Кешеләр ниндәйҙер эшкә уны яҡшы башҡарырлыҡ дәрәжәлә етди ҡараһа, уны иң яҡшы эшләгәндәр ҡалғандарҙан күпкә өҫтөнөрәк булып сыға. Леонардо менән Боргоньоне кеүек икенсе сортлы замандаштары араһында ифрат ҙур айырма бар. Раймонд Чандлер менән детектив романдар яҙыусы уртаса автор араһында ла тап шундай уҡ айырма күренә. Иң юғары кимәлдәге профессиональ шахматсы ғәҙәти клуб уйынсыһына ҡаршы бер тапҡыр ҙа еңелмәйенсә ун мең партия уйнай ала.
Шахмат уйнау, һүрәт төшөрөү йәки романдар яҙыу кеүек үк, аҡса эшләү ҙә — ныҡ махсуслашҡан оҫталыҡ. Ләкин ниңәлер беҙ был оҫталыҡҡа бөтөнләй икенсе төрлө ҡарайбыҙ. Бер нисә кешенең шахмат уйнауҙа йәки романдар яҙыуҙа башҡаларҙан күпкә өҫтөн булыуына бер кем дә зарланмай, әммә бер нисә кеше ҡалғандарға ҡарағанда күберәк аҡса эшләһә, бының дөрөҫ түгеллеге тураһында баш мөхәррир мәҡәләләре баҫылып сыға.
Ни өсөн? Вариацияның характеры башҡа оҫталыҡтарҙан бер ҙә айырылмай кеүек. Кешеләр оҫталыҡ аҡса эшләүгә ҡағылғанда ниңә шул тиклем ҡаты реакция белдерә һуң?
Минеңсә, беҙҙең аҡса эшләүгә айырым ҡарауыбыҙҙың өс сәбәбе бар: бала саҡта уҡ беҙгә һеңгән байлыҡ тураһындағы яңылыш модель; күптән түгел генә осорға тиклем байлыҡтарҙың күбеһе тупланған намыҫһыҙ юл; һәм килемдәрҙең ҙур тигеҙһеҙлеге йәмғиәт өсөн насар тигән борсолоу. Мин аңлағанса, беренсеһе — хата, икенсеһе — иҫкергән, ә өсөнсөһө — эмпирик яҡтан дөрөҫ түгел. бәлки, заманса демократияла килемдәр айырмаһы ысынында сәләмәтлек билдәһелер?
Байлыҡтың «атай моделе»
Биш йәшемдә мин электр утын розеткалар барлыҡҡа килтерә тип уйлай инем. Уны етештереүсе электр станциялары барлығын белмәй инем. Шуның шикелле, күпселек балаларҙың башына ла байлыҡты булдырырға кәрәклеге килмәй. Ул ата-әсәнән ағып торған нәмә булып күренә.
Байлыҡ менән осрашҡан шарттары арҡаһында, балалар байлыҡты яңылыш аңларға тартыла. Улар уны аҡса менән бутай. Улар уны билдәле бер сикләнгән күләмдә тип уйлай. Һәм улар уны (тигеҙ бүленергә тейеш булған) ниндәйҙер етәкселәр тарафынан таратыла торған нәмә тип күрә, ә (тигеҙ булмаған кимәлдә яһалырға мөмкин булған) булдырылырға тейешле нәмә тип түгел.
Ысынында иһә байлыҡ — аҡса түгел. Аҡса — бары тик байлыҡтың бер төрөн икенсеһенә алмаштырыуҙың уңайлы юлы ғына. Байлыҡ — был төп асыл, йәғни беҙ һатып ала торған тауарҙар һәм хеҙмәттәр. Бай йәки ярлы илгә барғанда, ҡайһыһында булыуығыҙҙы белеү өсөн кешеләрҙең банк иҫәптәренә ҡарарға кәрәкмәй. Һеҙ байлыҡты күрә алаһығыҙ — биналарҙа һәм урамдарҙа, кешеләрҙең кейемендә һәм сәләмәтлегендә.
Байлыҡ ҡайҙан килә? Уны кешеләр яһай. Күпселек кеше фермаларҙа йәшәгән һәм кәрәкле нәмәләрҙе үҙ ҡулдары менән эшләгән саҡта быны төшөнөү еңелерәк ине. Ул ваҡытта һәр ғаиләнең булдырған байлығын өйҙә, мал-тыуарҙа һәм иген һаҡлағыста күрергә мөмкин ине. Донъя байлығы бәлеш киҫәктәре кеүек бүлеп бирелергә тейешле ҡатып ҡалған дәүмәл түгеллеге лә асыҡ ине. Әгәр күберәк байлыҡ теләһәң, уны үҙең эшләй ала инең.
Бөгөн дә был шулай уҡ дөрөҫ, тик арабыҙҙан бик аҙҙар ғына байлыҡты үҙе өсөн туранан-тура булдыра (бер нисә ваҡ-төйәк хужалыҡ эштәрен иҫәпкә алмағанда). Нигеҙҙә, беҙ байлыҡты башҡалар өсөн аҡсаға алмашҡа булдырабыҙ, ә уны һуңынан үҙебеҙ теләгән байлыҡ төрҙәренә алмаштырабыҙ. [1]
Балалар байлыҡ булдыра алмағанлыҡтан, уларҙа нимә генә булһа ла, барыһы ла уларға бирелергә тейеш. Ә байлыҡ һиңә бирелгән нәмә булғас, әлбиттә, ул тигеҙ бүленергә тейеш кеүек күренә. [2] Күпселек ғаиләләрҙә ул шулай бүленә лә. Балалар быны үҙҙәре күҙәтә. Бер туғанына икенсеһенә ҡарағанда күберәк эләкһә, улар «ғәҙел түгел» тип ҡысҡыра.
Ысын донъяла ата-әсәң иҫәбенә мәңге йәшәй алмайһың. Әгәр берәй нәмә теләһәң, уны һатып алыуға етәрлек аҡса биреүҙәре өсөн йә үҙең яһарға, йә башҡа берәү өсөн шул уҡ ҡиммәттәге хеҙмәт күрһәтергә тейешһең. Ысын донъяла байлыҡ (ҡараҡтар һәм спекулянттар кеүек бер нисә «белгесте» иҫәпкә алмағанда) — Атай кеше тарата торған түгел, ә үҙең булдырырға тейеш булған нәмә. Һәм уны булдырыу һәләте менән теләге кешенән кешегә айырылғанлыҡтан, ул бер тигеҙ яһалмай.
