Югары сыйныфларда язарга туры килгән иншалар хәтерегездәме? Төп тезис җөмләсе, кереш абзац, раслаучы абзацлар, йомгак. Ә йомгак, әйтик, Моби Диктагы Ахавның Мәсихкә охшаш шәхес булуы турында.
Уф. Шуңа күрә мин мәсьәләнең икенче ягын күрсәтергә телим: эссе чынлыкта нәрсә ул һәм аны ничек язалар. Яки, ким дигәндә, мин аны ничек язам.
Модалар
Чын эсселар белән мәктәптә язарга кушылган нәрсәләр арасындагы иң ачык аерма шунда: чын эсселар бары тик инглиз әдәбияты турында гына түгел. Әлбәттә, мәктәпләр укучыларны язарга өйрәтергә тиеш. Әмма тарихи очраклылыклар аркасында язарга өйрәтү әдәбият өйрәнү белән буталып беткән. Һәм шулай итеп бөтен ил буенча укучылар аз бюджетлы бейсбол командасының Yankees белән ничек ярыша алуы, яки модада төснең роле, яки яхшы десертның нәрсәдән гыйбарәт булуы турында түгел, ә Диккенс әсәрләрендәге символизм турында язалар.
Нәтиҗәдә, язу күңелсез һәм мәгънәсез бер нәрсә булып күренә башлый. Диккенсның символизмы кемгә кирәк? Диккенсның үзенә дә төсләр яки бейсбол турындагы эссе кызыграк булыр иде.
Эшләр ничек шушы дәрәҗәгә җиткән соң? Моңа җавап бирер өчен безгә мең ел диярлек артка чигенергә кирәк. 1100 еллар тирәсендә Европа, гасырлар буе дәвам иткән хаостан соң, ниһаять, бераз иркен сулыш ала башлады, һәм аларда кызыксыну куанычы барлыкка килгәч, алар без «классика» дип атаган нәрсәне яңадан ачтылар. Бу тәэсир безгә башка бер кояш системасыннан затлар килеп төшкән кебек булган. Бу элекке цивилизацияләр шулкадәр үсеш алган булган ки, алдагы берничә гасыр дәвамында Аурупа галимнәренең төп эше, барлык өлкәләрдә диярлек, шул борынгылар белгәнне үзләштерүдән гыйбарәт булган.
Бу чорда борынгы текстларны өйрәнү зур абруйга ия булды. Бу нәкъ менә галимнәр шөгыльләнергә тиешле эш булып тоелды. Аурупа фәне көч туплаган саен, бу әһәмиятен югалта барды; 1350 елга фән белән кызыксынган кеше үз чорында Аристотельгә караганда яхшырак укытучылар таба ала иде. [1] Әмма мәктәпләр фәнгә караганда әкренрәк үзгәрә. XIX гасырда да борынгы текстларны өйрәнү уку программасының нигезе булып кала бирде.
Һәм шулвакыт түбәндәге сорау өлгереп җитте: әгәр борынгы текстларны өйрәнү фәнни өлкә өчен яраклы икән, нигә заманча текстлар ярамаска тиеш? Җавап, әлбәттә, шунда: классик филологиянең төп яшәү мәгънәсе интеллектуаль археологиянең бер төре булган, ә замандаш авторлар очрагында мондый эш таләп ителми. Ләкин аңлашыла торган сәбәпләр аркасында беркем дә бу җавапны бирергә теләмәде. Археологик эш күбесенчә башкарылган булгач, бу классиканы өйрәнүчеләрнең вакытларын бушка уздырмасалар да, ким дигәндә икенче дәрәҗәдәге мәсьәләләр өстендә эшләвен аңлата иде.
Һәм шулай итеп заманча әдәбиятны өйрәнү башланды. Башта моңа каршылык шактый зур иде. Инглиз әдәбияты буенча беренче курслар яңарак көллиятләрдә, бигрәк тә Америкадагыларда башланган кебек. Дартмут, Вермонт университеты, Амхерст һәм Лондон Университет көллияте 1820 елларда инглиз әдәбиятын укыттылар. Әмма 1876 елга кадәр Гарвардта, ә 1885 елга кадәр Оксфордта инглиз әдәбияты профессоры юк иде. (Оксфордта инглиз теле кафедрасы ачылганчы ук кытай теле кафедрасы бар иде.) [2]
Кисәк ягын үзгәрткән нәрсә, ким дигәндә АКШта, профессорлар укытып кына калмыйча, фәнни-тикшеренү эше белән дә шөгыльләнергә тиеш дигән фикер булган кебек. Бу фикер (PhD гыйльми дәрәҗәсе, кафедралар һәм гомумән заманча университет төшенчәсе белән бергә) XIX гасыр ахырында Германиядән алынган. 1876 елда Джонс Хопкинс университетында башланып, бу яңа модель бик тиз таралды.
