Адамдар қандай да бір іске шын мәнінде көңіл бөліп, оны жақсы атқаруға тырысқанда, бұл істі бәрінен жақсы істейтіндер қалғандардың бәрінен әлдеқайда озық болып шығады. Леонардо мен Боргоньоне сияқты екінші қатардағы замандастарының арасында орасан зор алшақтық бар. Дәл осындай алшақтықты Раймонд Чандлер мен қатардағы детектив жазушысының арасынан да көресіз. Жоғары сатыдағы кәсіби шахматшы қарапайым клуб ойыншысымен он мың партия ойнап, бірде-бір рет жеңілмеуі мүмкін.
Шахмат ойнау, сурет салу немесе роман жазу сияқты, ақша табу да — аса мамандандырылған дағды. Бірақ белгілі бір себептермен біз бұл дағдыға басқаша қараймыз. Бірнеше адам шахмат ойнауда немесе роман жазуда қалғандардың бәрінен асып түссе, ешкім шағымданбайды, бірақ бірнеше адам қалғандардан көп ақша тапса, бұны дұрыс емес деп сынайтын редакциялық мақалалар жариялана бастайды.
Неліктен? Айырмашылықтардың сипаты басқа кез келген шеберлік түрінен еш ерекшеленбейтін сияқты. Сөз ақша табу дағдысы туралы болғанда, адамдардың бұған соншалықты қатты реакция білдіруіне не себеп?
Меніңше, ақша табуға бөлекше қарауымыздың үш себебі бар: бала кезімізде үйренген байлықтың қате үлгісі; жақын кезге дейін көптеген дәулеттердің көлеңкелі, абыройсыз жолдармен жиналуы; және табыстағы үлкен алшақтық қоғамға қандай да бір зиян тигізеді деген қауіп. Менің байқауымша, біріншісі — қате, екіншісі — ескірген, ал үшіншісі — тәжірибе жүзінде жалған. Қазіргі демократиялық қоғамда табыс айырмашылығы шын мәнінде салауаттылықтың белгісі болуы мүмкін бе?
Байлықтың «Әке үлгісі»
Бес жасымда электр тогын розеткалар шығарады деп ойлайтынмын. Оны өндіретін электр станциялары бар екенін түсінбейтінмін. Сол сияқты, балалардың көбі байлықты өндіру, жасап шығару қажет нәрсе деп ойламайды. Ол ата-анадан ағылып келетін нәрсе сияқты көрінеді.
Балалар байлықпен осындай жағдайда танысатындықтан, оны көбіне дұрыс түсінбейді. Олар байлықты ақшамен шатастырады. Оның көлемі шектеулі, тұрақты деп ойлайды. Және оны жасалуы тиіс (және әркелкі жасалуы мүмкін) дүние емес, басшылық немесе ата-ана бөліп беретін (сондықтан тең бөлінуі керек) нәрсе деп есептейді.
Шын мәнінде, байлық деген — ақша емес. Ақша — бұл байлықтың бір түрін екіншісіне айырбастаудың ыңғайлы тәсілі ғана. Байлық — бұл біз сатып алатын негізгі дүниелер, яғни тауарлар мен қызметтер. Бай немесе кедей елге сапар шеккенде, оның қайсысы екенін білу үшін адамдардың банк шоттарына қараудың қажеті жоқ. Сіз байлықты көре аласыз: ғимараттар мен көшелерден, адамдардың киімі мен денсаулығынан.
Байлық қайдан пайда болады? Оны адамдар жасайды. Бұл ұғым адамдардың көбі фермаларда өмір сүріп, қажетті нәрселерінің көбін өз қолдарымен жасаған кезде әлдеқайда түсінікті еді. Ол кезде әр отбасының жасаған байлығын үйінен, мал-жанынан және қамбасынан көруге болатын. Сондай-ақ, әлемдегі байлық бәліштің тілімдері сияқты бөліске салынуы тиіс тұрақты шама емес екені де анық еді. Егер көбірек байлық қаласаңыз, оны көбірек жасап шығаруға болатын.
Бұл қазір де дәл солай, бірақ арамызда байлықты тікелей өзі үшін жасайтындар өте аз (бірнеше ұсақ-түйек тұрмыстық шаруаларды қоспағанда). Біз байлықты көбінесе басқа адамдар үшін жасап, оның орнына ақша аламыз, ал ол ақшаны өзіміз қалаған байлық түрлеріне айырбастаймыз. [1]
Балалар байлық жасай алмайтындықтан, олардың қолындағы барлық нәрсе оларға берілуі керек. Ал егер байлық саған берілетін нәрсе болса, әрине, ол тең бөлінуі тиіс болып көрінеді. [2] Көптеген отбасыларда солай болады да. Бұны балалардың өздері қадағалайды. Бір бауыр екіншісінен артық алса, олар «Бұл әділетсіздік!» деп айғай салады.
Шынайы өмірде ата-анаңыздың есебінен өмір бойы күн көре алмайсыз. Егер бірдеңе қаласаңыз, оны не өзіңіз жасауыңыз керек, не болмаса біреуге соған пара-пар құнды нәрсе ұсыну арқылы сатып алуға жетерлік ақша табуыңыз керек. Шынайы өмірде байлық (ұрылар мен алыпсатарлар сияқты бірнеше мамандарды қоспағанда) — бұл Әкеңіз бөліп беретін нәрсе емес, өзіңіз жасауыңыз керек дүние. Ал оны жасау қабілеті мен ниеті адамнан адамға қарай өзгеретіндіктен, ол бәріне бірдей жасалмайды.