Һеҙгә кешеләр теләгән нәҫтәне эшләгән йәки етештергән өсөн түләйҙәр, һәм күберәк аҡса эшләгәндәр йыш ҡына кешеләр теләгән нәмәне яҡшыраҡ башҡара. Төп ролдәрҙәге актерҙар икенсе пландағыларға ҡарағанда күпкә күберәк аҡса эшләй. Икенсе пландағы актерҙар ҙа тиерлек шундай уҡ харизматик булыуы мөмкин, әммә кешеләр кинотеатрға барып, фильмдар исемлегенә ҡарағанда, улар ҙур йондоҙҙарҙа булған шул өҫтәмә ялҡынды теләй.
Әлбиттә, кешеләр теләгән нәмәне эшләү — аҡса табыуҙың берҙән-бер юлы түгел. Банк таларға, ришүәт һорарға йәки монополия урынлаштырырға ла мөмкин. Бындай хәйләләр байлыҡтағы ҡайһы бер айырмаларҙы, һәм ысынында иң ҙур шәхси байлыҡтарҙың айырымдарын аңлата, әммә улар килемдәр айырмаһының төп сәбәбе түгел. Оккам бритваһы күрһәткәнсә, килемдәр айырмаһының төп сәбәбе — кешенең башҡа теләһә ҡайһы оҫталығындағы айырмалар сәбәбе менән бер үк.
Ҡушма Штаттарҙа эре асыҡ компанияның генераль директоры уртаса кешенекенән яҡынса 100 тапҡырға күберәк аҡса эшләй. [3] Баскетболсылар яҡынса 128 тапҡырға, ә бейсболсылар 72 тапҡырға күберәк ала. гәзит редакциялары бындай статистиканы ҡурҡыныс бер хәл итеп телгә ала. Ләкин бер кешенең икенсеһенән 100 тапҡырға емешлерәк булыуын күҙ алдына килтереү минең өсөн бер ҙә ауыр түгел. Боронғо Римдә ҡолдарҙың хаҡы уларҙың оҫталығына ҡарап 50 тапҡырға тиклем айырылған. [4] Һәм был әле мотивацияны йәки заманса технологиялар биргән хеҙмәт етештереүсәнлегенең өҫтәмә көсөн иҫәпкә алмайынса.
Спортсыларҙың йәки директорҙарҙың эш хаҡы тураһындағы баш мәҡәләләр миңә башлапҡы христиан авторҙарын хәтерләтә: улар урамға сығып ҡарау урынына, төп принциптарға таянып Ерҙең түңәрәк булыу-булмауы тураһында бәхәсләшкән. [5] Берәй кешенең хеҙмәте күпме тороуы — сәйәси һорау түгел. Был — баҙар үҙе билдәләгән нәмә.
«Улар ысынлап та беҙҙең 100 кешебеҙгә тиңме ни?» — тип һорай мәҡәлә яҙыусылар. Был һеҙҙең «тиң» һүҙен нисек аңлауығыҙға бәйле. Әгәр һеҙ быны кешеләр уларҙың һәләттәре өсөн күпме түләргә әҙер булыуы мәғәнәһендә аңлаһағыҙ, яуап, күрәһең, эйе.
Ҡайһы бер етәкселәрҙең килеме ниндәйҙер ғәҙелһеҙлектәрҙе сағылдыра. Ләкин килемдәре ысынлап та үҙҙәре булдырған байлыҡты сағылдырған башҡа етәкселәр юҡмы ни? Стив Джобс бөлгөнлөккә төшөп барған компанияны ҡотҡарып ҡалды. Һәм көрсөктән сығарыу буйынса белгес кеүек сығымдарҙы ҡыҫҡартыу юлы менән генә түгел; ул Apple компанияһының киләһе продукттары ниндәй булырға тейешлеген хәл итергә тейеш ине. Быны башҡа бик аҙҙар эшләй алыр ине. Етәкселәр менән хәл нисек булыуға ҡарамаҫтан, профессиональ баскетболсыларҙың эш хаҡы һорау менән тәҡдимде сағылдырмай тип кем бәхәсләшә ала һуң?
Бер кешенең икенсеһенә ҡарағанда шул тиклем күберәк байлыҡ булдыра алыуы тәү ҡарашҡа ихтимал түгел кеүек күренергә мөмкин. Был серҙең асҡысы — шул уҡ һорауға кире ҡайтыу: улар ысынлап та беҙҙең 100 кешегә тиңме? Баскетбол командаһы үҙ уйынсыларының береһен осраҡлы 100 кешегә алмаштырыр инеме? Стив Джобсты осраҡлы 100 кешенән торған комитет менән алмаштырһағыҙ, Apple-дың сираттағы продукты ниндәй булыр ине? [6] Бындай нәмәләр һыҙыҡлы масштабланмай. Бәлки, етәксенең йәки профессиональ спортсының оҫталығы һәм тәүәккәллеге ябай кешенекенән ун тапҡырға ғына артыҡтыр (был нимәне генә аңлатһа ла). Ләкин уның барыһы ла бер кешелә тупланған булыуы бөтә нәмәне хәл итә.
Бер хеҙмәткә саманан тыш күп түләнә, ә икенсеһенә аҙ түләнә тигәндә беҙ нимәне күҙ уңында тотабыҙ? Ирекле баҙарҙа хаҡтар һатып алыусыларҙың нимә теләүе менән билдәләнә. Кешеләр шиғриәткә ҡарағанда бейсболды нығыраҡ ярата, шуға ла бейсболсылар шағирҙарға ҡарағанда күберәк аҡса эшләй. Шуға күрә билдәле бер хеҙмәт төрөнә тейешенсә түләнмәй тиеү кешеләр хата нәмәләрҙе теләй тип әйтеү менән бер тиң.
Әлбиттә, кешеләр дөрөҫ булмаған нәмәләрҙе теләй. Быға ғәжәпләнеү үҙе сәйер тойола. Ә ҡайһы бер эш төрҙәренә түбән түләнеүе ғәҙелһеҙ тип әйтеү тағы ла сәйерерәк күренә. [7] Улай тиһәгеҙ, һеҙ кешеләрҙең хата нәмәләр теләүе ғәҙелһеҙ тип әйтәһегеҙ. Кешеләрҙең Шекспир менән быуҙа бешкән йәшелсәләргә ҡарағанда реалити-шоу һәм корн-догтарҙы өҫтөн күреүе үкенесле, әммә ғәҙелһеҙме? Был зәңгәр төҫ ауыр йәки өҫкә ҡарай юҫыҡ түңәрәк тип әйтеүгә оҡшаған.
Бында «ғәҙелһеҙ» һүҙенең килеп сығыуы — «атай моделенең» шикһеҙ эҙе. Был фекер был сәйер контекста башҡаса нисек тыуа алһын? Әгәр һөйләүсе һаман да «атай моделе» нигеҙендә фекер йөрөтһә һәм байлыҡты башҡалар теләгән нәмәне эшләү аша булдырылған нәмә тип түгел, ә уртаҡ сығанаҡтан ағып ятҡан һәм бүлешергә кәрәк булған нәмә тип күрһә, берәүҙәрҙең икенселәргә ҡарағанда күпкә күберәк эшләгәнен күргәндә тап ошондай уй тыуасаҡ.