Язу моның корбаннарының берсе булды. Көллиятләр күптән инде инглизчә инша язуны (композицияне) укыта иде. Ләкин композиция буенча ничек тикшеренү үткәрергә? Математика укытучы профессорлардан яңа математик нәтиҗәләр таләп ителә алган, тарих укытучылардан тарих буенча гыйльми мәкаләләр таләп ителә алган, әмма риторика яки композиция укытучы профессорлар нишләргә тиеш? Алар нәрсә буенча тикшеренү үткәрергә тиеш? Иң якын өлкә булып инглиз әдәбияты тоелды. [3]
Һәм шулай итеп XIX гасыр ахырында язарга өйрәтү инглиз әдәбияты профессорлары кулына күчте. Моның ике кимчелеге бар иде: (а) әдәбият буенча белгеч, сәнгать белгеченең үзенә яхшы рәссам булу мәҗбүри булмаган кебек, үзе яхшы язучы булырга тиеш түгел, һәм (б) язуның темасы хәзер күбесенчә әдәбият булып чыга, чөнки профессор үзе нәкъ менә шуның белән кызыксына.
Югары сыйныф мәктәпләре университетларга охшатырга тырыша. Безнең мәктәптәге аяныч тәҗрибәбезнең орлыклары 1892 елда, Милли мәгариф ассоциациясе «югары сыйныфлар курсында әдәбият һәм композицияне берләштерергә рәсми рәвештә киңәш иткәч» чәчелде. [4] Шул рәвешле башлангыч өйрәнүдәге («3 Rs») язу өлеше әдәбият белән буталды, һәм нәтиҗәдә югары сыйныф укучылары инглиз әдәбияты турында язарга мәҗбүр булды — үзләре дә сизмәстән, берничә дистә ел элек әдәбият профессорлары үз журналларында бастырган нәрсәләрне кабатлап яза башладылар.
Әгәр бу укучыга мәгънәсез бер күнегү булып тоела икән, бернинди гаҗәпләнәсе юк, чөнки без хәзер чын эштән өч адым ераклыкта: укучылар инглиз теле профессорларын кабатлый, тегеләре классик галимнәрне кабатлый, ә алары исә 700 ел элек сокландыргыч һәм бик тә кирәкле булган эш нигезендә туган традициянең бары тик дәвамчылары гына.
Яклау юк
Чын эссе белән мәктәптә язарга мәҗбүр иткән нәрсәләр арасындагы икенче зур аерма шул: чын эссе бернинди позицияне алдан билгеләп, аны яклауга кайтып калмый. Әдәбият турында язарга тиешбез дигән фикер кебек үк, бу принцип та күптән онытылган чыгышлы тагын бер интеллектуаль баш авыртуы булып чыга.
Урта гасыр университетлары күбесенчә руханилар семинарияләре булган дип ялгыш уйлыйлар. Чынлыкта алар күбрәк юридик мәктәпләр булган. Һәм, ким дигәндә безнең традициядә, юристлар — бәхәснең теләсә кайсы ягын якларга һәм аны мөмкин кадәр ышандырырлык итеп нигезләргә өйрәтелгән яклаучылар. Сәбәп булдымы бу, әллә нәтиҗәме, ләкин бу рух иртә университетларны биләп алган иде. Риторика — ышандырып бәхәсләшү сәнгате — бакалавриат программасының өчтән берен алып торган. [5] Ә лекциядән соң фикер алышуның иң таралган формасы диспут булган. Бу бүгенге көндәге диссертация яклауда, һич югы исем ягыннан, сакланып калган: күпчелек кеше тезис һәм диссертация сүзләрен бер үк мәгънәдә куллана, әмма башта тезис кеше яклаган позиция булган, ә диссертация — аны яклау өчен китерелгән дәлилләр булган.
Позицияне яклау суд бәхәсендә кирәкле бер явызлык булырга мөмкин, әмма бу хакыйкатькә ирешүнең иң яхшы юлы түгел, һәм минемчә юристлар моны беренче булып таныр иде. Сез бу юл белән барганда нечкәлекләрне генә югалтып калмыйсыз. Төп проблема шунда: сез сорауның үзен үзгәртә алмыйсыз.