Сізге адамдар қалайтын нәрсені істегеніңіз немесе жасағаныңыз үшін төлейді, ал көбірек ақша табатындар көбінесе адамдардың қалауын жақсырақ орындай алатындар болып шығады. Танымал актерлер екінші деңгейлі («В» санатындағы) актерлерге қарағанда әлдеқайда көп ақша табады. Екінші деңгейлі актерлердің харизмасы олардан кем болмауы мүмкін, бірақ адамдар кинотеатрға барып, көрсетіліп жатқан фильмдердің тізіміне қарағанда, олар үлкен жұлдыздарға тән ерекше тартымдылықты қалайды.
Әрине, адамдардың қалауын орындау — ақша табудың жалғыз жолы емес. Сондай-ақ банктерді тонауға, пара талап етуге немесе монополия орнатуға болады. Мұндай айла-шарғылар байлықтағы кейбір айырмашылықтарды, тіпті ең ірі жеке дәулеттерді түсіндіре алады, бірақ олар табыс айырмашылығының түпкі себебі емес. Оккам ұстарасы меңзегендей, табыс айырмашылығының түпкі себебі — адамның кез келген басқа дағдысындағы айырмашылықтардың түпкі себебімен бірдей.
Америка Құрама Штаттарында ірі жария компанияның бас директоры (CEO) қарапайым адамнан шамамен 100 есе көп табады. [3] Баскетболшылар шамамен 128 есе, ал бейсболшылар 72 есе көп табады. Редакциялық мақалалар мұндай статистиканы үрейлене келтіреді. Бірақ мен бір адамның екіншісінен 100 есе өнімді бола алатынын оңай елестете аламын. Ежелгі Римде құлдардың бағасы олардың біліктілігіне байланысты 50 есеге дейін өзгеріп отырған. [4] Бұл мотивацияны немесе заманауи технологиялар арқылы қол жеткізуге болатын қосымша өнімділік тетігін есепке алмағанның өзінде осылай.
Спортшылардың немесе бас директорлардың жалақысы туралы редакциялық мақалалар маған Жердің шар тәрізді екенін далаға шығып тексере салудың орнына, оны бастапқы қағидаларға сүйеніп талқылаған алғашқы христиан жазушыларын еске түсіреді. [5] Біреудің еңбегі қанша тұратыны — саяси шешімдермен айқындалатын мәселе емес. Бұл — нарықтың өзі анықтап қойған нәрсесі.
«Олар шынымен біздің жүзімізге тати ма?» — деп сұрайды журналистер. Бұл сіздің «тати ма» дегенді қалай түсінетініңізге байланысты. Егер бұл сөзді адамдар олардың шеберлігі үшін қанша төлеуге дайын екендігі тұрғысынан қарастырсаңыз, онда жауап — иә, солай сияқты.
Кейбір бас директорлардың табысы белгілі бір заңсыздықтарды көрсетеді. Бірақ олардың арасында табысы шынымен де өзі жасаған байлықты көрсететіндер жоқ па? Стив Джобс құрдымға кетіп бара жатқан компанияны құтқарып қалды. Ол мұны жай ғана шығындарды азайтатын дағдарыс менеджері сияқты емес; Apple-дің келесі өнімдері қандай болуы керектігін шешу арқылы жасады. Мұны басқалардың ішінен өте аз адам ғана істей алар еді. Бас директорлардың жағдайы қалай болғанда да, кәсіпқой баскетболшылардың жалақысы сұраныс пен ұсынысты көрсетпейді деп кім дауласа алады?
Бір адамның екіншісіне қарағанда әлдеқайда көп байлық жасай алатыны бастапқыда ақылға сыймайтын сияқты көрінуі мүмкін. Бұл жұмбақтың шешуі — әлгі «олар шынымен біздің жүзімізге тати ма?» деген сұраққа қайта оралу. Баскетбол командасы өз ойыншыларының бірін кездейсоқ 100 адамға айырбастар ма еді? Егер сіз Стив Джобсты кездейсоқ 100 адамнан құралған комитетпен алмастырсаңыз, Apple-дің келесі өнімі қандай болар еді? [6] Мұндай дүниелер сызықтық түрде масштабталмайды. Мүмкін, бас директордың немесе кәсіби спортшының қарапайым адамға қарағанда шеберлігі мен жігері он есе ғана (бұл нені білдірсе де) артық шығар. Бірақ барлық мәселе осы қасиеттердің бір адамның бойына жинақталғанында жатыр.
Бір жұмысқа тым көп, ал екіншісіне тым аз ақы төленеді дегенде, біз шын мәнінде не айтып отырмыз? Еркін нарықта бағалар сатып алушылардың қалауымен анықталады. Адамдар поэзиядан гөрі бейсболды көбірек ұнатады, сондықтан бейсболшылар ақындарға қарағанда көп табады. Демек, белгілі бір жұмысқа тым аз ақы төленеді деп айту — адамдар дұрыс емес нәрселерді қалайды деп айтумен бірдей.
Әрине, адамдар дұрыс емес нәрселерді қалайды. Бұған таңғалудың өзі оғаш көрінеді. Ал жұмыстың белгілі бір түрлеріне аз төленуі әділетсіздік деп айту одан да оғаш. [7] Олай десеңіз, адамдардың дұрыс емес нәрселерді қалауы әділетсіздік деп отырсыз. Адамдардың Шекспир мен буға піскен көкөністерден гөрі реалити-шоулар мен корн-догтарды артық көретіні өкінішті-ақ, бірақ бұл әділетсіздік пе? Бұл көк түсті ауыр деп, не болмаса жоғары бағытты дөңгелек деп айтумен бірдей сияқты.
Бұл жерде «әділетсіздік» сөзінің қолданылуы — бұл «Әке үлгісінің» айқын елесі. Әйтпесе бұл ұғым мұндай оғаш контексте неге пайда болады? Егер сөйлеуші әлі күнге дейін Әке үлгісімен ойлап, байлықты басқа адамдардың қалауын орындау арқылы жасалатын нәрсе емес, ортақ қайнардан ағып шығатын және бөлінуі тиіс нәрсе деп қарастырса, онда кейбір адамдардың басқаларға қарағанда әлдеқайда көп табатынын байқағанда, дәл осындай ойға келері сөзсіз.