«Килемдең тигеҙ бүленмәүе» тураһында һөйләгәндә, беҙ шулай уҡ: был килем ҡайҙан килә? — тип һорарға тейешбеҙ. [8] Ул кәүҙәләндергән байлыҡты кем яһаған? Сөнки килемдәр кешеләрҙең күпме байлыҡ булдырыуына ҡарап ҡына айырылған осраҡта, бүленеш тигеҙ булмаҫҡа мөмкин, ләкин уны ғәҙелһеҙ тип атауы ҡыйын.
Урлау
Байлыҡтағы ҙур айырмаларҙы хәүефле тип ҡабул итеүебеҙҙең икенсе сәбәбе шунда: кешелек тарихының күп өлөшөндә байлыҡ туплауҙың ғәҙәти юлы урлау булған: малсылыҡ йәмғиәттәрендә — мал ҡыуып алып китеү; игенселек йәмғиәттәрендә — һуғыш ваҡытында башҡаларҙың биләмәләрен тартып алыу, ә солох ваҡытында уларға һалым һалыу.
Низағтарҙа еңеүсе яҡтағылар еңелеүселәрҙән тартып алынған ерҙәрҙе алған. 1060-сы йылдарҙа Англияла Вильгельм Яулап алыусы еңелгән англо-саксон дворяндарының ерҙәрен үҙ ярандарына бүлеп биргәндә, был хәрби низағ ине. 1530-сы йылдарға ҡарай, Генрих VIII монастырь ерҙәрен үҙ ярандарына таратҡанда, был күберәк сәйәси төҫ алғайны. [9] Ләкин принцип бер үк булып ҡалды. Ысынында тап ошо уҡ принцип хәҙер Зимбабвела эшләй.
Ҡытай кеүек нығыраҡ ойошҡан йәмғиәттәрҙә хаким һәм уның түрәләре ерҙәрҙе тартып алыу урынына һалымдарҙы ҡулланған. Ләкин бында ла шул уҡ принцип күренә: байыу юлы байлыҡ булдырыу түгел, ә уны үҙләштерерлек ҡөҙрәтле хакимға хеҙмәт итеү ине.
Был хәл Европала урта синыфтың күтәрелеүе менән үҙгәрә башланы. Хәҙер беҙ урта синыфты бай ҙа, ярлы ла булмаған кешеләр тип аңлайбыҙ, әммә башта улар айырым бер төркөм ине. Феодал йәмғиәттә бары тик ике синыф була: яугир аристократия һәм уларҙың ерҙәрендә эшләгән крепостной крәҫтиәндәр. Урта синыф ҡалаларҙа йәшәгән һәм һөнәрселек һәм сауҙа менән үҙ көнөн күргән яңы, өсөнсө төркөм ине.
Унынсы һәм ун беренсе быуаттарҙан башлап, ваҡ дворяндар һәм элекке крепостнойҙар ҡалаларға берләште, һәм был ҡалалар яйлап урындағы феодалдарҙы һанға һуҡмаҫлыҡ дәрәжәлә ҡөҙрәтлегә әйләнде. [10] Крепостнойҙар кеүек үк, урта синыф та нигеҙҙә байлыҡ булдырыу иҫәбенә көн күрҙе. (Генуя һәм Пиза кеүек порт ҡалаларында улар шулай уҡ пиратлыҡ менән дә шөғөлләнде.) Ләкин крепостнойҙарҙан айырмалы рәүештә, уларҙың байлыҡты күпләп етештереүгә ынтылышы бар ине. Крепостной булдырған һәр байлыҡ уның хужаһына ҡараған. Йәшерә алғаныңдан артыҡ эшләүҙең мәғәнәһе лә булмаған. Ә ҡала халҡының бәйһеҙлеге үҙҙәре булдырған һәр байлыҡты үҙҙәрендә ҡалдырырға мөмкинлек биргән.
Байлыҡ булдырыу юлы менән байыу мөмкинлеге тыуғас, йәмғиәт тотошлай бик тиҙ байый башланы. Беҙҙә булған барлыҡ нәмә тиерлек урта синыф тарафынан булдырылған. Ысынында иһә индустриаль йәмғиәттәрҙә ҡалған ике синыф ғәмәлдә юҡҡа сыҡты, һәм уларҙың исемдәре урта синыфтың ике сигенә бирелде. (Һүҙҙең тәүге мәғәнәһендә Билл Гейтс — урта синыф вәкиле.)
Ләкин сәнәғәт революцияһына тиклем байлыҡ булдырыу байыуҙың иң яҡшы юлы булараҡ коррупцияны тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығара алманы. Англияла, һәр хәлдә, байыуҙың башҡа, тиҙерәк юлдары барлыҡҡа килгәс кенә, коррупция моданан сыҡты (һәм ысынында уны «коррупция» тип атай башланылар).
Ун етенсе быуаттағы Англия бөгөнгө өсөнсө донъя илдәренә ныҡ оҡшаған ине: дәүләт вазифаһы байыуҙың рәсми танылған юлы һаналды. Ул замандағы ҙур байлыҡтар сауҙаға ҡарағанда беҙ бөгөн коррупция тип атарлыҡ күренештәргә күберәк нигеҙләнгән ине. [11] Ун туғыҙынсы быуатҡа был хәл үҙгәрҙе. Ришүәтселек дауам итте, ул хәҙер ҙә һәр ерҙә бар, ләкин сәйәсәт инде ҡомһоҙлоҡҡа ҡарағанда дан яратыусанлыҡҡа күберәк бирелгән кешеләргә ҡалды. Технология байлыҡты урлауға ҡарағанда тиҙерәк булдырырға мөмкинлек бирҙе. Ун туғыҙынсы быуат бай кешеһенең типик образы һарай яраны түгел, ә сәнәғәтсе ине.
Урта синыфтың үҫеше менән байлыҡ нуль суммалы уйын булыуҙан туҡтаны. Джобс менән Возняк үҙҙәре байыу өсөн беҙҙе ярлыландырырға мәжбүр түгел ине. Киреһенсә: улар беҙҙең тормошто матди яҡтан байытҡан нәмәләр уйлап тапты. Улар шулай эшләргә мәжбүр ине, юғиһә беҙ ул нәмәләр өсөн түләмәҫ инек.
Ләкин донъя тарихының күпселек өлөшөндә байлыҡҡа төп юл урлау булғанға күрә, беҙ бай кешеләргә шикләнеп ҡарарға күнеккәнбеҙ. Идеалист студенттар үҙҙәрендә аңһыҙ рәүештә һаҡланған «байлыҡтың балаларса моделенең» үткәндең бөйөк яҙыусылары тарафынан раҫланыуын күрә. Был — хата ҡараштың иҫкергән ҡараш менән осрашыуы.
