады. Сіз қарапайым ядроны жазудан бастайсыз (мұның не қиындығы бар дейсіз?) және ол біртіндеп толық операциялық жүйеге айналады. Осыдан келесі секіріс туады: сурет өнерінде немесе романда дәл осылай істеуге болар ма еді?
Болмашы сұрақтан қанша нәрсе шығаруға болатынын көрдіңіз бе? Егер мен эссе жазу туралы бір ғана кеңес беретін болсам, ол мынау болар еді: сізге айтылғанды істемеңіз. Сенуіңіз керек деп саналған нәрсеге сенбеңіз. Оқырмандар күткен эссені жазбаңыз; күткен нәрсесінен адам ештеңе үйренбейді. Және мектепте үйреткендей жазбаңыз.
Бағынбаушылықтың ең маңызды түрі — мүлдем эссе жазудың өзі. Бағымызға орай, бағынбаушылықтың бұл түрі кеңінен таралып келе жатқандай. Бұрын ресми түрде мақұлданған жазушылардың шағын тобына ғана эссе жазуға рұқсат етілетін. Журналдар оларды сирек жариялайтын және оларды не айтылғанына емес, кім жазғанына қарап бағалайтын; журнал егер жақсы болса, белгісіз жазушының әңгімесін жариялауы мүмкін еді, бірақ егер олар x туралы эссе жарияласа, ол кем дегенде қырықтан асқан және лауазымында x сөзі бар адамның қаламынан шығуы керек болатын. Ал бұл — проблема, өйткені бұл ортаның ішіндегі адамдар дәл сол ортаның адамы болғандықтан айта алмайтын көптеген нәрселер бар.
Интернет мұны өзгертіп жатыр. Кез келген адам Ғаламторда эссе жариялай алады және ол, кез келген мәтін сияқты, оны кім жазғанына емес, онда не айтылғанына қарап бағаланады. Ол туралы жазатындай сіз кімсіз? Сіз не жазсаңыз, соның өзісіз.
Бұқаралық журналдар сауаттылықтың таралуы мен теледидардың пайда болуы арасындағы кезеңді әңгіме жанрының алтын дәуіріне айналдырды. Ал Ғаламтор қазіргі уақытты эссенің алтын дәуірі етуі әбден мүмкін. Бұл мен осыны жаза бастаған кезде түсінген нәрсе емес еді.
Ескертпелер
[1] Мен Оремді (шамамен 1323–82) меңзеп отырмын. Бірақ нақты бір мерзімді таңдау қиын, өйткені еуропалықтар классикалық ғылымды меңгеріп біткен кезде ғылыми белсенділік кенеттен төмендеп кетті. Себебі 1347 жылғы оба болуы мүмкін; ғылыми прогрестің динамикасы халық санының қисығымен сәйкес келеді.
[2] Parker, William R. "Where Do College English Departments Come From?" College English 28 (1966-67), pp. 339-351. Қайта басылған: Gray, Donald J. (ed). The Department of English at Indiana University Bloomington 1868-1970. Indiana University Publications.
Daniels, Robert V. The University of Vermont: The First Two Hundred Years. University of Vermont, 1991.
Mueller, Friedrich M. Letter to the Pall Mall Gazette. 1886/87. Қайта басылған: Bacon, Alan (ed). The Nineteenth-Century History of English Studies. Ashgate, 1998.
[3] Мен оқиғаны сәл қысқартып отырмын. Алғашында әдебиет филологиядан кейінгі екінші орында тұрды, өйткені ол (а) әлдеқайда байыпты көрінді және (ә) сол буынның көптеген жетекші ғалымдары білім алған Германияда кең таралған еді.
Кейбір жағдайларда жазу оқытушылары сол тұрған жерінде (in situ) ағылшын тілі мен әдебиетінің профессорларына айналды. 1851 жылдан бері Гарвардта риторика бойынша Бойлстон профессоры болған Фрэнсис Джеймс Чайлд 1876 жылы осы университеттің ағылшын әдебиеті бойынша алғашқы профессоры болды.
[4] Parker, op. cit., p. 25.
[5] Бакалавриаттың оқу бағдарламасы немесе trivium («тривиалды» сөзі осыдан шыққан) латын грамматикасы, риторика және логикадан тұрды. Магистр дәрежесіне үміткерлер арифметика, геометрия, музыка және астрономияны қамтитын quadrivium-ды оқуды жалғастырды. Осылар бірігіп жеті еркін өнерді құрады.
Риториканы оқыту тікелей Римнен мұраға қалған, онда ол ең маңызды пән саналған. Классикалық әлемде білім беру дегеніміз — жер иелерінің ұлдарын саяси және сот дауларында өз мүдделерін қорғай алатындай жақсы сөйлеуге үйрету болды десек, шындықтан алыс кетпейміз.
[6] Тревор Блэквелл бұл толықтай рас емес екенін атап өтеді, себебі бұрылыстардың сыртқы жиектері тезірек мүжіледі.
Осы мәтіннің нобайларын оқып шыққандары үшін Кен Андерсон, Тревор Блэквелл, Сара Харлин, Джессика Ливингстон, Джеки Макдоноу және Роберт Морриске алғыс айтамын.