Біз «табыстың тең бөлінбеуі» туралы айтқан кезде: бұл табыс қайдан келеді деп те сұрауымыз керек. [8] Ол білдіретін байлықты кім жасады? Өйткені табыс адамдардың қаншалықты байлық жасайтынына ғана байланысты өзгеретін болса, оның бөлінісі әркелкі болуы мүмкін, бірақ оны әділетсіз деп айту қиын.
Оны ұрлап алу
Байлықтағы үлкен алшақтықтардың бізді алаңдатуының екінші себебі — адамзат тарихының басым бөлігінде дәулет жинаудың үйреншікті тәсілі оны ұрлау болғандығы: көшпелі қоғамдарда бұл барымта арқылы болса, аграрлық қоғамдарда соғыс кезінде өзгенің жерін тартып алу, ал бейбіт уақытта оларға салық салу арқылы жүзеге асқан.
Қақтығыстарда жеңімпаз жақтағылар жеңілгендерден тартып алынған иеліктерді бөліп алып отырған. 1060 жылдары Англияда Вильгельм Басып алушы жеңілген англосаксондық ақсүйектердің жерлерін өз серіктеріне таратқанда, бұл әскери қақтығыс еді. 1530 жылдары VIII Генрих монастырьлардың иеліктерін өз жақтастарына таратқанда, бұл көбінесе саяси сипатта болды. [9] Бірақ қағида бірдей еді. Шын мәнінде, дәл осы қағида қазір Зимбабведе де жұмыс істеп тұр.
Қытай сияқты анағұрлым ұйымдасқан қоғамдарда билеуші мен оның шенеуніктері тәркілеудің орнына салық салуды қолданды. Бірақ мұнда да сол қағиданы көреміз: бай болудың жолы байлық жасау емес, оны тартып ала алатындай күші бар билеушіге қызмет ету болатын.
Бұл жағдай Еуропада орта таптың пайда болуымен өзгере бастады. Қазір біз орта тапты бай да емес, кедей де емес адамдар деп қабылдаймыз, бірақ бастапқыда олар мүлдем бөлек топ еді. Феодалдық қоғамда тек екі тап қана болды: жауынгер ақсүйектер және олардың жерлерін өңдейтін басыбайлы шаруалар. Орта тап — қалаларда тұрып, өндіріс пен сауда арқылы күн көрген жаңа, үшінші топ болды.
Оныншы және он бірінші ғасырлардан бастап ұсақ дворяндар мен бұрынғы басыбайлылар жергілікті феодалдарды елей қоймайтындай күшке жеткен қалаларға бірікті. [10] Басыбайлылар сияқты, орта тап та негізінен байлық жасау арқылы күн көрді. (Генуя мен Пиза сияқты портты қалаларда олар қарақшылықпен де айналысты.) Бірақ басыбайлылардан айырмашылығы, оларда көп байлық жасауға ынта болды. Басыбайлы жасаған кез келген байлық оның қожайынына тиесілі еді. Тығып үлгере алатыныңнан артық өндірудің мағынасы шамалы болатын. Ал қала тұрғындарының тәуелсіздігі оларға өздері жасаған кез келген байлықты өздеріне қалдыруға мүмкіндік берді.
Байлық жасау арқылы баю мүмкін болған соң, тұтас қоғам өте қарқынды түрде баий бастады. Біздегі бар дүниенің барлығы дерлік орта таптың еңбегімен жасалған. Шын мәнінде, қалған екі тап индустриялық қоғамдарда жойылып кетті деуге болады, ал олардың атаулары орта таптың екі шетіне берілді. (Бұл сөздің бастапқы мағынасында Билл Гейтс — орта тап өкілі.)
Бірақ Өнеркәсіп төңкерісіне дейін байлық жасау баюдың ең жақсы тәсілі ретінде жемқорлықтың орнын түпкілікті баса алмады. Тым болмағанда Англияда жемқорлық тек баюдың басқа, жылдамырақ тәсілдері пайда болғанда ғана сәннен қалды (және іс жүзінде сонда ғана «жемқорлық» деп атала бастады).
Он жетінші ғасырдағы Англия бүгінгі үшінші әлемге қатты ұқсайтын, өйткені мемлекеттік қызмет байлыққа апаратын белгілі жол еді. Сол кездегі үлкен дәулеттер саудадан гөрі, біз қазір жемқорлық деп атайтын нәрседен құралған болатын. [11] ХІХ ғасырға қарай бұл өзгерді. Пара алу жалғаса берді, қазір де олар барлық жерде бар, бірақ саясат ол кезде ашкөздіктен гөрі даңққұмарлыққа көбірек жетелеген адамдардың қолына көшкен еді. Технология байлықты ұрлағаннан гөрі тезірек жасауға мүмкіндік берді. Он тоғызыншы ғасырдағы бай адамның типтік бейнесі сарай қызметшісі емес, өнеркәсіпші болды.
Орта таптың пайда болуымен байлық нөлдік сомалы ойын болудан қалды. Джобс пен Возняк өздері баю үшін бізді кедей етуге мәжбүр болған жоқ. Керісінше: олар біздің өмірімізді материалдық жағынан байытқан заттарды жасады. Олар осылай істеуге тиіс еді, әйтпесе біз оларға ақша төлемес едік.
Бірақ әлем тарихының көп бөлігінде байлыққа жетудің негізгі жолы ұрлық болғандықтан, біз бай адамдарға күмәнмен қарауға бейімбіз. Аңғал студенттер санасында байқалмай сақталып қалған байлықтың балалық үлгісінің расталуын өткеннің көрнекті жазушыларынан табады. Бұл — қателіктің ескірген нәрсемен тоғысуының көрінісі.