«Һәр ҙур байлыҡ артында енәйәт ята», — тип яҙған Бальзак. Тик ул улай тип яҙмаған. Ул ысынында сәбәбе асыҡ булмаған ҙур байлыҡ, моғайын, онотолған дәрәжәлә оҫта башҡарылған енәйәт һөҙөмтәһелер, тип әйткән. Әгәр беҙ 1000 йылғы Европа йәки бөгөнгө өсөнсө донъяның күп өлөшө тураһында һөйләшһәк, был киң таралған яңылыш өҙөмтә тап урынына булыр ине. Ләкин Бальзак сәнәғәт революцияһы яҡшы үҫешкән ун туғыҙынсы быуат Францияһында йәшәгән. Ул байлыҡты урламайынса ла туплап булыуын белгән. Сөнки ул быны популяр яҙыусы булараҡ үҙе лә эшләгән. [12]
Бары тик бер нисә ил генә (осраҡлы түгел, иң байҙары) ошо баҫҡысҡа етте. Күпселек илдәрҙә коррупция һаман өҫтөнлөк итә. Күпселегендә байлыҡҡа ирешеүҙең иң тиҙ юлы — уны урлау. Һәм шуға күрә бай илдә килем айырмаларының үҫеүен күргәндә, уның тағы бер Венесуэлаға әйләнеп кирегә тәгәрәүе тураһында борсолоу тыуа. Минеңсә, киреһенсә хәл бара. Һеҙ Венесуэланан тулы бер аҙымға алда барған илде күрәһегеҙ тип уйлайым.
Технология рычагы
Технология байҙар менән ярлылар араһындағы айырманы арттырырмы? Ул етештереүсән кешеләр менән етештереүсән булмағандар араһындағы айырманы һис шикһеҙ арттырасаҡ. Был — технологияның төп асылы. Трактор ярҙамында тырыш крәҫтиән бер көндә ат егеп һөргәнгә ҡарағанда алты тапҡырға күберәк ер һөрә ала ине. Ләкин игенселектең яңы төрөн үҙләштергән осраҡта ғына.
Мин үҙ ғүмеремдә технология рычагының нисек күҙгә күренеп үҫкәнен күрҙем. Юғары кластарҙа уҡығанда мин газон сабып һәм Baskin-Robbins-та туңдырма һалып аҡса эшләнем. Ул ваҡытта булған берҙән-бер эш төрө шул ине. Хәҙер өлкән класс уҡыусылары программа тәьминәте яҙа йәки веб-сайттар төҙөй ала. Ләкин уларҙың ҡайһы берҙәре генә шулай эшләйәсәк; ҡалғандары һаман да туңдырма һаласаҡ.
1985 йылда камиллаштырылған технологиялар миңә шәхси компьютер һатып алырға мөмкинлек биргәнен ныҡ асыҡ хәтерләйем. Бер нисә ай эсендә мин уны фрилансер-программист булараҡ аҡса эшләү өсөн ҡуллана башланым. Бер нисә йыл элек кенә мин быны эшләй алмаҫ инем. Бер нисә йыл элек фрилансер-программист тигән нәмә бөтөнләй юҡ ине. Ләкин Apple ҡеүәтле һәм арзан компьютерҙар рәүешендә байлыҡ булдырҙы, ә программистар уны ҡулланып шунда уҡ күберәк байлыҡ булдырыуға кереште.
Был миҫал күрһәткәнсә, технология беҙҙең етештереү һәләтебеҙҙе һыҙыҡлы түгел, ә экспоненциаль тиҙлектә арттыра, күрәһең. Шуға күрә ваҡыт үтеү менән айырым етештереүсәнлектәге айырманың өҙлөкһөҙ үҫеүен көтөргә кәрәк. Был байҙар менән ярлылар араһындағы айырманы арттырырмы? Ҡайһы айырманы күҙ уңында тотоуығыҙға бәйле.
Технология килем айырмаһын арттырырға тейеш, әммә ул башҡа айырмаларҙы кәметә кеүек. Йөҙ йыл элек байҙар ябай кешеләрҙән бөтөнләй икенсе төрлө тормош алып барған. Улар хеҙмәтселәр менән тулы йорттарҙа йәшәгән, үтә уңайһыҙ зиннәтле кейемдәр кейгән һәм үҙҙәренә айырым ат аҙбарҙары һәм хеҙмәтселәр талап иткән аттар егелгән экипаждарҙа йөрөгән. Хәҙер, технологиялар ярҙамында, байҙар күберәк уртаса кеше кеүек йәшәй.
Машиналар — бының яҡшы миҫалы. Йөҙҙәрсә мең доллар торған ҡиммәтле, ҡулдан йыйылған машиналар һатып алырға мөмкин. Ләкин бының әллә ни мәғәнәһе юҡ. Компаниялар аҙ һанлы ҡиммәтле машиналарға ҡарағанда күп һанлы ябай машиналар етештереп күберәк аҡса эшләй. Шуға күрә күпләп етештерелгән машина етештереүсе компания уның дизайнына күпкә күберәк аҡса бүлә ала. Әгәр һеҙ заказ буйынса яһалған машина һатып алһағыҙ, унда гел берәй нәмә ватылып торасаҡ. Хәҙер ундайҙы һатып алыуҙың берҙән-бер маҡсаты — быға мөмкинлегегеҙ барлығын күрһәтеү.
Йәки ҡул сәғәттәрен алайыҡ. Илле йыл элек сәғәткә күп аҡса тотоп, яҡшыраҡ сифат алырға мөмкин ине. Сәғәттәр механик булғанда, ҡиммәтле сәғәттәр ваҡытты дөрөҫөрәк күрһәткән. Хәҙер улай түгел. Кварц механизмы уйлап табылғандан бирле, ябай Timex йөҙҙәрсә мең доллар торған Patek Philippe-ҡа ҡарағанда теүәлерәк йөрөй. [13] Ысынында, ҡиммәтле машиналарҙағы кеүек, сәғәткә күп аҡса тоторға ныҡ теләһәгеҙ, бының өсөн ҡайһы бер уңайһыҙлыҡтарға түҙергә тура киләсәк: ваҡытты насарыраҡ күрһәтеүҙән тыш, механик сәғәттәрҙе бороп торорға кәрәк.
