Эссе кешеләргә алар әлегә белмәгән нәрсәнедер сөйләргә тиеш. Әмма кешеләрнең нәрсәнедер белмәвенең өч төрле сәбәбе бар, һәм алар өч бөтенләй төрле эссе төрен барлыкка китерә.
Беренче сәбәп — ул нәрсәне белү мөһим түгел. Бу аннан начар эссе чыгар дигәнне аңлатмый. Мәсәлән, сез билгеле бер машина моделе турында яхшы эссе яза аласыз. Укучылар аннан яңа нәрсә белер иде. Бу аларның дөньяны күрү рәвешен тулыландырыр иде. Берничә укучы өчен бу хәтта ниндидер дәрәҗәдә яктырыш (ачылыш) та булырга мөмкин. Әмма бу бик гадәти булмаган машина булмаса, аны һәркемнең белүе бик мөһим түгел. [1]
Әгәр нәрсәнедер белү мөһим түгел икән, кешеләрнең аны ни өчен белмәве турындагы сорауга җавап юк. Очраклы фактларны белмәү — гадәти хәл. Ләкин сез белү чыннан да мөһим булган нәрсәләр турында язарга җыенасыз икән, укучыларыгызның аларны ни өчен әлегә кадәр белмәвен сорарга тиешсез. Сәбәбе аларның тәҗрибәсезлегендәме, әллә аңсызлыгындамы (үтмәслегендәме)?
Шулай итеп, сез сөйләгән нәрсәне укучыларның әлегә белмәвенең өч сәбәбе: (а) моның мөһим түгеллеге, (б) аларның аңсызлыгы, яисә (в) аларның тәҗрибәсезлеге.
Мин бу бүленешне түбәндәге фикергә килер өчен ясадым; әгәр мин сүзне шуннан башласам, ул бәхәсле күренер иде, әмма хәзер инде аңлашылырга тиеш. Әгәр сез акыллы кешеләр өчен мөһим нәрсәләр турында язасыз икән, сез яшьләр өчен язасыз.
Төгәлрәк әйткәндә, сезнең иң зур тәэсирегез нәкъ шунда булачак. Үзегезнең яшегез ничәдә булуга карамастан, сез әйткән һәр нәрсә сезнең үзегез өчен дә ниндидер дәрәҗәдә яңа булырга тиеш. Югыйсә бу эссе түгел, чөнки эссе — ул ниндидер нәрсәне ачыклау, аңлау өчен языла торган әйбер. Әмма сез ачыклаган нәрсә яшьрәк укучылар өчен сезнең үзегезгә караганда да зуррак гаҗәпләнү булыр, мөгаен.
Гаҗәпләнүнең үз континуумы бар. Бер кырые: сез укыган нәрсә сезнең бөтен фикерләү рәвешегезне үзгәртә ала. The Selfish Gene («Үзсүзле ген») минем белән шулай эшләде. Бу ике мәгънәле сурәтнең икенче аңлатмасын кинәт күрү кебек иде: сез төп геройлар сыйфатында организмнарны түгел, ә геннарны карый аласыз, һәм шулай эшләгәндә эволюцияне аңлау күпкә җиңелрәк була. Икенче кырые: язма укучылар инде болай да уйлаган — яисә уйладык дип исәпләгән — нәрсәне сүзләр белән генә әйтеп бирә.
Эссенең тәэсире — ул аның укучылар фикерләвен никадәр үзгәртүен теманың мөһимлегенә тапкырлаудан гыйбарәт. Ләкин икесен дә бертигез яхшы башкару кыен. Мөһим темалар буенча зур яңа фикерләр тудыру авыр. Шуңа күрә гамәлдә компромисс (компенсация) бар: сез уртача мөһим нәрсәләр турында укучыларның фикерләвен бик нык үзгәртә аласыз, яисә бик мөһим нәрсәләр турында аны җиңелчә генә үзгәртә аласыз. Әмма яшьрәк укучылар белән бу мөнәсәбәт үзгәрә. Аларның фикерләвен үзгәртү өчен урын күбрәк, шуңа күрә мөһим нәрсәләр турында язуның нәтиҗәсе зуррак була.
Бу компромисс аңлы рәвештә ясалмый, ким дигәндә минем өчен шулай. Бу язучылар эшли торган гравитация кырына охшаганрак. Әмма һәр эссеист, моны аңласа да, аңламаса да, шул кырда эшли.
Бер әйткәч, бу ачык күренә, ләкин моны аңлау өчен миңа озак вакыт кирәк булды. Мин акыллы кешеләр өчен мөһим темалар турында язарга теләгәнемне белә идем. Мин тәҗрибәдән чыгып үземнең яшьләр өчен язгандай булуымны сиздем. Ләкин икенчесенең беренчесеннән табигый рәвештә килеп чыгуын аңлау өчен миңа еллар кирәк булды. Дөресен әйткәндә, мин моны әлеге эссене язганда гына тулысынча аңладым.
Хәзер моны белгәч, мин нәрсәне дә булса үзгәртергә тиешме? Юктыр. Чынлыкта, язучылар эшли торган кырның формасын күрү миңа андагы нәтиҗәләрне оптимальләштермәвемне искә төшерде. Мин билгеле бер яшьтәге укучыларны гаҗәпләндерергә тырышмыйм; мин үземне гаҗәпләндерергә тырышам.
Нәрсә турында язарга икәнен мин гадәттә кызыксыну артыннан барып хәл итәм. Мин ниндидер яңа нәрсәне күрәм дә шуны тирәнрәк казый башлыйм. Моны үзгәртү хата булыр иде, мөгаен. Ләкин эссе кырының формасын күрү мине уйга салды. Яшь укучыларны нәрсә гаҗәпләндерер иде? Кешеләр кайсы мөһим нәрсәләрне соңрак аңларга омтыла? Кызыклы сорау. Бу турыда уйланырга кирәк.
Искәрмәләр
[1] Шулай да, мөһим булмаган тема турында чыннан да яхшы эссе язу кыен, чөнки чыннан да яхшы эссеист бу теманы котылгысыз рәвештә тирәнрәк суларга алып кереп китәчәк. Э. Б. Уайт бәрәңге пешерү турында эссе яза ала иде, һәм нәтиҗәдә ул мәңгелек акыл белән тулы булып чыга иде. Мондый очракта, әлбәттә, ул чынлыкта бәрәңге пешерү турында булмас иде инде; бу бары тик башлангыч нокта гына булыр иде.
Моның караламаларын укыганнары өчен Джессика Ливингстонга һәм Майкл Нильсенга рәхмәт.