Шуңа да карамастан, бу принцип югары сыйныфта язарга өйрәткән нәрсәләрнең нәкъ төзелешенә салынган. Төп җөмлә — бу сезнең алдан сайланган тезисыгыз, дәлилләүче абзацлар — көрәштә сез ясаган сугулар, ә йомгак — ыгы-зыгы, йомгак үзе нәрсә соң? Мәктәптә укыганда мин бу турыда беркайчан да төгәл белмәдем. Без беренче абзацта әйткән нәрсәне башка сүзләр белән, беркем дә сизмәслек итеп кабатларга тиеш кебек тоела иде. Моның нигә кирәге бар? Ләкин мондый «эссе»ның каян килеп чыкканын аңлагач, йомгакның каян алынганын күрәсез. Бу — присяжныйларга әйтелә торган йомгаклау сүзе.
Яхшы язма ышандырырлык булырга тиеш, әлбәттә, ләкин ул яхшы бәхәсләшә белгәнгә күрә түгел, ә дөрес җавапларга ирешкәнгә күрә ышандырырлык булырга тиеш. Мин эссеның караламасын дусларыма укырга биргәндә, мине ике нәрсә кызыксындыра: кайсы өлешләр аларны ялкыта һәм кайсылары ышандырмый кебек тоела. Күңелсез өлешләрне, гадәттә, кыскартып төзәтеп була. Әмма мин ышандырмый торган өлешләрне остарак бәхәсләшеп төзәтергә тырышмыйм. Миңа бу мәсьәләне сөйләшергә кирәк.
Иң кимендә, мин нәрсәнедер начар аңлатканмын дигән сүз. Бу очракта, сөйләшү барышында мин аңлаешлырак аңлатма табарга мәҗбүр булам, һәм мин аны эссега кертеп җибәрә алам. Еш кына әйткән фикеремне дә үзгәртергә туры килә. Ләкин максат беркайчан да бары тик үз сүзеңне үткәрү генә түгел. Укучы акыллырак булган саен, ышандырырлык булу белән хаклык бер үк нәрсәгә әйләнә, шуңа күрә акыллы укучыларны ышандыра алам икән, димәк мин хакыйкатькә якынмын.
Кешене үз ягыңа авыштырырга омтылган язу стиле кабул ителерлек (яки котылгысыз) форма булырга мөмкин, ләкин аны эссе дип атау тарихи яктан дөрес түгел. Эссе — бөтенләй башка нәрсә.
Сынап карау
Чын эссеның нәрсә икәнен аңлау өчен безгә тагын тарихка мөрәҗәгать итәргә кирәк, ләкин бу юлы артык ерак түгел. 1580 елда үзенең «essais» дип аталган китабын бастырган Мишель де Монтенга таба. Ул юристлар эшләгәннән бөтенләй башка бер нәрсә белән шөгыльләнгән, һәм бу аерма атаманың үзендә үк чагыла. Essayer — французча «сынап карарга», «омтылырга» дигән фигыль, ә essai — омтылыш, сынау дигән сүз. Эссе — ул берәр нәрсәне аңлап төшенергә омтылып яза торган нәрсә.
Нәрсәне аңларга? Сез аны әле белмисез. Һәм шуңа күрә сез тезистан башлый алмыйсыз, чөнки сездә ул юк, һәм бәлки беркайчан да булмас. Эссе раслаудан түгел, сораудан башлана. Чын эсседа сез бернинди позицияне яклап тормыйсыз. Сез бераз ачылып калган ишекне күрәсез дә, аны ачып, эчтә нәрсә барын карарга керәсез.
Әгәр бөтен максатыгыз — мәсьәләне аңлап төшенү генә икән, нигә аны язарга кирәк соң? Нигә гади генә утырып уйланмаска? Ә менә Монтенның бөек ачышы нәкъ шунда да. Фикерләрне белдерү аларны формалаштырырга ярдәм итә. Дөресен генә әйткәндә, «ярдәм итә» дигән сүз артык зәгыйфь монда. Эсселарыма кергән фикерләрнең күбесе башыма язарга утыргач кына килде. Мин аларны нәкъ менә шуңа күрә язам да.
Мәктәптә язган нәрсәләрегездә сез, теория буенча, укучыга бары тик үзегезне аңлатасыз. Ә чын эсседа сез үзегез өчен язасыз. Сез кычкырып фикер йөртәсез.
Ләкин бөтенләй үк алай түгел. Кунаклар чакыру фатирыгызны җыештырырга мәҗбүр иткән кебек үк, бүтән кешеләр укыячак нәрсәне язу сезне тирәнрәк фикер йөртергә мәҗбүр итә. Шуңа күрә укучы аудиториясенең булуы мөһим. Бары тик үзем өчен генә язган язмаларым бернәрсәгә дә ярамый. Алар гадәттә сүрелә бара. Авырлыкларга очраганда, мин берничә тонык сорау белән язуны тәмамлыйм да, чәй эчәргә чыгып китәм.