«Әрбір үлкен дәулеттің артында қылмыс жатыр», — деп жазған Бальзак. Негізі ол олай айтқан жоқ. Оның айтқаны: шығу тегі белгісіз үлкен дәулеттің сыры — ұмытылып кеткендей шебер жасалған қылмыста болуы мүмкін. Егер біз 1000 жылғы Еуропа немесе бүгінгі үшінші әлем елдерінің басым бөлігі туралы айтатын болсақ, бұл қате дәйексөз дәл келер еді. Бірақ Бальзак Өнеркәсіп төңкерісі әбден дамыған ХІХ ғасырдағы Францияда өмір сүрді. Ол ұрлық жасамай-ақ байлық жинауға болатынын білген. Өйткені ол өзі де танымал жазушы ретінде солай жасады. [12]
Бұл кезеңге тек бірнеше ел ғана жетті (олардың ең бай елдер болуы кездейсоқтық емес). Көптеген елдерде жемқорлық әлі де басым. Көбінде байлыққа жетудің ең жылдам жолы — оны ұрлау. Сондықтан біз бай елдегі табыс алшақтығының өсіп жатқанын көргенде, ол тағы бір Венесуэлаға айналып бара жатыр ма деп алаңдаушылық туындайды. Меніңше, керісінше болып жатыр. Менің ойымша, бұл жерде ел Венесуэладан тұтас бір қадам алда тұр.
Технология тетігі
Технология байлар мен кедейлер арасындағы алшақтықты арттыра ма? Ол өнімді адамдар мен өнімсіз адамдар арасындағы алшақтықты сөзсіз арттырады. Технологияның бар мәні осында. Тракторы бар жігерлі диқан бір күнде ат жегілген соқамен өңдейтін жерінен алты есе көп жер жырта алады. Бірақ тек егіншіліктің жаңа түрін меңгерген жағдайда ғана.
Мен технология тетігінің көз алдымда қалай өскенін көрдім. Жоғары сыныпта оқып жүргенде көгал шабу және Baskin-Robbins-те балмұздақ салу арқылы ақша табатынмын. Ол кезде бұдан басқа жұмыс болмайтын. Қазір жоғары сынып оқушылары бағдарлама жаза алады немесе веб-сайттардың дизайнын жасай алады. Бірақ олардың кейбіреуі ғана бұны істейді; қалғандары әлі де балмұздақ салатын болады.
1985 жылы дамыған технологияның арқасында өзіме жеке компьютер сатып алуға мүмкіндік туғаны есімде жақсы сақталған. Бірнеше айдың ішінде мен оны еркін бағдарламашы ретінде ақша табу үшін пайдалана бастадым. Бірнеше жыл бұрын мен мұны істей алмас едім. Бірнеше жыл бұрын еркін бағдарламашы деген ұғымның өзі жоқ еді. Бірақ Apple қуатты әрі арзан компьютерлер түріндегі байлықты жасап шығарды, ал бағдарламашылар оны одан да көп байлық жасау үшін бірден іске қосты.
Осы мысал көрсеткендей, технологияның біздің өнімділік әлеуетімізді арттыру қарқыны сызықтық емес, экспоненциалды болуы мүмкін. Сондықтан уақыт өткен сайын жеке адамдардың өнімділігіндегі айырмашылықтың ұдайы ұлғаюын күтуіміз керек. Бұл байлар мен кедейлер арасындағы алшақтықты арттыра ма? Қай алшақтықты меңзеп тұрғаныңызға байланысты.
Технология табыс алшақтығын арттыруы тиіс, бірақ ол басқа алшақтықтарды азайтатын сияқты. Жүз жыл бұрын байлар қарапайым адамдардан мүлдем басқаша өмір сүрді. Олар қызметшілерге толы үйлерде тұрды, қолайсыз болса да сәнді киімдер киді және өздері де бөлек күтім мен қызметшілерді қажет ететін жылқылар жегілген күймелермен жүрді. Қазір технологияның арқасында байлар қарапайым адамдарға көбірек ұқсас өмір сүреді.
Көліктер — бұған жақсы мысал. Жүздеген мың доллар тұратын қымбат, қолдан жасалған көліктерді сатып алуға болады. Бірақ оның мәні шамалы. Компаниялар қымбат көліктердің аз мөлшерін емес, қарапайым көліктердің көп санын шығару арқылы көбірек ақша табады. Сондықтан жаппай өндірілетін көлікті шығаратын компания оның дизайнына әлдеқайда көп қаражат жұмсай алады. Егер тапсырыспен жасалған көлік сатып алсаңыз, оның бір жері үнемі сынып жатады. Қазір ондай көлікті сатып алудың жалғыз мәні — оған шамаңыз жететінін жұртқа көрсету ғана.
Немесе қолсағаттарды алайық. Елу жыл бұрын сағатқа көп ақша жұмсау арқылы оның сапасын арттыра алатынсыз. Сағаттар механикалық болған кезде, қымбат сағаттар уақытты дәлірек көрсететін. Қазір олай емес. Кварц механизмі ойлап табылғаннан бері қарапайым Timex жүздеген мың доллар тұратын Patek Philippe-тен әлдеқайда дәл жүреді. [13] Шынында да, қымбат көліктер сияқты, егер сағатқа көп ақша жұмсауға бекінсеңіз, кейбір қолайсыздықтарға төзуге тура келеді: механикалық сағаттар уақытты нашар көрсетіп қана қоймайды, оларды үнемі бұрап отыру керек.
