Кешеләр ниндидер эшкә чын күңелдән бирелеп, аны яхшы башкарырга омтылганда, иң яхшы осталар гадәттә башкалардан күпкә өстен була. Леонардо белән Боргоньоне кебек икенче сортлы замандашлары арасында зур аерма бар. Нәкъ шундый ук аерманы Рэймонд Чандлер белән уртача детектив роман язучысы арасында да күрергә мөмкин. Иң югары дәрәҗәдәге профессиональ шахматчы гади клуб уенчысына каршы ун мең партия уйнап, бер тапкыр да җиңелмәскә мөмкин.
Шахмат уйнау, рәсем ясау яки романнар язу кебек үк, акча эшләү дә — бик үзенчәлекле осталык. Ләкин нигәдер без бу осталыкка башкача карыйбыз. Шахмат уйнауда яки роман язуда берничә кеше калганнардан өстен чыкканда беркем дә зарланмый, ләкин берничә кеше башкаларга караганда күбрәк акча эшләсә, моның дөрес түгеллеге турында редакция мәкаләләре басылып чыга башлый.
Нигә алай? Төрлелек манзарасы башка осталыклардан берни белән дә аерылмый кебек. Осталык акча эшләүгә кайтып калганда, кешеләрнең шулкадәр кискен реакциясенә нәрсә сәбәп була соң?
Минемчә, безнең акча эшләүгә аерым мөнәсәбәтебезнең өч сәбәбе бар: балачакта өйрәнгән байлык моделенең ялгыш булуы; күптән түгел генә булган заманнарга кадәр байлыкларның күбесе намуссыз юл белән туплануы; һәм керемнәрдәге зур аерма җәмгыять өчен зарарлы дигән курку. Минем аңлавымча, беренчесе — ялгыш, икенчесе — искергән, ә өченчесе — эмпирик яктан дөрес түгел. Заманча демократиядә керемнәрнең төрлелеге, киресенчә, сәламәтлек билгесе булырга мөмкин түгелме соң?
Байлыкның «әти» моделе
Биш яшемдә мин электр утын розеткалар җитештерә дип уйлый идем. Аны җитештерүче электр станцияләре барлыгы башыма да килми иде. Нәкъ шулай ук күпчелек балаларның башына да байлыкны җитештерергә кирәк дигән уй килми. Аларга ул әти-әниләрдән генә килә торган нәрсә булып күренә.
Байлык белән очрашкан шартлары аркасында балалар аны дөрес аңламаска мөмкин. Алар аны акча белән бутыйлар. Алар аның билгеле бер күләме генә бар дип уйлыйлар. Һәм алар аны (тигезсез рәвештә җитештерелергә мөмкин булган нәрсәгә түгел), ә өлкәннәр яки хакимият тарафыннан өләшенә торган нәрсәгә саныйлар (шуңа күрә тигез бүленергә тиеш дип уйлыйлар).
Чынлыкта байлык — акча түгел. Акча — байлыкның бер төрен икенче төрлесенә алмаштыруның уңайлы ысулы гына. Байлык — төп нигез, без сатып ала торган таварлар һәм хезмәтләр. Бай яки ярлы илгә баргач, сезгә кайсысында булуыгызны белер өчен кешеләрнең банк хисапларына карарга кирәкми. Сез байлыкны күрә аласыз — биналарда һәм урамнарда, кешеләрнең киемнәрендә һәм сәламәтлегендә.
Байлык каян килә? Аны кешеләр ясый. Күпчелек халык авыл хуҗалыгында яшәп, кирәкле әйберләрне үз куллары белән ясаган заманнарда моны аңлау җиңелрәк иде. Ул чакта һәр гаилә тудырган байлыкны аларның йортында, терлекләрендә һәм амбарларында күреп була иде. Дөньядагы байлыкның бәлеш кисәкләре кебек бүлеп бирелергә тиешле чикле бер нәрсә түгеллеге ул чакта ук ачык иде. Күбрәк байлык теләсәң — аны үзең ясый ала идең.
Бу бүген дә нәкъ шулай ук дөрес, гәрчә безнең арадан бик азлар гына байлыкны үзе өчен турыдан-туры булдырса да (кайбер калдык өй эшләреннән тыш). Күбесенчә без байлыкны башка кешеләр өчен акча алмашына булдырабыз, аннары бу акчаны үзебез теләгән байлык төрләренә алыштырабыз. [1]
Балалар байлык тудыра алмаганлыктан, аларга бар булган нәрсәне бирергә туры килә. Ә инде байлык сиңа бирелә торган нәрсә икән, әлбәттә, ул тигез бүленергә тиеш кебек тоела. [2] Күпчелек гаиләләрдә ул шулай бүленә дә. Балалар моны үзләре күзәтә. «Гадел түгел!» — дип кычкыра алар, бертуганына икенчесеннән күбрәк эләксә.