Басылып чыккан күп кенә эсселар да шулай ук сүрелеп бетә. Бигрәк тә яңалыклар журналларының штаттагы хезмәткәрләре язганнары. Чит авторлар, гадәттә, «позицияне яклау» төрендәге мәкаләләр яза, һәм алар туп-туры дәртле (һәм алдан билгеләнгән) йомгакка таба йөгерә. Ә менә штат авторлары үзләрен «тигезләнгән» нәрсә язарга бурычлы дип саный. Популяр журнал өчен язганга күрә, алар иң радиацияле каршылыклы сораулардан башлыйлар, ә аннары — популяр журнал өчен язганга күрә — куркудан артка чигенәләр. Аборт: яклымы, каршымы? Бу төркем бер фикер әйтә. Теге төркем икенче фикер әйтә. Бер нәрсә төгәл: мәсьәлә катлаулы. (Тик безгә ачуланмагыз. Без бернинди дә нәтиҗә ясамадык.)
Елга
Сораулар гына җитми. Эссе җаваплар табарга тиеш. Әлбәттә, алар һәрвакыт килеп чыкмый. Кайвакыт сез өметле сораудан башлыйсыз һәм беркая да барып чыкмыйсыз. Ләкин андыйларны бастырмыйсыз. Алар төгәл нәтиҗә бирмәгән экспериментларга охшаш. Сез бастырган эссе укучыга ул әле белмәгән яңа бер нәрсә ачарга тиеш.
Ләкин сез аңа нәрсә әйтүегез кызыклы булган очракта мөһим түгел. Мине кайвакыт урау юллар белән йөрүдә гаеплиләр. Позицияне яклап язылган язмада бу кимчелек булыр иде. Анда сез хакыйкать белән кызыксынмыйсыз. Сез кая барасыгызны инде беләсез, һәм туп-туры шунда барырга, тоткарлыкларны көч белән үтеп, сазлыклы җирләрне кул болгап кына узарга телисез. Ләкин сез эсседа бөтенләй бүтән нәрсә эшләргә тырышасыз. Эссе — ул хакыйкатьне эзләү булырга тиеш. Аның сыргаланып бармавы шикле булыр иде.
Меандр (ягъни Мендерес) — Төркиядәге бер елга. Көтелгәнчә, ул бөтен җирдә сыргаланып ага. Ләкин ул моны җилбәзәклектән эшләми. Ул тапкан юл — диңгезгә илтүче иң экономияле юл. [6]
Елганың алгоритмы гади. Һәр адымда — аска таба ак. Эссечы өчен бу түбәндәгечә яңгырый: кызыклы якка ак. Киләсе барасы урыннарның барысы арасыннан иң кызыклысын сайлагыз. Әлбәттә, кеше елга кебек үк киләчәкне бөтенләй күрми кала алмый. Мин нәрсә турында язарга теләгәнемне һәрвакыт гомуми рәвештә беләм. Әмма мин ирешергә теләгән төгәл нәтиҗәләрне белмим; абзацтан абзацка мин фикерләрнең үз агымы белән баруына юл куям.
Бу һәрвакыт килеп чыкмый. Кайвакыт, елга кебек үк, кеше стенага килеп төртелә. Шулчак мин дә елга кебек итәм: кире чигенәм. Бу эссены язганда да бер мәлдә билгеле бер уй җебеннән баргач, фикерләрем беткәнен сиздем. Миңа җиде абзац артка чигенеп, бүтән юнәлештә барысын да яңадан башларга туры килде.
сыйфаты ягыннан эссе — ул фикер йөртү агымы, ләкин диалог чистартылган сөйләшү булган кебек, ул да чистартылган уй агымы. Чын фикер, чын сөйләшү кебек үк, ялгыш башланган омтылышлар белән тулы. Аны укуы бик авыр булыр иде. Төп җепне ассызыклау өчен сезгә кисәргә һәм тулыландырырга кирәк, рәссамның карандаш рәсемен тушь белән сызган кебек. Ләкин төп нөсхәнең табигыйлеген югалтырлык дәрәҗәдә күп үзгәртмәгез.
Елга ягына өстенлек бирегез. Эссе — ул белешмәлек түгел. Бу төгәл бер җавап эзләп укый торган һәм аны тапмагач үзеңне алданган хис итә торган нәрсә түгел. Мин билгеләнгән юл буйлап тырышып бара торган эссега караганда, көтелмәгән, әмма кызыклы якка борылып киткән эссены күпкә теләбрәк укыр идем.
Гаҗәпләнү
Алайса нәрсә ул кызыклы? Минем өчен кызыклы булу гаҗәпләнүне аңлата. Джеффри Джеймс әйткәнчә, интерфейслар иң аз аптырау принцибына таянырга тиеш. Машинаны туктатырлык булып күренгән төймә аны тизләтергә түгел, туктатырга тиеш. Ә эсселарда исә барысы да киресенчә булырга тиеш. Эсселар максималь дәрәҗәдә гаҗәпләндерүгә омтылырга тиеш.