Технология арзандата алмайтын жалғыз нәрсе — бренд. Сондықтан да біз ол туралы барған сайын көбірек естиміз. Бренд — бұл байлар мен кедейлер арасындағы маңызды айырмашылықтар сейілген кезде қалатын қалдық. Бірақ затыңызда қандай белгі бар екендігі — оның бар немесе жоқ болуымен салыстырғанда әлдеқайда ұсақ мәселе. 1900 жылы күймеңіз болса, оның қай жылғы немесе қандай бренд екенін ешкім сұрамайтын. Күймеңіз болса, сіз бай едіңіз. Ал бай болмасаңыз, омнибуспен жүретінсіз немесе жаяу тартатынсыз. Қазір тіпті ең кедей американдықтардың өзі көлік айдайды, ал біз жарнаманың әбден үйреткендігінен ғана тым қымбат көліктерді ажырата аламыз. [14]
Дәл осындай үрдіс барлық салада орын алды. Егер бір нәрсеге сұраныс жеткілікті болса, технология оны үлкен көлемде сатуға болатындай арзандатады, ал жаппай өндірілген нұсқалары жақсырақ болмаса да, кем дегенде ыңғайлырақ болады. [15] Ал байларға ыңғайлылықтан артық ештеңе ұнамайды. Мен танитын бай адамдар да басқа достарым сияқты көлік айдайды, сондай киім киеді, сондай жиһаз ұстайды және сондай тамақ жейді. Олардың үйлері басқа аудандарда немесе бір ауданда болса, көлемі әртүрлі, бірақ олардың ішіндегі өмір бір-біріне ұқсас. Үйлер бірдей құрылыс әдістерімен салынған және көбінесе бірдей заттарға толы. Қымбат және тапсырыспен жасалған нәрсені ұстау қолайсыз.
Байлар уақытын да басқалар сияқты өткізеді. Берти Вустер сияқтылар келмеске кеткендей. Қазір жұмыс істемеуге шамасы жететін бай адамдардың көбі бәрібір жұмыс істейді. Оларды бұған мәжбүрлейтін тек қоғамдық қысым ғана емес; бос жүру адамды оқшаулап, ерік-жігерін жасытады.
Бізде жүз жыл бұрынғыдай әлеуметтік жіктелу де жоқ. Сол кезеңдегі романдар мен әдеп ережелері бүгінде қандай да бір оғаш тайпалық қоғамның сипаттамасы сияқты оқылады. «Достықты сақтауға қатысты айтсақ...» — деп кеңес береді Mrs. Beeton's Book of Household Management (1880 ж.), «кейбір жағдайларда, үй шаруашылығының жауапкершілігін мойнына алған соң, үй иесі әйелге өмірінің ертерек кезеңінде басталған көптеген байланыстардан бас тарту қажет болуы мүмкін». Бай адамға тұрмысқа шыққан әйел бай емес достарымен араласуды тоқтатуы тиіс деп күтілетін. Бүгін солай істесеңіз, жабайы адамдай көрінер едіңіз. Сондай-ақ өміріңіз өте зеріктірерлік болар еді. Адамдар әлі де белгілі бір деңгейде оқшаулануға бейім, бірақ бұл байлықтан гөрі білімге байланысты болып отыр. [16]
Материалдық және әлеуметтік жағынан алғанда, технология байлар мен кедейлер арасындағы алшақтықты арттырмай, керісінше азайтып жатқан сияқты. Егер Ленин Yahoo, Intel немесе Cisco сияқты компанияның кеңселерін аралап көрсе, коммунизм жеңді деп ойлар еді. Бәрі бірдей киім киіп, бірдей жиһаздалған бірдей кеңселерде (дәлірек айтсақ, қаптама бөліктерде) отырар еді және бір-біріне құрметті атаулардың орнына атымен тіл қатар еді. Олардың банк шоттарына қарағанға дейін бәрі ол болжағандай болып көрінер еді. Әттеген-ай.
Технологияның бұл алшақтықты арттыруы мәселе ме? Әзірге олай көрінбейді. Ол табыс алшақтығын арттырғанымен, басқа алшақтықтардың көбін азайтатын сияқты.
Аксиомаға балама
Қандай да бір саясатты байлар мен кедейлер арасындағы табыс алшақтығын арттырады деген желеумен сынап жатқанын жиі естиміз. Бұл жаман нәрсе екендігі аксиома сияқты айтылады. Табыс айырмашылығының ұлғаюы жаман болуы мүмкін шығар, бірақ мен мұны қалайша аксиома деп айтуға болатынын түсінбеймін.
Шын мәнінде, индустриялық демократияларда бұл тіпті қате болуы да мүмкін. Басыбайлылар мен феодалдар қоғамында табыс айырмашылығы, әрине, түпкілікті мәселенің белгісі болып табылады. Бірақ басыбайлылық табыс айырмашылығының жалғыз себебі емес. «Боинг-747» ұшағының ұшқышы кассирге қарағанда 40 есе көп табатыны оны құлдықта ұстап отырған әскери қолбасшы болғандықтан емес. Оның кәсіби біліктілігі әлдеқайда құнды болғандықтан ғана.
Мен балама идея ұсынғым келеді: қазіргі заманғы қоғамда табыс айырмашылығының артуы — бұл салауаттылықтың белгісі. Технология өнімділік айырмашылығын сызықтық қарқыннан әлдеқайда жылдам арттыратын сияқты. Егер біз табыстағы соған сәйкес айырмашылықты көрмесек, оның үш ықтимал себебі бар: (а) техникалық инновация тоқтады, (б) ең көп байлық жасай алатын адамдар оны жасамай жатыр, немесе (в) оларға жасаған еңбегі үшін ақы төленбей жатыр.
(а) мен (б) жаман нұсқа екенін батыл айта аламыз деп ойлаймын. Егер келіспесеңіз, 800 жылғы қарапайым франк ақсүйегінің қолында болған ресурстармен бір жыл өмір сүріп көріңіз де, нәтижесін бізге айтыңыз. (Мен мәрттік танытып, сізді тас ғасырына жібермей-ақ қояйын.)
