Эссе адамдарға олар әлі білмейтін бірдеңені айтып беруі керек. Бірақ адамдардың бірдеңені білмеуінің үш түрлі себебі бар және олар эссенің үш түрлі түрін тудырады.
Адамдардың бір нәрсені білмеуінің бір себебі — оны білу маңызды емес. Бұл одан жаман эссе шығады дегенді білдірмейді. Мысалы, көліктің белгілі бір үлгісі туралы жақсы эссе жазуға болады. Оқырмандар одан жаңа бірдеңе үйренеді. Бұл олардың дүниетанымын толықтыра түседі. Бірнеше оқырман үшін бұл тіпті қандай да бір ақиқаттың бетін ашқандай әсер етуі мүмкін. Бірақ егер бұл өте ерекше көлік болмаса, оны әрбір адамның білуі аса маңызды емес. [1]
Егер бір нәрсені білу маңызды болмаса, адамдардың оны неге білмейтіні туралы сұраққа жауап жоқ. Кездейсоқ деректерді білмеу — қалыпты жағдай. Бірақ егер сіз білу маңызды нәрселер туралы жазатын болсаңыз, оқырмандарыңыздың оны неліктен әлі күнге дейін білмейтінін сұрауыңыз керек. Бұл олардың тәжірибесіздігінен бе, әлде зердесінің таяздығынан ба?
Сонымен, оқырмандардың сіз айтқан нәрсені әлі білмеуінің үш себебі: (а) оның маңызды еместігі, (б) олардың зердесінің таяздығы, немесе (в) олардың тәжірибесіздігі.
Менің бұлай жіктеуімнің себебі мына фактіге жету еді: егер мен сөзімді содан бастасам, ол даулы болып көрінуі мүмкін еді, бірақ қазір анық болуы керек. Егер сіз ақылды адамдар үшін маңызды нәрселер туралы жазып жатсаңыз, онда сіз жастарға арнап жазып жатырсыз.
Дәлірек айтқанда, сіздің ең көп ықпал ететін жеріңіз сол. Не айтсаңыз да, жасыңыз қаншада болса да, ол кем дегенде сіздің өзіңіз үшін белгілі бір дәрежеде тың дүние болуы керек. Әйтпесе бұл эссе болмайды, өйткені эссе — бірдеңенің байыбына бару үшін жазылатын нәрсе. Бірақ сіз ұғынған нәрсе, сірә, сізге қарағанда жас оқырмандар үшін үлкенірек тосынсый болады.
Таңғалудың үздіксіз шкаласы бар. Оның бір шегінде оқыған нәрсеңіз бүкіл ойлау жүйеңізді өзгерте алады. The Selfish Gene маған осылай әсер етті. Бұл екіұшты кескіннің екінші қырын кенеттен көргендей болды: негізгі кейіпкер ретінде организмдерді емес, гендерді қарастыруға болады және бұлай істегенде эволюцияны түсіну оңайырақ болады. Екінші шегінде жазба оқырмандардың онсыз да ойлап жүрген — немесе солай ойладым деп санаған — нәрсесін жай ғана сөзбен жеткізеді.
Эссенің әсері оның оқырмандардың ойлауын қаншалықты өзгертетінін тақырыптың маңыздылығына көбейткенге тең. Бірақ екеуін де бірдей жақсы алып шығу қиын. Маңызды тақырыптар бойынша үлкен тың идеяларға келу оңай емес. Сондықтан іс жүзінде ымыра бар: сіз оқырмандардың ойлауын орташа маңызды нәрселер туралы қатты өзгерте аласыз, немесе өте маңызды нәрселер туралы сәл ғана өзгерте аласыз. Бірақ жас оқырмандармен бұл тепе-теңдік ауысады. Олардың ойлауын өзгертуге көбірек орын бар, сондықтан маңызды нәрселер туралы жазудың қайтарымы әлдеқайда жоғары.
Бұл ымыра саналы түрде жасалмайды, кем дегенде менде олай емес. Бұл көбінесе жазушылар жұмыс істейтін тартылыс өрісіне ұқсайды. Бірақ әрбір эссеші мұны түсінсе де, түсінбесе де, осы өрістің ішінде еңбек етеді.
Айтқан кезде бұл анық көрінеді, бірақ мұны түсіну үшін маған көп уақыт қажет болды. Мен ақылды адамдар үшін маңызды тақырыптар туралы жазғым келетінін білдім. Тәжірибе жүзінде жастарға арнап жазып жатқандай болып көрінетінімді байқадым. Бірақ екіншісінің біріншісінен туындайтын автоматты салдар екенін түсіну үшін маған жылдар керек болды. Шын мәнінде, мен оның байыбына тек осы эссені жазу барысында ғана көз жеткіздім.
Енді мұны білген соң, бірдеңені өзгертуім керек пе? Мен олай ойламаймын. Шын мәнінде, жазушылар жұмыс істейтін өрістің пішінін көру маған ондағы қайтарым үшін оңтайландырып жатпағанымды есіме салды. Мен белгілі бір жастағы оқырмандарды таңғалдыруға тырысып жатқан жоқпын; мен өзімді таңғалдыруға тырысамын.
Мен не туралы жазу керектігін көбінесе қызығушылыққа еру арқылы шешемін. Жаңа бірдеңені байқаймын да, оны қаза бастаймын. Мұны өзгерту қателік болар еді. Бірақ эссе өрісінің пішінін көру мені ойландырып тастады. Жас оқырмандарды не таңғалдырар еді? Адамдар әдетте қай маңызды нәрселерді кеш түсінеді? Қызық сұрақ. Осы туралы ойлануым керек.
Ескертпелер
[1] Дегенмен, маңызды емес тақырып туралы шынымен жақсы эссе жазу қиын, өйткені шынымен мықты эссеші тақырыпты сөзсіз тереңірек арнаға бұрып әкетеді. Е. Б. Уайт картоп қайнату туралы мәңгілік даналыққа толы эссе жаза алар еді. Мұндай жағдайда, әрине, ол шын мәнінде картоп қайнату туралы болмас еді; бұл жай ғана бастапқы нүкте болар еді.
Осы эссенің нобайларын оқып шыққаны үшін Джессика Ливингстон мен Майкл Нильсенге алғыс айтамын.