Мин озак вакыт очудан курка идем һәм бары тик читтән торып кына сәяхәт итә ала идем. Дусларым ерак җирләрдән кайткач, мин алардан нәрсә күргәннәрен гади әдәплелек йөзеннән генә сорамый идем. Мин моны чынлап та белергә тели идем. Һәм мин алардан мәгълүмат алуның иң яхшы юлы — аларны нәрсә гаҗәпләндергәнен сорау икәнен аңладым. Бу урын алар көткәннән нәрсәсе белән аерылып тора иде? Бу гаять файдалы сорау. Сез аны иң игътибарсыз кешеләрдән дә сорый аласыз, һәм ул алар үзләре дә теркәгәннәрен белмәгән мәгълүматны чыгарып бирәчәк.
Гаҗәпләнүләр — сез белмәгән генә түгел, ә беләм дип уйлаган нәрсәләрегезгә капма-каршы килгән нәрсәләр ул. Шуңа күрә алар — сез ала алырлык иң кыйммәтле фактлар төре. Алар сәламәтлеккә файдалы гына түгел, ә сез инде ашаган зарарлы ризыкларның тәэсирен кире кайтара торган ризык кебек.
Гаҗәпләнүләрне ничек табарга? Эссе язу эшенең яртысы нәкъ менә шунда ята. (Икенче яртысы — фикереңне яхшы итеп җиткерү.) Сере шунда: үзеңне укучы өчен үрнәк итеп куллану. Сез бары тик үзегез күп уйланган нәрсәләр турында гына язарга тиешсез. Ә инде бу тема турында күп уйланган сезне нәрсәнеңдер гаҗәпләндерүе күпчелек укучыларны да гаҗәпләндерәчәк.
Мәсәлән, күптән түгел чыккан бер эсседа мин компьютер программистларын бары тик алар белән бергә эшләгәндә генә бәяләп булганлыктан, гомумән алганда кемнең иң яхшы программист булуын беркем дә белми дип билгеләп үттем. Бу эссены яза башлаганда мин моны аңламаган идем, һәм хәтта хәзер дә моны сәеррәк дип табам. Сез эзли торган нәрсә нәкъ менә шул инде.
Шулай итеп, эссе язарга теләсәгез, сезгә ике компонент кирәк: сез күп уйланган берничә тема һәм көтелмәгәнне табып чыгару сәләте.
Нәрсә турында уйланырга кирәк? Минемчә, бу мөһим түгел — теләсә нинди нәрсәгә җитәрлек дәрәҗәдә тирән кереп китсәң, ул кызыклы була ала. Мөмкин булган бердәнбер чыгарма — барлык төрлелек аңлы рәвештә кырып ташланган нәрсәләр булырга мөмкин, мәсәлән, фастфудта эшләү. Үткәнгә күз салсак, Baskin-Robbins-та эшләүдә кызыклы берәр нәрсә бар идеме? Әйе, клиентлар өчен төснең никадәр мөһим булуы кызыклы иде. Билгеле бер яшьтәге балалар витринага төртеп, сарыны теләүләрен әйтә иделәр. Алар French Vanilla телиләрме, әллә Lemonмы? Алар бары тик аңгыраеп карап тора иде. Алар сары төсне теләделәр. Аннары тагын бер сер: нигә мәңгелек яраткан Pralines 'n' Cream шулкадәр җәлеп итүчән иде? (Хәзер уйлавымча, бу тоз аркасында иде.) Һәм әтиләр белән әниләрнең балаларына туңдырма сатып алу рәвешендәге аерма: әтиләр — юмартлык күрсәтүче мәрхәмәтле патшалар кебек, әниләр исә — арыган, басымга бирешкән кебек. Шуңа күрә, әйе, хәтта фастфудта да ниндидер материал бар кебек.
Ләкин ул вакытта мин моны сизми идем. Уналты яшемдә мин таш кисәге кебек үк игътибарсыз идем. Хәзер мин шул яшьтән сакланып калган хәтер кыйпылчыкларында, барысы да күз алдымда тере килеш барган чакта күрә алганга караганда күбрәк нәрсәне күрәм.
Күзәтүчәнлек
Димәк, көтелмәгәнне табып алу сәләте тумыштан гына бирелгән нәрсә түгел. Бу сез өйрәнә ала торган нәрсә булырга тиеш. Моңа ничек өйрәнергә?