Егер табыс алшақтығын арттырмай-ақ, барған сайын гүлденген қоғам құрғыңыз келсе, қалған жалғыз жол — (в) нұсқасы, яғни адамдар ақысын алмай-ақ көп байлық жасайды дегенді білдіреді. Мысалы, Джобс пен Возняк ірі компанияда сағат 9-дан 5-ке дейін істегенде табатын табысына тең келетін соманы ғана салықтан кейін өздеріне қалдыруға рұқсат беретін қоғам үшін, тәулігіне 20 сағат құлшына жұмыс істеп, Apple компьютерін шығара береді деген сөз.
Адамдар ақысы төленбесе де байлық жасай бере ме? Тек бұл қызық болған жағдайда ғана. Адамдар операциялық жүйелерді тегін жазады. Бірақ олар оны орнатып бермейді, қолдау қызметіне жауап бермейді немесе тұтынушыларға оны қалай пайдалану керектігін үйретпейді. Ал тіпті ең жоғары технологиялық компаниялар жасайтын жұмыстың кем дегенде 90%-ы осы екінші, аса қызық емес түрге жатады.
Жеке дәулетті тәркілейтін қоғамда байлық жасаудың қызық емес барлық түрлері күрт баяулайды. Біз мұны эмпирикалық түрде растай аламыз. Жақын жерде тұрған желдеткіштен шығып тұрған сияқты бір оғаш шу естідіңіз делік. Желдеткішті өшіресіз, шу тоқтайды. Желдеткішті қайта қосасыз, шу қайта басталады. Өшірсеңіз — тыныштық. Қоссаңыз — шу. Басқа ақпарат болмаған жағдайда, бұл шуды желдеткіш тудырып тұр деп ойлау қисынды болар еді.
Тарихта әртүрлі уақытта және әртүрлі жерлерде байлық жасау арқылы дәулет жинау мүмкіндігі осылай қосылып және өшіріліп отырды. 800 жылғы Солтүстік Италия — өшірулі (әскери қолбасшылар тартып алатын). 1100 жылғы Солтүстік Италия — қосулы. 1100 жылғы Орталық Франция — өшірулі (әлі күнге дейін феодалдық). 1800 жылғы Англия — қосулы. 1974 жылғы Англия — өшірулі (инвестициялық табысқа 98% салық). 1974 жылғы АҚШ — қосулы. Бізде тіпті егіздерді зерттеу тәрізді мысал да болды: Батыс Германия — қосулы; Шығыс Германия — өшірулі. Барлық жағдайда, байлықты өзіңде сақтап қалу мүмкіндігін қосқанда және өшіргенде, оны жасау процесі желдеткіштің шуы сияқты пайда болып, жоғалып отырды.
Бұл жерде белгілі бір инерция бар. Адамдарды Шығыс Германияның тұрғындарына айналдыру үшін кем дегенде бір ұрпақ қажет болар (Англияның бағына орай). Бірақ егер біз байлықтың даулы тақырыбына тән барлық артық жүктерді алып тастап, кәдімгі желдеткішті зерттеп жатқан болсақ, шуды желдеткіш шығарып тұрғанына ешкім күмәнданбас еді.
Егер сіз табыс айырмашылықтарын басып-жаныштасаңыз — феодал билеушілер сияқты жеке дәулеттерді тартып алу арқылы болсын, немесе кейбір қазіргі үкіметтер сияқты оларға тым жоғары салық салу арқылы болсын — нәтиже әрқашан бірдей болатын сияқты. Тұтас қоғам бұрынғыдан да кедейлене түседі.
Егер маған қазіргіден әлдеқайда ауқатты, бірақ ең кедейлердің бірі болатын қоғамда немесе қазіргіден әлдеқайда нашар тұратын, бірақ ең бай адам болатын қоғамда өмір сүру таңдауы берілсе, мен бірінші нұсқаны таңдар едім. Егер менің балаларым болса, олай істемеу мораль тұрғысынан тіпті дұрыс болмас еді. Сіз қашатын нәрсе — салыстырмалы кедейлік емес, абсолютті кедейлік. Егер осы уақытқа дейінгі дәлелдер көрсеткендей, қоғамыңызда осы екеуінің бірі міндетті түрде болуы керек болса, салыстырмалы кедейлікті таңдаңыз.
Сізге қоғамыңызда бай адамдардың болуы олардың ақша жұмсау арқылы жұмыс орындарын ашатыны үшін емес, бай болу үшін не істеуге мәжбүр болатыны үшін қажет. Мен бұл жерде төменге тамшылау әсері (trickle-down effect) туралы айтып отырған жоқпын. Егер сіз Генри Фордқа байып кетуге мүмкіндік берсеңіз, ол сізді келесі кешінде даяшы қылып алады деп отырған жоқпын. Менің айтайын дегенім, ол сіздің атыңызды алмастыратын трактор жасап береді.
Ескертпелер
[1] Бұл тақырыптың соншалықты даулы болуының бір себебі — байлық туралы ең көп дауыс көтеретіндердің кейбірі (университет студенттері, мұрагерлер, профессорлар, саясаткерлер және журналистер) оны жасауда ең аз тәжірибеге ие. (Бұл құбылыс барда спорт туралы әңгімелерді естіген кез келген адамға таныс болар.)