Реаль дөньяда син гел әти-әниең исәбенә генә яши алмыйсың. Әгәр берәр нәрсә алырга теләсәң, аны сатып алырлык акча бирсеннәр өчен, аны я үзең ясарга, я башка берәү өчен шул бәягә тиң нәрсә эшләргә тиешсең. Реаль дөньяда байлык (караклар һәм спекулянтлар кебек берничә белгечтән тыш) — әти өләшә торган түгел, ә үзең тудырырга тиешле нәрсә. Һәм аны тудыру сәләте һәм теләге кешедән кешегә аерылганлыктан, ул тигез ясалмый.
Сезгә акчаны кешеләр теләгән нәрсәне эшләгәнегез яки ясаганыгыз өчен түлиләр, һәм күбрәк акча алучылар еш кына кешеләр теләгәнне яхшырак башкара. Иң танылган актерлар икенче план актерларына караганда күпкә күбрәк акча эшли. Икенче план актерлары да шулай ук харизматик булырга мөмкин, ләкин кешеләр кинотеатрга барып кинолар исемлегенә караганда, аларга зур йолдызларда булган өстәмә «ялкын» кирәк.
Әлбәттә, кешеләр теләгән нәрсәне эшләү — акча алуның бердәнбер юлы түгел. Сез банкларны талый, ришвәт сорый яки монополия кора аласыз. Мондый алымнар байлыктагы кайбер аермаларны, шул исәптән иң зур шәхси байлыкларны аңлата, ләкин алар керемнәр аермасының төп сәбәбе түгел. Керемдәге аерманың төп сәбәбе, Оккам кырынгычы искәрткәнчә, кешенең башка теләсә кайсы осталыгындагы аерма сәбәбе белән бер үк.
Кушма Штатларда эре ачык компаниянең генераль директоры (CEO) уртача кешегә караганда якынча 100 тапкыр күбрәк акча эшли. [3] Баскетболчылар якынча 128 тапкыр, ә бейсболчылар 72 тапкыр күбрәк эшли. Редакция мәкаләләре мондый статистиканы котырып искә ала. Ләкин мин бер кешенең икенчесеннән 100 тапкыр нәтиҗәлерәк була алуын җиңел күз алдына китерәм. Борынгы Римда колларның бәясе, осталыкларына карап, 50 тапкырга кадәр аерылган. [4] Һәм бу әле мотивацияне яки заманча технологияләр ярдәмендә җитештерүчәнлекне арттыру мөмкинлеген исәпкә алмыйча гына.
Спортчыларның яки CEO-ларның хезмәт хакы турындагы мәкаләләр миңа башлангыч христиан язучыларын хәтерләтә: алар урамга чыгып тикшерәсе урында, Җирнең түгәрәк булу-булмавы турында беренче принциплардан чыгып бәхәсләшкәннәр. [5] Кемнеңдер хезмәте күпме торуы — сәясәт мәсьәләсе түгел. Моны базар инде билгеләгән.
«Алар чыннан да безнең йөз кешегә торамы?» — дип сорый публицистлар. «Торамы» дигәндә нәрсә күз уңында тотылуына бәйле. Әгәр аларның осталыгы өчен кешеләр түләргә әзер булган бәяне күздә тотасыз икән, җавап — әйе, күрәсең, шулай.
Кайбер CEO-ларның керемнәре ниндидер канунсыз гамәлләрне чагылдыра. Ләкин керемнәре үзләре тудырган байлыкка туры килгән башка җитәкчеләр юкмыни? Стив Джобс бөлү чигендә булган компанияне коткарып калды. Һәм моны чыгымнарны кыскартып кына түгел (кризис менеджерлары эшләгәнчә), ә Apple'ның киләсе продуктлары нинди булырга тиешлеген хәл итеп башкарды. Моны башка бик азлар гына эшли алыр иде. Һәм CEO-ларга карата мөнәсәбәт нинди генә булмасын, профессиональ баскетболчыларның хезмәт хакы ихтыяҗ һәм тәкъдим канунына туры килми дип кем бәхәсләшә алсын?