Билгеле бер дәрәҗәдә бу тарихны өйрәнүгә охшаган. Тарихны беренче тапкыр укыганда, ул исемнәр һәм даталар өермәсе генә булып тоела. Хәтердә бернәрсә дә калмый кебек. Ләкин күбрәк белгән саен, яңа фактлар ябышыр өчен сезнең кармакларыгыз күбрәк була — бу исә белемне экспоненциаль тизлек белән туплавыгызны аңлата. Норманнарның 1066 елда Англияне яулап алганын истә калдыргач, башка бер төркем норманнарның шул ук чорда Көньяк Италияне яулап алганын ишетү сезнең игътибарыгызны җәлеп итәчәк. Бу сездә Нормандия турында кызыксыну уятачак, һәм өченче китапта норманнарның хәзерге Франциянең күпчелек өлеше кебек Рим империясе җимерелгәндә агылып килгән кабиләләр түгел, ә дүрт гасырдан соң, 911 елда килгән викинглар (norman = north man, төньяк кешесе) булуы турында әйтелгәнен билгеләп үтәрсез. Бу исә Дублинның да 840 елларда викинглар тарафыннан нигезләнгәнен истә калдыруны җиңеләйтә. Һәм шулай дәвам итә, геометрик прогрессиядә.
Гаҗәпләнүләр туплау да шуңа охшаш процесс. Сез никадәр күбрәк аномалияләр күрсәгез, яңаларын шулкадәр җиңелрәк күрерсез. Димәк, сәер булса да, картайган саен тормыш сезнең өчен тагын да гаҗәебрәк булырга тиеш. Бала чагымда мин олылар бөтен нәрсәне белеп бетергән дип уйлый идем. Барысы да киресенчә булып чыкты. Нәкъ менә балалар барысын да беләбез дип уйлый. Алар бары тик ялгышалар гына.
Гаҗәпләнүләргә килгәндә, байлар тагын да бая бара. Ләкин (байлык белән булган кебек) бу процессны тизләтергә ярдәм итә торган фикерләү гадәтләре булырга мөмкин. Сораулар бирү гадәтенә ия булу яхшы, бигрәк тә «Нигә?» дип башлана торган сорауларны. Әмма өч яшьлек балалар кебек тәртипсез рәвештә нигә дип сорау түгел. Чиксез күп сораулар бар. Җимешлеләрен ничек табарга?
Дөрес түгел кебек күренгән нәрсәләр турында «нигә?» дип сорау миңа аеруча файдалы тоела. Мәсәлән, юмор белән бәхетсезлек арасында нигә бәйләнеш булырга тиеш? Нигә без берәр персонаж, хәтта без яраткан берәү банан кабыгына басып таеп киткәндә көләбез? Монда тулы бер эссе язарлык гаҗәпләнүләр ятканы шиксез.
Әгәр сез дөрес түгел кебек күренгән нәрсәләрне күрергә теләсәгез, сезгә скептицизм файда китерәчәк. Без булдыра алган нәрсәнең 1% ын гына башкарабыз дигәнне мин аксиома итеп алам. Бу бала чакта башыбызга сеңдерелгән кагыйдәгә каршы торырга ярдәм итә: имеш, нәрсәләр ничек булса, шулай булырга тиеш. Мәсәлән, бу эссены язганда мин сөйләшкән һәркем инглиз теле дәресләре турында бер үк фикердә иде — бөтен процесс мәгънәсез булып тоелган. Ләкин ул вакытта беркемнең дә боларның барысы да чынлыкта бер зур хата дигән гипотеза чыгарырга кыюлыгы җитмәде. Без бары тик без үзебез нәрсәдер аңлап бетермибез дип уйладык.
Минем уйлавымча, дөрес түгел кебек күренгән нәрсәләргә генә түгел, ә көлкеле рәвештә дөрес түгел күренгән нәрсәләргә дә игътибар итәргә кирәк. Берәр кешенең эссеның караламасын укыганда көлгәнен күргәч, мин һәрвакыт куанам. Ләкин нигә куанырга тиеш соң мин? Мин яхшы фикерләргә омтылам бит. Яхшы фикерләр нигә кызык булырга тиеш? Бәйләнеш гаҗәпләнүдә булырга мөмкин. Гаҗәпләнүләр безне көлдерә, ә гаҗәпләнүләр — кешегә җиткерергә теләгән нәрсә бит ул.
Мин үземне гаҗәпләндергән нәрсәләрне блокнотларга язып барам. Мин аларны кире укып, язганнарымны куллануга кадәр беркайчан да барып җитмим, ләкин соңрак шул ук уйларны кабатларга омтылам. Шуңа күрә блокнотларның төп кыйммәте — нәрсәләрне язуның башыгызда калдырган эзендә булырга мөмкин.