Технология осһыҙлата алмаған берҙән-бер нәмә — был бренд. Шуға күрә лә беҙ уның тураһында гел күберәк ишетәбеҙ. Бренд — байҙар менән ярлылар араһындағы төп айырмалар юҡҡа сыҡҡас ҡалған ҡалдыҡ. Ләкин әйберҙәрегеҙҙә ниндәй тамға булыуы уларҙың булыу-булмауына ҡарағанда күпкә вағыраҡ мәсьәлә. 1900 йылда һеҙҙең экипажығыҙ булһа, уның нисәнсе йылғы йәки ҡайһы маркалы икәнен бер кем дә һорамаған. Экипажығыҙ булһа — һеҙ бай булғанһығыҙ. Ә бай булмаһағыҙ, омнибуста йөрөгәнһегеҙ йәки йәйәү йөрөгәнһегеҙ. Хәҙер хатта иң ярлы американдар ҙа машина йөрөтә, һәм реклама беҙҙе шул тиклем яҡшы өйрәткәнгә генә беҙ айырыуса ҡиммәтлеләрен айыра алабыҙ. [14]
Шул уҡ хәл тармаҡ артынан тармаҡта ҡабатлана. Әгәр берәй нәмәгә һорау етерлек булһа, технология уны ҙур күләмдә һатыу өсөн етерлек дәрәжәлә осһоҙ итәсәк, һәм күпләп сығарылған өлгөләре, яҡшыраҡ булмаһа ла, кәм тигәндә уңайлыраҡ буласаҡ. [15] Ә байҙар уңайлыҡтан да артыҡ яратҡан бер ни ҙә юҡ. Мин белгән бай кешеләр башҡа дуҫтарым кеүек үк машиналар йөрөтә, шул уҡ кейемдәрҙе кейә, шул уҡ йыһаздарға эйә һәм шул уҡ аҙыҡты ашай. Уларҙың йорттары башҡа биҫтәләрҙә урынлашҡан, йәки бер үк биҫтәлә булһа, дәүмәле менән айырыла, ләкин эсендәге тормош бер төрлө. Йорттар шул уҡ төҙөлөш технологиялары менән төҙөлгән һәм эсендә шул уҡ әйберҙәр бар. Ҡиммәтле һәм махсус эшләнгән нәмәләр менән булышыу уңайһыҙ.
Байҙар үҙ ваҡытын да башҡалар кеүек үк үткәрә. Берти Вустер замандары күптән үткән кеүек. Хәҙер эшләмәҫлек дәрәжәлә бай булған кешеләрҙең күбеһе барыбер эшләй. Уларҙы быға социаль баҫым ғына мәжбүр итмәй; эшһеҙлек — яңғыҙ һәм төшөнкөлөккә килтереүсе хәл.
Шулай уҡ беҙҙә йөҙ йыл элек булған социаль айырмалар ҙа юҡ. Ул дәүерҙең романдарын һәм этикет ҡулланмаларын уҡыу хәҙер ниндәйҙер сәйер ҡәбилә тормошон тасуирлауҙы уҡыу һымаҡ. «Дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен дауам итеүгә килгәндә...» — тип төҫмөрләй Миссис Битондың хужалыҡ итеү китабы (1880), «йорт хужалығы яуаплылығын үҙ өҫтөнә алғас, хужабикәгә үҙ ғүмеренең тәүге осоронда башланған күп кенә бәйләнештәрҙән баш тартыу кәрәк булыуы мөмкин». Бай кешегә кейәүгә сыҡҡан ҡатындан бай булмаған дуҫтарын ташлауы көтөлгән. Бөгөн шулай үҙеңде тотһаң, ҡырағай кеүек күренер инең. Һәм тормошоң да бик күңелһеҙ булыр ине. Кешеләр һаман да бер аҙ айырылырға тартыла, ләкин байлыҡҡа ҡарағанда күберәк белем кимәле буйынса. [16]
Матди һәм социаль яҡтан ҡарағанда, технология байҙар менән ярлылар араһындағы айырманы арттырмай, ә киреһенсә кәметә кеүек. Әгәр Ленин Yahoo, Intel йәки Cisco кеүек компанияларҙың офистарын урап сыҡһа, ул коммунизм еңгән тип уйлар ине. Бөтәһе лә бер үк кейем кейгән, бер үк төрлө бүлмәләрҙә (дөрөҫөрәге, бүлкәттәрҙә) бер үк йыһаздар менән ултыра, һәм бер-береһенә дәрәжә ҡушмайынса, исемдәре менән генә өндәшә. Уларҙың банк иҫәптәренә ҡарағанға тиклем, барыһы ла ул алдан әйткәнсә генә күренер ине. Сәпсим тап килмәне.
Технологияның шул айырманы арттырыуы проблемамы ни? Әлегә улай күренмәй. Килем айырмаһын арттырған һайын, ул башҡа күпселек айырмаларҙы кәметә бара кеүек.
Аксиомаға алмаш
Байҙар менән ярлылар араһындағы килем айырмаһын арттырасаҡ тигән һылтау менән дәүләт сәйәсәтенең тәнҡитләнгәнен йыш ишетергә була. Был насар булыр тип иҫәпләү төп хаҡиҡәт, аксиома кеүек ҡабул ителә. Килемдәрҙең ҙурыраҡ айырмаһы насар булыуы ихтимал, ләкин быны нисек аксиоматик тип әйтеп булғанын мин аңламайым.
Ысынында иһә, индустриаль демократияларҙа был хатта ялған да булыуы мөмкин. Ҡолдар һәм хәрби юлбашсылар йәмғиәтендә, һис шикһеҙ, килемдәр айырмаһы — эске ҙур проблеманың билдәһе. Ләкин крепостнойлыҡ — килемдәр айырмаһының берҙән-бер сәбәбе түгел. Боинг-747 пилоты кассир ҡатындан 40 тапҡырға күберәк аҡса эшләй икән, был уның ул ҡатынды бойондороҡлоҡта тотҡан ниндәйҙер юлбашсы булғанлығы өсөн түгел. Уның оҫталығы ябай ғына рәүештә күпкә ҡиммәтерәк.
Мин альтернатив идея тәҡдим итергә теләйем: заманса йәмғиәттә килемдәр айырмаһының үҫеүе — һаулыҡ билдәһе. Технология етештереүсәнлек айырмаһын һыҙыҡлынан тиҙерәк үҫтерә кеүек. Әгәр беҙ килемдәрҙә быға ярашлы айырманы күрмәйбеҙ икән, бының өс ихтимал аңлатмаһы бар: (а) техник яңылыҡтар туҡтаған, (б) иң күп байлыҡ булдырырлыҡ кешеләр быны эшләмәй, йәки (в) уларға бының өсөн түләмәйҙәр.
Минеңсә, (а) һәм (б) варианттары насар булыр ине тип шикләнмәйенсә әйтә алабыҙ. Килешмәһәгеҙ, 800 йылдағы ябай франк дворяны өсөн булған ресурстар менән генә бер йыл йәшәп ҡарағыҙ ҙа, беҙгә һөҙөмтәһен еткерегеҙ. (Мин йомарт булырмын һәм һеҙҙе таш быуатына уҡ кире ебәрмәҫмен.)