Бер кешенең икенчесенә караганда шулкадәр күбрәк байлык тудыра алуы башта акылга сыймаслык булып күренергә мөмкин. Бу сернең ачкычы — шул ук сорауга яңадан кайту: алар чыннан да безнең йөз кешегә торамы? Баскетбол командасы үз уенчыларының берсен очраклы 100 кешегә алыштырыр идеме? Стив Джобс урынына очраклы 100 кешедән торган комитет куйсаң, Apple'ның киләсе продукты нинди булыр иде? [6] Мондый әйберләр сызыкча масштабланмый. Бәлки, CEO яки профессиональ спортчының осталыгы һәм тәвәккәллеге гади кешенекеннән бары ун тапкырга гына артык булыр (бу нәрсә генә аңлатса да). Ләкин аның барысы бер шәхестә туплануы төп рольне уйный.
Бер төрле хезмәткә артык күп, ә икенчесенә артык аз түләнә дигәндә, без чынлыкта нәрсә әйтәбез? Ирекле базарда бәяләр сатып алучыларның теләге белән билгеләнә. Кешеләр шигърияткә караганда бейсболны күбрәк ярата, шуңа күрә бейсболчылар шагыйрьләргә караганда күбрәк акча эшли. Димәк, билгеле бер хезмәткә аз түләнә дип әйтү — кешеләр дөрес булмаган әйберләрне тели дип әйтү белән бер үк.
Әйе, кешеләр, әлбәттә, дөрес булмаган нәрсәләрне тели. Моңа гаҗәпләнү сәер тоела. Ә инде кайбер хезмәт төрләренә аз түләнүне гаделсез дип әйтү тагын да сәеррәк. [7] Алайса сез кешеләрнең дөрес булмаган әйберләр теләвен гаделсез дисез булып чыга. Кешеләрнең Шекспир һәм парда пешкән яшелчәләр урынына реалити-шоу һәм корн-догларны өстен күрүе кызганыч, ләкин бу гаделсезме? Бу зәңгәр төс — авыр, яки өске як — түгәрәк дип әйтү кебек бер нәрсә.
Монда «гаделсез» сүзен куллану — байлыкның «әти» моделенең ачыктан-ачык эзе. Бу сәер контекстта бу фикер башкача каян килсен? Әгәр сөйләүче һаман да шул «әти» моделе нигезендә фикер йөртсә, һәм байлыкны башка кешеләр теләгән нәрсәне эшләп тудырылган кыйммәт итеп түгел, ә уртак чыганактан килә торган һәм бүленергә тиешле нәрсә итеп күрсә, кайберәүләрнең башкаларга караганда күбрәк эшләвен күргәч нәкъ менә шундый нәтиҗә ясалачак.
Без «керемнәрнең тигез бүленмәве» турында сөйләшкәндә, шулай ук: бу керем каян килә? — дип сорарга тиешбез. [8] Ул чагылдырган байлыкны кем булдырган? Чөнки керем кешеләрнең күпме байлык тудыруына карап кына үзгәрсә, бу бүленеш тигез булмаска мөмкин, ләкин аны гаделсез дип атап булмый.
Урлап алу
Байлыктагы зур аермаларны шик астына алуыбызның икенче сәбәбе — кешелек тарихының күпчелек өлешендә байлык туплауның гадәти ысулы урлау булган: терлекчелек җәмгыятьләрендә — терлек басып алу, ә игенчелек җәмгыятьләрендә — сугыш вакытында башкаларның җирләрен тартып алу һәм тыныч вакытта салым салу аша.
Низагларда җиңүче як җиңелгәннәрдән конфискацияләнгән биләмәләрне алган. 1060 елларда Англиядә Вильгельм Яулап Алучы җиңелгән англо-саксон затлы сөякләренең биләмәләрен үз тарафдарларына өләшкәндә, низаг хәрби төстә иде. 1530 елларда Генрих VIII монастырьларның биләмәләрен үз кешеләренә өләшкәндә, бу нигездә сәяси мәсьәлә иде. [9] Ләкин принцип шул ук калды. Хәзер нәкъ шул ук принцип Зимбабведа эшли.
Кытай кебек оешканрак җәмгыятьләрдә хаким һәм аның түрәләре милекне тартып алу урынына салым салганнар. Ләкин монда да шул ук принцип күренә: баюның юлы байлык тудыру түгел, ә аны тартып алырлык куәтле хакимгә хезмәт итү булган.