Бик шәп («cool») булып күренергә тырышкан кешеләр гаҗәпләнүләр туплаганда уңайсыз хәлдә калачак. Гаҗәпләнү — ялгышкан булуны аңлата. Ә шәп булуның асылы, теләсә кайсы ундүрт яшьлек үсмер әйтә алганча, nil admirari (бернәрсәгә дә гаҗәпләнмәү). Ялгышсаң, аңа басым ясама; бернәрсә дә булмаган кебек тот үзеңне, бәлки беркем дә сизми калыр.
Шәп булуның бер сере — тәҗрибәсезлек сезне ахмак итеп күрсәтерлек вазгыятьләрдән качу. Әгәр сез гаҗәпләнүләр табарга телисез икән, нәкъ киресен эшләргә тиешсез. Төрле өлкәләрне күпләп өйрәнегез, чөнки иң кызыклы гаҗәпләнүләрнең кайберләре — төрле өлкәләр арасындагы көтелмәгән бәйләнешләр. Мәсәлән, иң тәмле ризыклар арасында булган варенье, бекон, тозлы кыяр һәм сыр башта продуктларны саклап калу ысуллары буларак кына уйлап табылган. Китап һәм картиналар да шулай ук.
Нәрсә генә өйрәнсәгез дә, тарихны да кертегез — ләкин сәяси тарихны түгел, ә социаль һәм икътисади тарихны. Тарих миңа шулкадәр мөһим булып тоела ки, аны бары тик фәннең бер тармагы итеп кенә карау адаштыручы булыр иде. Аны тасвирлауның тагын бер юлы: безнең бүгенгә кадәр тупланган барлык мәгълүматларыбыз.
Башка нәрсәләр белән беррәттән, тарихны өйрәнү яхшы фикерләрнең нәкъ борын төбендә ачылуны көтеп ятканына ышаныч бирә. Кылычлар бронза чорында хәнҗәрләрдән үсеп чыккан, ә аларның (кремнийдан ясалган элгәрләре кебек) сабы йөзеннән аерым булган. Кылычлар озынрак булганлыктан, саплары гел сынып торган. Ләкин сап белән йөзне бербөтен итеп кою уен уйлап табарга биш йөз ел вакыт кирәк булган.
Буйсынмаучанлык
Барыннан да элек, үзегезгә рөхсәт ителмәгән нәрсәләргә игътибар итү гадәтен тәрбияләгез: яки алар «урынсыз» булганга, яки мөһим түгел, яки сез шөгыльләнергә тиеш булмаган нәрсә булганга. Әгәр сезне берәр нәрсә кызыксындыра икән, инстинктларыгызга ышаныгыз. Игътибарыгызны җәлеп иткән җепләрдән барыгыз. Әгәр сезне чынлап та кызыксындырган нәрсә бар икән, аларның барыбер шуңа таба алып баруының серле бер сәләте бар, нәкъ берәр нәрсә белән аеруча горурланган кешеләрнең сөйләшүе гел шул темага кайтып калган кебек.
Мәсәлән, мине һәрвакыт пеләшне каплау өчен чәчне яннан тарап яткыру (comb-over) сокландыра иде, бигрәк тә кешене үз чәченнән ясалган бәрәт кигән кебек күрсәтә торган кырый төре. Әлбәттә, бу кызыксыну өчен түбән бер нәрсә кебек — үсмер кызларга калдырырга кирәк булган өстән-өстен күзәтү кебек. Шулай да моның астында нәрсәдер бар. Төп сорау, мин аңлаганча, шунда: чәчен шулай яткыручы үзен ничек кызык күренгәнен сизми соң? Ә җавап шул: ул бу кыяфәткә әкренләп, баскычлап килеп җиткән. Чәчен пеләшләнгән җир өстеннән бераз саграк тараудан башланган нәрсә әкренләп, 20 ел эчендә, бер куркыныч нәрсәгә әверелгән. Әкренлек, эзлеклелек гаять зур көчкә ия. Һәм бу көчне файдалы максатларда да кулланырга мөмкин: сез үзегезне алдап куркыныч кыяфәткә китерә алган кебек үк, үзегезне алдап, беркайчан да алдан планлаштырырга батырчылык итмәгән зур бер нәрсәне дә барлыкка китерә аласыз. Чынлыкта, күпчелек яхшы программа тәэминаты нәкъ шулай туа. Сез гадиләштерелгән төш (kernel) язудан башлыйсыз (бу ни дәрәҗәдә кыен булырга мөмкин инде?) һәм әкренләп ул тулы бер операцион системага әйләнә. Моннан алдагы адым туа: сез шул ук нәрсәне рәсем сәнгатендә яки романда эшли алыр идегезме?
