Эссе кешеләргә улар әлегә белмәгән берәй нәмәне һөйләргә тейеш. Ләкин кешеләрҙең берәй нәмәне белмәүенең өс төрлө сәбәбе булырға мөмкин, һәм улар бер-береһенән ныҡ айырылған өс төрлө эссе барлыҡҡа килтерә.
Кешеләрҙең берәй нәмәне белмәүенең бер сәбәбе — уны белеүҙең мөһим түгеллегендә. Был насар эссе килеп сығасаҡ тигәнде аңлатмай. Мәҫәлән, һеҙ машинаның берәй билдәле моделе тураһында яҡшы эссе яҙа алаһығыҙ. Уҡыусылар унан нимәлер белер ине. Был уларҙың донъяға ҡарашын киңәйтер ине. Бер нисә уҡыусы өсөн был хатта ниндәйҙер кимәлдә күҙ асылыуға ла сәбәп булыуы мөмкин. Ләкин был бик ғәҙәттән тыш машина булмаһа, уның тураһында белеү һәр кем өсөн мотлаҡ түгел. [1]
Әгәр берәй нәмәне белеү мөһим түгел икән, кешеләрҙең уны ни өсөн белмәүе тураһындағы һорауға яуап та юҡ. Осраҡлы факттарҙы белмәү — был ғәҙәти хәл. Ләкин һеҙ белеү мөһим булған нәмәләр тураһында яҙырға йыйынһағыҙ, уҡыусыларығыҙҙың уларҙы ни өсөн әлегә белмәүен һорарға тейешһегеҙ. Был уларҙың тәжрибәһеҙлеге арҡаһындамы, әллә аңралығы арҡаһындамы?
Шулай итеп, һеҙ әйткән нәмәне уҡыусыларҙың әле белмәүенең өс сәбәбе бар: (a) был мөһим түгел, (b) улар аңра, йәки (c) улар тәжрибәһеҙ.
Был бүленеште яһауымдың сәбәбе ошо фактҡа барып етеү ине: әгәр мин унан башлаһам, ул бәхәсле булып күренер ине, әммә хәҙер асыҡ булырға тейеш. Әгәр һеҙ аҡыллы кешеләр өсөн мөһим нәмәләр тураһында яҙаһығыҙ икән, һеҙ йәштәр өсөн яҙаһығыҙ.
Дөрөҫөрәге, һеҙ иң ҙур йоғонто яһай торған урын тап шунда. Һеҙ әйткән һәр нәмә, йәшегеҙгә ҡарамаҫтан, үҙегеҙ өсөн дә кәм тигәндә ниндәйҙер кимәлдә яңы булырға тейеш. Кире осраҡта был эссе булмай, сөнки эссе — ул үҙегеҙ өсөн берәй нәмәне асыҡлау маҡсатында яҙған төшөнсә. Ләкин һеҙ нимә асыҡлаһағыҙ ҙа, ул йәш уҡыусылар өсөн үҙегеҙгә ҡарағанда ҙурыраҡ ғәжәпләнеү булыр, моғайын.
Ғәжәпләнеүҙең үҙ континуумы бар. Бер сиктә һеҙ уҡыған нәмә бөтә фекерләү рәүешегеҙҙе үҙгәртә ала. The Selfish Gene миңә тап шундай тәьҫир яһаны. Был ике мәғәнәле һүрәттең икенсе аңлатмаһын ҡапыл күргәндәй булды: организмдар урынына төп геройҙар итеп гендарҙы ҡабул итә алаһығыҙ, һәм шулай эшләгәндә эволюцияны аңлауы күпкә еңелерәк була. Икенсе сиктә иһә яҙма уҡыусыларҙың быға тиклем уйлаған (йәки уйлайбыҙ тип иҫәпләгән) фекерен һүҙҙәр менән генә белдерә.
Эссенең тәьҫире — был уның уҡыусыларҙың фекерләүен күпме үҙгәртеүенең теманың мөһимлегенә ҡабатландығы. Ләкин ике яҡта ла яҡшы һөҙөмтәгә өлгәшеүе ауыр. Мөһим темалар буйынса яңы ҙур идеялар табыуы ҡыйын. Шуға күрә ғәмәлдә юл ҡуйыу бар: һеҙ уртаса мөһим булған нәмәләр буйынса уҡыусыларҙың фекерләүен ныҡ үҙгәртә алаһығыҙ, йәки бик мөһим булғандары буйынса саҡ ҡына үҙгәртә алаһығыҙ. Ләкин йәш уҡыусылар менән был нисбәт үҙгәрә. Уларҙың фекерләүен үҙгәртеү өсөн мөмкинлек киңерәк, шуға күрә мөһим нәмәләр тураһында яҙыуҙың файҙаһы күберәк.
Был компромисс аңлы рәүештә эшләнмәй, кәм тигәндә минең өсөн шулай. Был күберәк яҙыусылар эшләгән тартылыу яланы кеүек. Ләкин һәр эссеист, быны аңлаймы-юҡмы, тап ошо яланда эшләй.
Был турала әйткәс, ул асыҡ күренә, ләкин быны аңлау өсөн миңә оҙаҡ ваҡыт кәрәк булды. Мин аҡыллы кешеләр өсөн мөһим темаларға яҙырға теләгәнемде белә инем. Эмпирик рәүештә үҙемдең йәштәр өсөн яҙыуымды һиҙҙем. Әммә һуңғыһының беренсеһенән килеп сыҡҡан тәбиғи эҙемтә булыуын аңлау өсөн йылдар талап ителде. Ысынында иһә, мин быны ошо эссене яҙғанда ғына тулыһынса аңланым.
Хәҙер быны белгәс, мин берәй нәмәне үҙгәртергә тейешменме? Юҡтыр, тип уйлайым. Ысынында, яҙыусылар эшләгән яландың төҙөлөшөн күреү миңә ундағы һөҙөмтәләрҙе оптималләштерергә тырышмауымды иҫкә төшөрҙө. Мин ниндәйҙер билдәле йәштәге уҡыусыларҙы ғәжәпләндерергә тырышмайым; мин үҙ-үҙемде ғәжәпләндерергә тырышам.
Нимә тураһында яҙыуҙы мин ғәҙәттә ҡыҙыҡһыныуыма эйәреп хәл итәм. Мин яңы берәй нәмәне күрәм дә шуны тәрәнерәк өйрәнәм. Быны үҙгәртеү, моғайын, хата булыр ине. Ләкин эссе яланының төҙөлөшөн күреү мине уйландырҙы. Йәш уҡыусыларҙы нимә ғәжәпләндерер ине? Ҡайһы мөһим нәмәләрҙе кешеләр ғәҙәттә һуң төшөнә? Ҡыҙыҡ һорау. Был турала уйланырға кәрәк.
Иҫкәрмәләр
[1] Мөһим булмаған темаға ысынлап та яҡшы эссе яҙыуы ауыр, сөнки ысынлап та оҫта эссеист теманы һис шикһеҙ тәрәнерәк һыуҙарға йүнәлтәсәк. E. B. White картуфты нисек бешереү тураһында шундай эссе яҙа алыр ине, һәм ул мәңгелек аҡыллылыҡ менән тулы булып сығыр ине. Ундай осраҡта, әлбиттә, ул ысынында картуф бешереү тураһында булмаҫ ине; был бары тик башланғыс нөктә генә булыр ине.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Jessica Livingston һәм Michael Nielsen-ға рәхмәт белдерәм.