Европада урта сыйныф барлыкка килү белән бу хәл үзгәрә башлады. Хәзер без урта сыйныфны бай да, ярлы да булмаган кешеләр дип уйлыйбыз, ләкин башта алар аерым бер төркем иде. Феодаль җәмгыятьтә бары ике сыйныф була: сугышчы аристократия һәм аларның җирләрендә эшләүче крепостнойлар. Урта сыйныф — шәһәрләрдә яшәп, һөнәрчелек һәм сәүдә белән көн күргән яңа, өченче төркем иде.
Унынчы һәм унберенче гасырлардан башлап, вак дворяннар һәм элеккеге крепостнойлар шәһәрләрдә берләштеләр, һәм бу шәһәрләр вакыт узу белән җирле феодаллар белән исәпләшмәслек дәрәҗәдә көчәйде. [10] Крепостнойлар кебек үк, урта сыйныф та нигездә байлык җитештереп яшәде. (Генуя һәм Пиза кебек порт шәһәрләрендә алар шулай ук диңгез юлбасарлыгы белән дә шөгыльләнделәр.) Ләкин крепостнойлардан аермалы буларак, аларның күп итеп байлык тудыруга кызыксынуы бар иде. Крепостной җитештергән һәр байлык аның хуҗасына калган. Яшереп була торганнан артыгын җитештерүнең мәгънәсе булмаган. Ә шәһәр халкының бәйсезлеге аларга үзләре тудырган байлыкны үзендә калдырырга мөмкинлек бирде.
Байлык тудыру юлы белән баю мөмкинлеге тууга, җәмгыять тулаем бик тиз байый башлады. Безнең булган бар нәрсәне диярлек урта сыйныф ясаган. Чынлыкта, индустриаль җәмгыятьләрдә калган ике сыйныф юкка чыкты, һәм аларның исемнәре урта сыйныфның ике чигенә бирелде. (Сүзнең башлангыч мәгънәсендә, Билл Гейтс — урта сыйныф вәкиле.)
Ләкин сәнәгать инкыйлабына кадәр байлык тудыру баюның иң яхшы ысулы буларак коррупцияне тулысынча җиңә алмады. Англиядә, ким дигәндә, баюның башка, тизрәк юллары барлыкка килгәч кенә, коррупция модадан чыкты (һәм чынлыкта аны нәкъ менә «коррупция» дип атый башладылар).
Унҗиденче гасыр Англиясе бүгенге өченче дөньяга охшаш иде: дәүләт хезмәтендә эшләү баюның танылган юлы саналды. Ул замандагы зур байлыклар сәүдәгә караганда күбрәк без хәзер коррупция дип атый торган нәрсәдән килә иде. [11] Унтугызынчы гасырга бу хәл үзгәрде. Ришвәтләр, хәзерге кебек үк, һаман да калды, ләкин сәясәт инде табыш артыннан куучыларга караганда шөһрәтпәрвәр кешеләргә калдырылган иде. Технология байлыкны урлаганга караганда тизрәк җитештерү мөмкинлеге бирде. Унтугызынчы гасырның типик бае сарай әһеле түгел, ә сәнәгатьче иде.
Урта сыйныфның күтәрелүе белән байлык нуль суммалы уен булудан туктады. Джобс белән Вознякка үзләре баю өчен безне ярлыландырырга кирәкмәде. Киресенчә: алар безнең тормышны матди яктан баеткан нәрсәләр ясадылар. Алар шулай эшләргә тиеш иде, югыйсә без аларга түләмәс идек.
Ләкин дөнья тарихының күпчелек өлешендә баюның төп юлы урлау булганлыктан, без байларга шикләнеп карарга гадәтләнгәнбез. Идеалист студентлар үзләренең аңсыз рәвештә сакланып калган «балаларча» байлык моделенең үткәндәге күренекле язучылар сүзләре белән раслануын күрәләр. Бу — ялгыш карашның искергән караш белән очрашуы.