Студенттер негізінен әлі күнге дейін ата-анасының асырауында және ол ақшаның қайдан келетіні туралы ойланып көрмеген. Мұрагерлер өмір бойы ата-анасының асырауында болады. Профессорлар мен саясаткерлер экономиканың социалистік иірімдерінде, байлық құрудан бір саты қашықтықта өмір сүреді және оларға қаншалықты тынбай еңбек еткеніне қарамастан белгіленген мөлшерде ақы төленеді. Ал журналистер өздерінің кәсіби этикасының бір бөлігі ретінде өздері жұмыс істейтін бизнестің табыс әкелетін жартысынан (жарнама сату бөлімінен) оқшауланады. Бұл адамдардың көбі өздері алатын ақшаның байлықты білдіретінімен, яғни (журналистерді қоспағанда) басқа біреудің бұрынырақ жасаған байлығы екенімен ешқашан бетпе-бет келмейді. Олар табыс басқа адамдардың өздері қалаған нәрсесі үшін төлеген ақысы ретінде емес, қандай да бір әділдіктің абстрактілі түсінігі бойынша (немесе мұрагерлердегідей кездейсоқ) орталықтандырылған билік тарапынан үлестірілетін әлемде өмір сүреді, сондықтан экономиканың қалған бөлігінде бәрі солай жұмыс істемейтіні оларға әділетсіз болып көрінуі мүмкін.
(Кейбір профессорлар қоғам үшін шынымен де көп байлық жасайды. Бірақ оларға төленетін ақша quid pro quo емес. Бұл көбінесе инвестиция сипатына ие.)
[2] Фабиан қоғамының пайда болуы туралы оқығанда, бұл Эдит Несбиттің The Wouldbegoods кітабындағы эдвардиандық асқақ ойлы бала кейіпкерлердің ойлап тапқан бірдеңесі сияқты көрінеді.
[3] Corporate Library зерттеуіне сәйкес, 2002 жылы S&P 500 компаниялары бас директорларының жалақыны, бонусты, акциялық гранттарды және опциондарды жүзеге асыруды қосқандағы медианалық жалпы өтемақысы 3,65 миллион долларды құрады. Sports Illustrated мәліметінше, 2002-03 маусымында NBA ойыншысының орташа жалақысы 4,54 миллион доллар, ал 2003 жылғы маусымның басында негізгі бейсбол лигасы (MLB) ойыншысының орташа жалақысы 2,56 миллион доллар болды. Еңбек статистикасы бюросының мәліметі бойынша, 2002 жылы АҚШ-тағы орташа жылдық жалақы 35 560 доллар болған.
[4] Ерте империя кезеңінде қарапайым ересек құлдың бағасы шамамен 2 000 сестерций болған көрінеді (мысалы, Гораций, Sat. ii.7.43). Қызметші қыз 600 тұрған (Марциал vi.66), ал Колумелла (iii.3.8) білікті жүзім өсірушінің құны 8 000 болғанын айтады. Дәрігер П. Децимус Эрос Мерула өз бостандығы үшін 50 000 сестерций төлеген (Дессау, Inscriptiones 7812). Сенека (Ep. xxvii.7) біреудің Кальвизий Сабин грек классикасын меңгерген әр құлға 100 000 сестерций төлегенін хабарлайды. Плиний (Hist. Nat. vii.39) оның заманына дейін құл үшін төленген ең жоғары баға 700 000 сестерций болғанын, бұл тіл маманы (және, шамасы, оқытушы) Дафнис үшін берілгенін, бірақ кейін бұл рекордты өз бостандығын сатып алған актерлер жаңартқанын айтады.
Классикалық Афинада да бағалар осыған ұқсас өзгеріп отырды. Қарапайым жұмысшының құны шамамен 125-тен 150 драхмаға дейін болды. Ксенофонт (Mem. ii.5) 50-ден 6 000 драхмаға дейінгі (күміс кенішінің басқарушысы үшін) бағаларды атайды.
Ежелгі құлдықтың экономикасы туралы толығырақ мына жерден қараңыз:
Джонс, А. Х. М., «Slavery in the Ancient World», Economic History Review, 2:9 (1956), 185-199, Финли, М. И. (ред.), Slavery in Classical Antiquity, Heffer, 1964 кітабында қайта басылған.
[5] Эратосфен (б.з.д. 276—195 жж.) Жердің шеңберін бағалау үшін әртүрлі қалалардағы көлеңке ұзындықтарын пайдаланды. Оның қателігі небары шамамен 2%-ды ғана құрады.
[6] Сәйкесінше, жоқ және Windows.
[7] «Әкелік модель» мен шындықтың арасындағы ең үлкен алшақтықтардың бірі — ауыр еңбекті бағалау. Әкелік модельде ауыр еңбектің өзі марапатқа лайық. Шындығында, байлық қанша күш жұмсалғанымен емес, адамның не ұсынғанымен өлшенеді. Егер мен біреудің үйін бояп берсем, үй иесі маған мұны тіс щеткасымен жасағаным үшін артық төлемеуі керек.
Әлі де санасында Әкелік модельді ұстанатын адамға біреу қатты жұмыс істеп, бірақ аз жалақы алса, бұл әділетсіз болып көрінеді. Мәселені анықтау үшін басқалардың бәрін алып тастап, біздің жұмысшымызды жеміс теріп, аң аулайтын елсіз аралға орналастырайық. Егер ол бұл іске икемсіз болса, ол өте қатты жұмыс істейді және көп тамақ таба алмайды. Бұл әділетсіз бе? Оған кім әділетсіздік жасап жатыр?
[8] Әкелік модельдің соншалықты берік болуының бір себебі «бөлу» (distribution) сөзінің қосарлы мағынасында болуы мүмкін. Экономистер «табысты бөлу» туралы айтқанда, олар статистикалық бөлінуді (үлестірімді) меңзейді. Бірақ сіз бұл тіркесті жиі қолданған кезде, оны сөздің екінші мағынасымен (мысалы, «садақа үлестіру») байланыстырмай тұра алмайсыз және осылайша санадан тыс байлықты қандай да бір орталық шүмектен ағып жатқан нәрсе ретінде көресіз. Салық мөлшерлемелеріне қатысты қолданылатын «регрессивті» сөзі де дәл сондай әсер етеді, кем дегенде маған; қалайша регрессивті нәрсе жақсы болуы мүмкін?