Килемдәр айырмаһын арттырмайынса өҙлөкһөҙ сәскә атҡан йәмғиәткә эйә булыр өсөн берҙән-бер юл (в) булып ҡала кеүек: кешеләр байлыҡты уларға аҡса түләнмәһә лә күпләп булдырасаҡ. Йәғни Jobs менән Wozniak, мәҫәлән, ҙур бер компанияла иртәнге сәғәт 9-ҙан киске 5-кә тиклем эшләп алырлыҡ килемдәре кимәлендә генә аҡса ҡалдырған йәмғиәт өсөн, көнөнә 20-шәр сәғәт шатланып эшләп Apple компьютерын етештерәсәк.
Әгәр кешеләргә хаҡ түләнмәһә, улар байлыҡ булдырырмы? Был ҡыҙыҡ булған осраҡта ғына. Кешеләр операцион системаларҙы бушҡа яҙасаҡ. Ләкин улар уларҙы ҡуймаясаҡ, техник ярҙам шылтыратыуҙарына яуап бирмәйәсәк йәки клиенттарҙы улар менән ҡулланырға өйрәтмәйәсәк. Ә хатта иң юғары технологиялы компаниялар башҡарған эштең кәм тигәндә 90%-ы ошо икенсе, күңелһеҙ төрөнә ҡарай.
Шәхси байлыҡтарҙы конфискациялаған йәмғиәттә байлыҡ булдырыуҙың күңелһеҙ төрҙәренең барыһы ла ҡырҡа яйлай. Беҙ быны эмпирик рәүештә раҫлай алабыҙ. Әйтәйек, һеҙ яҡындағы елләткестән сығалыр тип уйлаған бер сәйер тауыш ишетәһегеҙ. Һеҙ елләткесте һүндерәһегеҙ, һәм тауыш туҡтай. Һеҙ уны кире ҡабыҙаһығыҙ, һәм тауыш тағы башлана. Һүндерелгән — тынлыҡ. Ҡабыҙылған — тауыш. Башҡа мәғлүмәт булмағанда, тауыштың елләткестән килеүе аңлашыла.
Тарихта төрлө осорҙарҙа һәм урындарҙа байлыҡ булдырыу аша етешлек туплау мөмкинлеге ҡабыҙылып һәм һүндерелеп торған. Төньяҡ Италия 800 йылда — һүндерелгән (хәрби түрәләр урлар ине). Төньяҡ Италия 1100 йылда — ҡабыҙылған. Үҙәк Франция 1100 йылда — һүндерелгән (һаман да феодаль). Англия 1800 йылда — ҡабыҙылған. Англия 1974 йылда — һүндерелгән (инвестиция килеменә 98% һалым). Ҡушма Штаттар 1974 йылда — ҡабыҙылған. Беҙҙә хатта игеҙәктәрҙе өйрәнгән кеүек миҫал да булды: Көнбайыш Германия — ҡабыҙылған; Көнсығыш Германия — һүндерелгән. Һәр осраҡта ла байлыҡ булдырыу, уны һаҡлап ҡалыу мөмкинлеген ҡабыҙып һәм һүндергәндә, елләткес тауышы кеүек барлыҡҡа килә һәм юҡҡа сыға кеүек.
Бында бер ни тиклем инерция ла бар. Кешеләрҙе Көнсығыш Германия кешеләренә әйләндереү өсөн кәм тигәндә бер быуын кәрәктер (Англияның бәхетенә күрә). Ләкин әгәр беҙ байлыҡ тураһындағы бәхәсле теманың барлыҡ өҫтәмә йөгөнән азат булып, ябай бер елләткесте генә өйрәнһәк, бер кем дә тауышты елләткес сығара тигәнгә шикләнмәҫ ине.
Әгәр һеҙ феодал хакимдар элек эшләгән кеүек шәхси милекте тартып алыпмы, әллә ҡайһы бер заманса хөкүмәттәр эшләгән кеүек уларға ҙур һалым һалыпмы, килемдәр айырмаһын баҫтырһағыҙ, һөҙөмтә һәр ваҡыт бер үк төрлө булып сыға. Йәмғиәт тулыһынса ярлыраҡ булып ҡала.
Әгәр миңә хәҙергегә ҡарағанда матди яҡтан күпкә яҡшыраҡ йәшәгән, әммә иң ярлылар иҫәбендә булған йәмғиәттә йәки, киреһенсә, иң бай кеше булған, ләкин хәҙергенән күпкә насарыраҡ йәшәгән йәмғиәттә тороу араһында һайлау мөмкинлеге бирелһә, мин беренсе вариантты һайлар инем. Балаларым булһа, быны эшләмәү әхлаҡһыҙлыҡ булыр ине. Һеҙ ҡотолорға тейеш булған нәмә — абсолют ярлылыҡ, сағыштырма ярлылыҡ түгел. Әгәр ҙә, бөгөнгө дәлилдәр күрһәтеүенсә, йәмғиәтегеҙҙә уларҙың береһе булырға тейеш икән, сағыштырма ярлылыҡты һайлағыҙ.
Йәмғиәтегеҙгә бай кешеләр аҡсаларын тотоноп яңы эш урындары булдырған өсөн генә түгел, ә бай булыу өсөн нимә эшләргә тейеш булғандары өсөн кәрәк. Мин бында «өҫтән аҫҡа ағыу» (trickle-down) эффекты тураһында һөйләмәйем. Мин Генри Фордҡа байырға рөхсәт итһәгеҙ, ул һеҙҙе сираттағы мәжлесенә официант итеп яллар тип әйтмәйем. Мин ул һеҙҙең атығыҙҙы алмаштырыр өсөн трактор эшләп сығарыр тип әйтәм.
Иҫкәрмәләр
[1] Был теманың шул тиклем бәхәсле булыуының бер сәбәбе шунда: байлыҡ тураһында иң күп ҡысҡырған кешеләрҙең — университет студенттары, мираҫсылар, профессорҙар, сәйәсмәндәр һәм журналистарҙың — уны булдырыу буйынса тәжрибәһе иң аҙы. (Был күренеш барҙа спорт тураһында һөйләшеүҙәрҙе ишеткән һәр кемгә таныш булыр.)