«Һәрбер зур байлык артында җинаять ята», — дип язган Бальзак. Чынлыкта ул алай язмаган. Аның чын әйткәне шул иде: күренеп торган сәбәбе булмаган зур байлык, мөгаен, онытылырлык дәрәҗәдә оста башкарылган җинаять нәтиҗәседер. Сүз 1000 елгы Европа яки бүгенге өченче дөньяның күпчелек өлеше турында барса, гадәти ялгыш өземтә нәкъ урынына туры килер иде. Ләкин Бальзак сәнәгать инкыйлабы шактый алга киткән унтугызынчы гасыр Франциясендә яшәгән. Ул байлыкны урламыйча да эшләп булачагын белгән. Чөнки үзе дә популяр язучы буларак байлык туплаган. [12]
Бу баскычка берничә генә ил иреште (очраклы түгел, иң байлары). Күпчелек илләрдә коррупция һаман да өстенлек итә. Күпчелегендә байлыкка ирешүнең иң тиз юлы — аны урлау. Шуңа күрә бай илдә керемнәр аермасы артуын күргәндә, ул ил яңадан Венесуэлага әверелеп бара дип борчылу гадәте бар. Минемчә, киресенчә хәл бара. Сез Венесуэладан тулы бер адым алда торган илне күрәсез дип уйлыйм.
Технология рычагы
Технология байлар белән ярлылар арасындагы аерманы арттырырмы? Ул, һичшиксез, нәтиҗәле эшләүчеләр белән нәтиҗәсез эшләүчеләр арасындагы аерманы арттырачак. Технологиянең төп максаты да шунда. Бер трактор белән тырыш игенче бер көндә җирне җигелгән атлар белән сөргәнгә караганда алты тапкыр күбрәк сөрә ала. Ләкин игенчелекнең яңа ысулын үзләштергән очракта гына.
Мин үз гомеремдә технология рычагының күзгә күренеп үсүен күрдем. Югары сыйныфларда укыганда мин газон чабып һәм Baskin-Robbins'та туңдырма салып акча эшләдем. Ул вакытта башка эш юк иде. Хәзер исә югары сыйныф укучылары программа яза яки веб-сайтлар ясый ала. Ләкин аларның кайберләре генә моны эшләячәк; калганнары һаман да туңдырма салырга мәҗбүр булачак.
1985 елда технологиянең үсеше миңа үз компьютерымны сатып алырга мөмкинлек биргән вакытны бик ачык хәтерлим. Берничә ай эчендә мин аны фрилансер-программачы буларак акча эшләү өчен куллана башладым. Берничә ел элек мин моны эшли алмас идем. Берничә ел элек гомумән фрилансер-программачы дигән нәрсә юк иде. Әмма Apple көчле, арзан санак рәвешендәге байлык ясады, һәм программачылар тагын да күбрәк байлык тудыру өчен шунда ук эшкә керештеләр.
Бу мисал күрсәткәнчә, технологиянең безнең җитештерү куәтен арттыру темпы, мөгаен, сызыкча түгел, ә экспоненциаль рәвештә бара. Шуңа күрә вакыт узган саен аерым шәхесләрнең җитештерүчәнлегендәге аерманың үсүен көтәргә кирәк. Бу байлар белән ярлылар арасындагы аерманы арттырырмы? Нинди аерманы күздә тотуыгызга бәйле.
Технология керемдәге аерманы арттырырга тиеш, ләкин ул башка яклардагы аермаларны киметә кебек. Йөз ел элек байлар гади халыктан бөтенләй башка төрле тормыш алып барган. Алар хезмәтчеләр белән тулы йортларда яшәгәннәр, катлаулы һәм уңайсыз киемнәр кигәннәр, үзләренә аерым йортлар һәм хезмәтчеләр таләп иткән җигүле атлар җигелгән кареталарда йөргәннәр. Хәзер исә, технологияләр ярдәмендә, байлар гади кешеләр кебек үк яшиләр.
Моңа яхшы мисал — машиналар. Йөзләрчә мең доллар торган кыйммәтле, кулдан җыелган машиналар сатып алып була. Ләкин моның мәгънәсе әллә ни юк. Компанияләр аз санлы кыйммәтле машиналарга караганда күп санлы гади машиналар җитештереп күбрәк акча эшлиләр. Шуңа күрә күпләп җитештерелә торган машина ясаучы компания аның дизайнына һәм эшкәртмәсенә күпкә күбрәк акча сарыф итә ала. Әгәр сез заказга ясалган машина сатып алсагыз, аның гел берәр нәрсәсе ватылып торачак. Хәзер андый машинаны сатып алуның бердәнбер мәгънәсе — шуны булдыра алуыңны күрсәтү генә.