[9] «Биліктің басынан бастап Томас Лорд Роос жас Генрих VIII-нің жанкешті сарай маңы адамы болды және көп ұзамай оның жемісін көрді. 1525 жылы ол Бағана орденінің серісі атанды және оған Ратленд графы атағы берілді. Отызыншы жылдары оның Риммен қарым-қатынасты үзуді қолдауы, Мейірімділік қажылығын басудағы құлшынысы және Генрихтің тұрақсыз некелік қадамдарына тұспа-тұс келген бірқатар атышулы мемлекеттік сатқындық соттарында өлім жазасына дауыс беруге әзірлігі оны монастырь мүлкін бөлуде айқын үміткерге айналдырды.»
Стоун, Лоуренс, Family and Fortune: Studies in Aristocratic Finance in the Sixteenth and Seventeenth Centuries, Oxford University Press, 1973, 166-бет.
[10] Бұрынғы кезеңдердегі ірі қоныстар туралы археологиялық дәлелдер бар, бірақ оларда не болып жатқанын айту қиын.
Ходжес, Ричард және Дэвид Уайтхаус, Mohammed, Charlemagne and the Origins of Europe, Cornell University Press, 1983.
[11] Уильям Сесил және оның ұлы Роберт кезек-кезек тақтың ең құдіретті министрі болды және екеуі де өз лауазымдарын өз заманының ең ірі байлықтарының қатарына кіретін дәулет жинау үшін пайдаланды. Әсіресе Роберт пара алуды мемлекеттік сатқындық деңгейіне дейін жеткізді. «Мемлекеттік хатшы және Яков патшаның сыртқы саясат бойынша бас кеңесшісі ретінде, [ол] голландтардан Испаниямен бейбітшілік орнатпау үшін қомақты пара алып, ал Испаниядан бейбітшілік орнату үшін қомақты пара алатын ерекше жағдайда болды.» (Стоун, көрсетілген еңбек, 17-бет.)
[12] Бальзак жазушылықтан көп ақша тапқанымен, ол тым ұқыпсыз болған және өмір бойы қарыздардан көз ашпаған.
[13] Timex сағаты күніне шамамен 0,5 секундқа алға озады немесе қалып қояды. Ең дәл механикалық сағат — Patek Philippe 10 Day Tourbillon тәулігіне -1,5-тен +2 секундқа дейінгі дәлдікпен бағаланады. Оның бөлшек саудадағы бағасы шамамен 220 000 доллар тұрады.
[14] Егер олардан қайсысы қымбатырақ екенін таңдауды сұраса — жақсы сақталған 1989 жылғы он орындық Lincoln Town Car лимузині ме ($5 000) әлде 2004 жылғы Mercedes S600 седаны ма ($122 000), орташа эдвардиандық адам қателесіп таңдауы әбден мүмкін еді.
[15] Табыс тенденциялары туралы мәнді бірдеңе айту үшін сіз нақты табыс туралы, яғни оған не сатып алуға болатынымен өлшенетін табыс туралы айтуыңыз керек. Бірақ нақты табысты есептеудің әдеттегі тәсілі уақыт өте келе байлықтың көп бөлігінің өсуін ескермейді, себебі ол тек белгілі бір уақытта ғана дәл келетін және жаңа өнертабыстардың бағалары тұрақтанатындай кең таралмайынша оларды қамтымайтын бірқатар сандарды бір-біріне жалғау арқылы жасалған тұтыну бағаларының индексіне байланысты.
Сондықтан антибиотиктер, әуе қатынасы немесе электр желісі бар әлемде өмір сүру оларсыз өмір сүргеннен әлдеқайда жақсырақ деп ойлағанымызбен, әдеттегідей есептелген нақты табыс статистикасы бізге осы игіліктерге ие бола отырып, сәл ғана байығанымызды дәлелдеп береді.
Тағы бір тәсіл: егер сіз уақыт машинасымен x жылына баратын болсаңыз, өз дәулетіңізді құру үшін сауда тауарларына қанша қаражат жұмсау керек еді деп сұрау болар еді. Мысалы, егер сіз 1970 жылға баратын болсаңыз, бұл сөзсіз 500 доллардан аз болар еді, өйткені бүгінде 500 долларға алатын есептеу қуаты 1970 жылы кемінде 150 миллион доллар тұрар еді. Функция өте тез асимптоталық деңгейге жетеді, себебі жүз жылдан астам уақыт бұрынғыға бару үшін сіз қазіргі қоқыстан өзіңізге қажет нәрсенің бәрін таба алар едіңіз. 1800 жылы бұрандалы қақпағы бар бос пластикалық бөтелкенің өзі шеберліктің кереметі болып көрінер еді.
[16] Кейбіреулер бұл бірдей нәрсеге әкеледі деп айтады, өйткені байлардың білім алуға мүмкіндігі көбірек. Бұл орынды уәж. Белгілі бір деңгейде, колледжге қабылдау процесін айналып өтуге мүмкіндік беретін жеке мектептерге беру арқылы балаларыңыздың үздік колледждерге түсуін ақшамен сатып алуға әлі де болады.
Ұлттық білім статистикасы орталығының 2002 жылғы есебіне сәйкес, америкалық балалардың шамамен 1,7%-ы жеке, діни емес мектептерде оқиды. Принстонда 2007 жылғы бітірушілердің 36%-ы осындай мектептерден келген. (Бір қызығы, Гарвардтағы көрсеткіш айтарлықтай төмен, шамамен 28%.) Әрине, бұл үлкен саңылау. Дегенмен, ол кеңеймей, жабылып келе жатқандай көрінеді.
Мүмкін оқуға қабылдау процесін жобалаушылар компьютерлік қауіпсіздік мысалынан сабақ алып, өз жүйесін «бұзу мүмкін емес» деп жай ғана болжаудың орнына, оның қаншалықты бұзылып жатқанын өлшеуі керек шығар.