Студенттарҙың күбеһе һаман да ата-әсә иҫәбенә йәшәй һәм был аҡсаның ҡайҙан килгәне тураһында уйланып та ҡарамаған. Мираҫсылар ғүмер буйы ата-әсә иҫәбенә йәшәйәсәк. Профессорҙар һәм сәйәсмәндәр иҡтисадтың социалистик өйөрмәләрендә, байлыҡ булдырыуҙан бер аҙ ситтәрәк йәшәй, һәм уларға ни тиклем тырышып эшләүҙәренә ҡарамаҫтан билдәләнгән хаҡ түләнә. Ә журналистар үҙҙәренең һөнәри ҡағиҙәләре буйынса үҙҙәре эшләгән бизнестың килем йыйыусы яғынан (реклама һатыу бүлегенән) ситләшә. Был кешеләрҙең күбеһе үҙҙәре алған аҡсаның байлыҡ икәнен — журналистарҙан башҡа осраҡта, кемдер тарафынан алдараҡ булдырылған байлыҡ икәнен — бер ҡасан да аңлап етмәй. Улар килем башҡа кешеләрҙең үҙҙәре теләгән берәй нәмәгә алмашҡа биргән хаҡы түгел, ә ниндәйҙер ғәҙеллек тураһындағы абстракт төшөнсә буйынса (йәки мираҫсылар осрағындағы кеүек осраҡлы рәүештә) үҙәк хакимиәт тарафынан өләшелгән донъяла йәшәй, шуға күрә уларға ҡалған иҡтисадтың да ошо рәүешле эшләмәүе ғәҙелһеҙ булып күренеүе мөмкин.
(Ҡайһы бер профессорҙар йәмғиәт өсөн ысынлап та ҙур байлыҡ булдыра. Ләкин уларға түләнгән аҡса quid pro quo түгел. Был күберәк инвестицияға оҡшаған.)
[2] Фабиан йәмғиәтенең нисек барлыҡҡа килеүе тураһында уҡығанда, был Эдит Несбиттың The Wouldbegoods китабындағы юғары рухлы эдвардиан бала-геройҙары уйлап сығарған нәмә кеүек тәьҫир ҡалдыра.
[3] Corporate Library үткәргән тикшеренеүгә ярашлы, 2002 йылда S&P 500 исемлегендәге генераль директорҙарҙың уртаса (медиана) дөйөм эш хаҡы, шул иҫәптән оклад, бонус, акция гранттары һәм опциондарҙы файҙаланыу, 3,65 миллион доллар тәшкил иткән. Sports Illustrated мәғлүмәттәре буйынса, 2002-03 йылдар миҙгелендә NBA уйынсыһының уртаса эш хаҡы 4,54 миллион доллар булған, ә 2003 йылғы миҙгел башында төп бейсбол лигаһы уйынсыһының уртаса эш хаҡы 2,56 миллион доллар тәшкил иткән. Хеҙмәт статистикаһы бюроһы мәғлүмәттәре буйынса, 2002 йылда АҠШ-та уртаса йыллыҡ эш хаҡы 35 560 доллар булған.
[4] Иртә империя дәүерендә ябай оло ҡолдоң хаҡы яҡынса 2 000 сестерций тирәһе булған кеүек (мәҫәлән, Гораций, Sat. ii.7.43). Бер хеҙмәтсе ҡыҙ 600 торған (Марциал vi.66), ә Колумелла (iii.3.8) оҫта йөҙөмсөнөң хаҡы 8 000 тип әйтә. Табип, П. Децимус Эрос Мерула, үҙенең азатлығы өсөн 50 000 сестерций түләгән (Дессау, Inscriptiones 7812). Сенека (Ep. xxvii.7) хәбәр итеүенсә, кемдер Кальвизий Сабин грек классикаһын белгән һәр ҡол өсөн 100 000-әр сестерций түләгән. Өлкән Плиний (Hist. Nat. vii.39) әйтеүенсә, уның заманына тиклем бер ҡол өсөн түләнгән иң юғары хаҡ 700 000 сестерций булған — тел белгесе (һәм, моғайын, уҡытыусы) Дафнис өсөн, ләкин һуңыраҡ үҙ азатлығын һатып алған актерҙар был хаҡты үтеп киткән.
Классик Афинала ла хаҡтар шуға оҡшаш рәүештә төрлөсә булған. Ябай эшсе яҡынса 125—150 драхма торған. Ксенофонт (Mem. ii.5) 50-нән алып 6 000 драхмаға тиклем (көмөш руднигы идарасыһы өсөн) хаҡтарҙы телгә ала.
Боронғо ҡоллоҡ иҡтисады тураһында тулыраҡ мәғлүмәт алыу өсөн ҡарағыҙ:
Jones, A. H. M., "Slavery in the Ancient World," Economic History Review, 2:9 (1956), 185-199, Finley, M. I. (ed.), Slavery in Classical Antiquity, Heffer, 1964 баҫмаһында ҡайтанан баҫылған.
[5] Эратосфен (беҙҙең эраға тиклем 276—195 йылдар) төрлө ҡалаларҙағы күләгә оҙонлоғон файҙаланып, Ерҙең әйләнәһен иҫәпләп сығарған. Уның хатаһы ни бары 2% тирәһе генә булған.
[6] Ярашлы рәүештә: юҡ, һәм Windows.
[7] «Атай моделе» менән ысынбарлыҡ араһындағы иң ҙур айырмаларҙың береһе — ауыр хеҙмәтте баһалау. Атай моделендә ауыр хеҙмәт үҙенән-үҙе маҡтауға лайыҡ. Ысынында иһә байлыҡ ни тиклем көс түгелгәне менән түгел, ә кешенең нимә биреүе менән үлсәнә. Әгәр мин кемдеңдер йортон буяһам, хужа быны теш щеткаһы менән эшләгәнем өсөн миңә өҫтәмә аҡса түләргә тейеш түгел.
Һаман да аңһыҙ рәүештә Атай моделе буйынса фекер йөрөткән кешегә, кемдер күп эшләп тә аҙ түләү алһа, был ғәҙелһеҙ кеүек күренер. Был мәсьәләне асыҡлар өсөн башҡаларҙы алып ташлайыҡ та эшсебеҙҙе буш утрауға ҡуяйыҡ — ул шунда һунар итһен һәм емеш-ләм йыйһын. Әгәр ул быға оҫта булмаһа, ул бик ауыр эшләр, ләкин аҙыҡты аҙ табыр. Был ғәҙелһеҙлекме? Уға ҡарата кем ғәҙелһеҙлек күрһәтә?
[8] Атай моделенең шул тиклем ныҡлы булыуының бер сәбәбе — «бүлеү» (distribution) һүҙенең ике төрлө мәғәнәһендә булырға мөмкин. Иҡтисадсылар «килемде бүлеү» тураһында һөйләгәндә, улар статистик бүленеште күҙ уңында тота. Ләкин был һүҙбәйләнеште йыш ҡулланғанда, уны һүҙҙең икенсе мәғәнәһе менән (мәҫәлән, «саҙаҡа өләшеү») бәйләмәйенсә булдыра алмайһың, һәм шуның менән аң аҫтында байлыҡты ниндәйҙер үҙәк тишектән ағып сыҡҡан нәмә итеп күрәһең. Һалым ставкаларына ҡарата «регрессив» һүҙе лә, кәм тигәндә миңә, шундай уҡ йоғонто яһай; нисек инде регрессив нәмә яҡшы булыуы мөмкин?