Җитди булмаган сораудан нәрсәләр чыгарып булуын күрәсезме? Эссе язу турында бер киңәш бирәсе булсам, ул түбәндәгечә булыр иде: сезгә кушылганча эшләмәгез. Ышанырга тиеш булган нәрсәгә ышанмагыз. Укучылар көткән эссены язмагыз; көткән нәрсәңнән бернәрсәгә дә өйрәнеп булмый. Һәм мәктәптә өйрәткәнчә язмагыз.
Буйсынмауның иң мөһим төре — гомумән эссе язу. Бәхеткә, мондый буйсынмаучанлыкның киң таралу билгеләре бар. Элек рәсми рәвештә расланган бик аз сандагы язучыларга гына эссе язарга рөхсәт ителә иде. Журналлар аларны аз бастыра иде, һәм аларны нәрсә әйткәннәренә караганда, кем язганына карап бәяли иделәр; яхшы булса, журнал билгесез бер язучының хикәясен бастырырга мөмкин иде, ләкин алар x турында эссе бастырсалар, ул кешенең яше ким дигәндә кырыкта булырга һәм вазифасы исемендә x сүзе булырга тиеш иде. Бу исә проблема, чөнки система эчендәге кешеләр, нәкъ менә система эчендә булганнары өчен, күп нәрсәләрне әйтә алмыйлар.
Интернет моны үзгәртә. Һәркем Интернет челтәрендә эссе бастыра ала, һәм ул, теләсә кайсы язма кебек үк, аны кем язганына карап түгел, ә анда нәрсә әйтелгәненә карап бәяләнә. Х турында язарга сез кем соң? Сез — үзегез язган нәрсә ул.
Популяр журналлар укый-яза белүнең таралуы белән телевизор барлыкка килү арасындагы чорны хикәянең алтын гасыры итте. Ә Интернет челтәре, бәлки, бу заманны эссенең алтын гасыры итәр. Һәм моны яза башлаганда бу фикер минем башыма да килмәгән иде, әлбәттә.
Искәрмәләр
[1] Мин Оремны (якынча 1323–82) күздә тотам. Әмма төгәл бер датаны сайлау кыен, чөнки аурупалылар классик фәнне үзләштереп бетергәч тә гыйлемлектә кинәт төшенкелек башланган. Моның сәбәбе 1347 елгы чума булырга мөмкин; фәнни алгарыш тенденциясе халык саны сызыгы белән тәңгәл килә.
[2] Parker, William R. "Where Do College English Departments Come From?" College English 28 (1966-67), 339–351 битләр. Түбәндә кабат басылган: Gray, Donald J. (ed). The Department of English at Indiana University Bloomington 1868-1970. Indiana University Publications.
Daniels, Robert V. The University of Vermont: The First Two Hundred Years. University of Vermont, 1991.
Mueller, Friedrich M. Letter to the Pall Mall Gazette. 1886/87. Түбәндә кабат басылган: Bacon, Alan (ed). The Nineteenth-Century History of English Studies. Ashgate, 1998.
[3] Мин монда тарихны бераз кыскартам. Башта әдәбият филологиягә юл биргән, чөнки ул (а) җитдирәк күренгән һәм (б) шул буынның күп кенә алдынгы галимнәре белем алган Алманиядә популяр булган.
Кайбер очракларда язу укытучылары in situ инглиз теле һәм әдәбияты профессорларына әверелгәннәр. 1851 елдан бирле Гарвардта риторика буенча Бойлстон профессоры булган Фрәнсис Джеймс Чайлд (Francis James Child) 1876 елда университетның беренче инглиз теле һәм әдәбияты профессоры булган.
[4] Parker, op. cit., 25 бит.
[5] Бакалавриат уку программасы яки тривиум (моннан «тривиаль» сүзе чыккан) латин грамматикасы, риторика һәм мантыйктан торган. Магистрлык дәрәҗәсенә дәгъва кылучылар исә арифметика, геометрия, музыка һәм астрономиядән торган квадривиумны өйрәнүгә күчкәннәр. Бергәләп болар җиде ирекле сәнгать дип аталган.
Риториканы өйрәнү турыдан-туры Римнан мирас итеп алынган, анда ул иң мөһим фән саналган. Борынгы дөньяда мәгариф җир биләүчеләрнең улларын сәяси һәм суд бәхәсләрендә үз мәнфәгатьләрен яклый алырлык дәрәҗәдә яхшы сөйләргә өйрәтүдән гыйбарәт булган, дисәк, дөреслектән ерак китмәбез.
[6] Тревор Блэквелл моның тулысынча дөрес түгеллеген искәртә, чөнки борылышларның тышкы читләре тизрәк ашала.
Әлеге язманың караламаларын укып чыкканнары өчен Кен Андерсонга, Тревор Блэквеллга, Сара Харлинга, Джессика Ливингстонга, Джеки Макдоноуга һәм Роберт Морриска рәхмәтемне белдерәм.