[9] «Батшалыҡ итеү осороноң башынан алып Томас, лорд Роос йәш Генрих VIII-нең тырыш ярандарының береһе булған һәм тиҙҙән уның емештәрен татыған. 1525 йылда ул Баҫҡаҡ ордены рыцары ителгән һәм Ратленд графлығын алған. Утыҙынсы йылдарҙа Рим менән өҙөлөштө яҡлауы, „Мәрхәмәтлек ғибәҙәтен“ (Pilgrimage of Grace) баҫтырыуҙа күрһәткән тырышлығы һәм Генрихтың тотороҡһоҙ никах мөнәсәбәттәре барышындағы бер-бер артлы барған дәүләткә хыянат итеү буйынса шау-шыулы процестарҙа үлем язаһы өсөн тауыш бирергә әҙерлеге уны монастырь милкенән өлөш алыуға асыҡ кандидат итте.»
Stone, Lawrence, Family and Fortune: Studies in Aristocratic Finance in the Sixteenth and Seventeenth Centuries, Oxford University Press, 1973, p. 166.
[10] Бынан алдараҡ ҙур ултыраҡтар булыуы тураһында археологик дәлилдәр бар, ләкин уларҙа нимә булғанын әйтеүе ауыр.
Hodges, Richard and David Whitehouse, Mohammed, Charlemagne and the Origins of Europe, Cornell University Press, 1983.
[11] Уильям Сесил һәм уның улы Роберт сиратлап таждың иң ҡеүәтле министры булдылар, һәм икеһе лә үҙ вазифаларын үҙ заманының иң ҙур байлыҡтарын туплау өсөн ҡулландылар. Айырыуса Роберт ришүәтселекте хыянат дәрәжәһенә еткерҙе. «Дәүләт секретары һәм Яков батшаның тышҡы сәйәсәт буйынса төп кәңәшсеһе булараҡ, [ул] айырым илтифат менән файҙаланды: голландтар уға Испания менән солох төҙөмәү өсөн ҙур ришүәт тәҡдим итте, ә Испания иһә солох төҙөү өсөн ҙур ришүәт бирҙе.» (Stone, күрһәтелгән хеҙмәт, 17-се бит.)
[12] Бальзак яҙышып күп аҡса эшләһә лә, ул сама белмәүе менән билдәле булған һәм ғүмер буйы бурыстарҙан интегә торған булған.
[13] Timex сәғәте тәүлегенә яҡынса 0,5 секунд алға китә йәки артта ҡала. Иң теүәл механик сәғәт — Patek Philippe 10 Day Tourbillon — күрһәткесе -1,5-тән +2 секундҡа тиклем. Уның ваҡлап һатыу хаҡы яҡынса 220 000 доллар тәшкил итә.
[14] Ҡайһыһы ҡәҙерлерәк тип һайларға ҡушһалар: яҡшы һаҡланған 1989 йылғы ун урынлыҡ Lincoln Town Car лимузинымы ($5,000) әллә 2004 йылғы Mercedes S600 седанымы ($122,000), уртаса эдвардиан кешеһе хаталаныуы ихтимал ине.
[15] Килем тенденциялары тураһында мәғәнәле берәй нәмә әйтер өсөн, реаль килем, йәғни нимә һатып ала алыуы менән үлсәнгән килем тураһында һөйләргә кәрәк. Әммә реаль килемде ғәҙәти иҫәпләү ысулы ваҡыт үтеү менән байлыҡтың үҫешен күбеһенсә иғтибарһыҙ ҡалдыра, сөнки ул бары тик урында ғына дөрөҫ булған һандар сылбырын бер-береһенә ялғап төҙөлгән ҡулланыусылар хаҡтары индексына бәйле, һәм ул яңы уйлап табыуҙарҙың хаҡтарын, улар киң таралғансы һәм хаҡтары тотороҡланғансы, үҙ эсенә алмай.
Шуға күрә беҙ антибиотиктар, һауа сәйәхәте йәки электр селтәре булған донъяла йәшәү уларһыҙ йәшәүгә ҡарағанда күпкә яҡшыраҡ тип уйлаһаҡ та, ғәҙәти ысул менән иҫәпләнгән реаль килем статистикаһы беҙгә был нәмәләр булыу сәбәпле бары тик бер аҙ ғына байыраҡ булыуыбыҙҙы иҫбатлаясаҡ.
Икенсе бер ҡараш шундай һорау биреү булыр ине: әгәр һеҙ ваҡыт машинаһында х йылына кире ҡайтһағыҙ, үҙегеҙгә байлыҡ туплар өсөн сауҙа тауарҙарына күпме аҡса тотонорға тура килер ине? Мәҫәлән, әгәр һеҙ 1970 йылға ҡайтһағыҙ, был һис шикһеҙ 500 долларҙан кәм булыр ине, сөнки бөгөн 500 долларға алып булған иҫәпләү ҡеүәте 1970 йылда кәм тигәндә 150 миллион доллар торор ине. Был функция бик тиҙ асимптотик булып китә, сөнки йөҙ йылдан ашыу элекке ваҡыттар өсөн кәрәкле барлыҡ нәмәне хәҙерге сүп-сар араһынан табырға булыр ине. 1800 йылда боролмалы ҡапҡаслы буш пластик шешә үҙе үк оҫталыҡ мөғжизәһе булып күренер ине.
[16] Ҡайһы берәүҙәр был бер үк нәмә тип әйтер, сөнки байҙарҙың белем алыу мөмкинлектәре ҙурыраҡ. Был дөрөҫ фекер. Үҙ балаларыңды, асылда колледждең ҡабул итеү процесын «емереүсе» (hack) шәхси мәктәптәргә биреп, улар өсөн абруйлы колледждарға юл һатып алыу билдәле бер дәрәжәлә һаман да мөмкин.
Мәғариф статистикаһы милли үҙәгенең 2002 йылғы отчёты буйынса, Америка балаларының яҡынса 1,7%-ы дини булмаған шәхси мәктәптәрҙә уҡый. Принстонда 2007 йылғы сығарылыштың 36%-ы тап ошондай мәктәптәрҙән килгән. (Ҡыҙыҡлыһы шул, Гарвардта был һан күпкә түбәнерәк, яҡынса 28%.) Әлбиттә, был — ҙур етешһеҙлек (лазейка). Кәм тигәндә, ул киңәймәй, ә ябыла бара кеүек.
Бәлки, уҡыуға ҡабул итеү процедураларын төҙөүселәр компьютер хәүефһеҙлеге миҫалынан һабаҡ алырға һәм үҙ системаларын бары тик «ватып булмай» тип кенә фаразламайынса, уның ниндәй кимәлдә ярыҡтары барлығын үлсәргә тейештер.