Яисә сәгатьләрне алыйк. Илле ел элек сәгатькә күп акча сарыф итеп, яхшырак сыйфатка ирешеп була иде. Сәгатьләр механик булганда, кыйммәтле сәгатьләр вакытны төгәлрәк күрсәтә иде. Хәзер алай түгел. Кварц механизмы уйлап табылганнан бирле, гади Timex сәгате йөзләрчә мең доллар торган Patek Philippe'ка караганда төгәлрәк йөри. [13] Чыннан да, кыйммәтле машиналардагы кебек үк, сәгатькә күп акча сарыф итәргә теләсәгез, кайбер уңайсызлыкларга түзәргә туры киләчәк: вакытны начаррак күрсәтүдән тыш, механик сәгатьләрне борып торырга кирәк.
Технология арзанайта алмаган бердәнбер нәрсә — бренд. Менә ни өчен без аның турында гел ишетәбез. Бренд — байлар һәм ярлылар арасындагы матди аермалар юкка чыкканнан соң калган эз ул. Ләкин әйберләрегездә нинди ярлык булуы — аның булуы яки бөтенләй булмавы белән чагыштырганда күпкә кечерәк мәсьәлә. 1900 елда, сезнең каретагыз булса, беркем дә аның кайсы елда чыгарылганын яки нинди бренд икәнен сорамаган. Аты-арбасы бар икән — бай дигән сүз. Ә бай булмасагыз — омнибуска утыргансыз яки җәяү йөргәнсез. Хәзер исә хәтта иң ярлы америкалылар да машина йөртә, һәм без бары тик реклама аркасында гына аеруча кыйммәтлеләрен аера алабыз. [14]
Шул ук нәрсә тармак артында тармакта кабатлана. Әгәр берәр нәрсәгә ихтыяҗ җитәрлек булса, технология аны зур күләмдә сатарлык дәрәҗәдә арзанайтачак, һәм массакүләм чыгарыла торган вариантлар, яхшырак булмаса да, ким дигәндә уңайлырак булачак. [15] Ә байлар уңайлыктан да артык бернәрсәне дә яратмый. Мин белгән бай кешеләр башка дусларым кебек үк машиналар йөртә, шундый ук кием кия, шундый ук җиһаз тота һәм шул ук ризык ашый. Аларның йортлары башка районнарда урнашкан, яки бер үк районда булса да төрле зурлыкта, ләкин эчләрендә тормыш бик охшаш. Йортлар бер үк төзелеш технологияләре белән салынган һәм аларда бер үк төрле әйберләр бар. Кызык өчен кыйммәтле һәм заказга эшләнгән нәрсәләр белән шөгыльләнү — уңайсыз.
Байлар үз вакытларын да башкалар кебек үк үткәрәләр. Берти Вустер заманнары күптән узган кебек. Хәзер эшләмәскә җитәрлек бай булган кешеләрнең күбесе барыбер эшли. Аларны моңа социаль басым гына мәҗбүр итми; эшсезлек — ялгызлыкка һәм өметсезлеккә китерә.
Йөз ел элек булган социаль аермалар да хәзер юк. Ул чорның романнары һәм этикет буенча кулланмалары хәзер ниндидер сәер кабилә җәмгыятен сурәтләү кебек укыла. «Дуслыкны дәвам итүгә килгәндә...» — дип киңәш итә Mrs. Beeton's Book of Household Management (1880), «хуҗабикәгә гаилә җаваплылыгын алгач, кайбер очракларда яшь чакта башланган күп кенә элемтәләрдән баш тартырга туры килергә мөмкин». Бай кешегә кияүгә чыккан хатын-кыздан бай булмаган дусларын калдыру таләп ителгән. Бүген шулай кылансагыз, сезне варвар дип санарлар иде. Сезнең тормышыгыз да бик күңелсез булыр иде. Кешеләр һаман да бер-берсеннән ниндидер дәрәҗәдә аерыла, ләкин хәзер бу байлыкка караганда күбрәк белем дәрәҗәсенә нигезләнә. [16]
Матди һәм социаль яктан технология байлар белән ярлылар арасындагы аерманы арттырмый, киресенчә, киметә кебек. Әгәр Ленин Yahoo, Intel яки Cisco кебек компания офислары буйлап йөрсә, ул коммунизм җиңгән дип уйлар иде. Барысы да бертигез киенгән, бер үк төр җиһазлы бертөрле бүлмәләрдә (дөресрәге, бүлемнәрдә) утыра һәм бер-берсенә дәрәҗә белән түгел, ә исемнәре белән эндәшәләр. Барысы да ул алдан әйткәнчә булып күренер иде — аларның банк хисапларына караганчы. Каһәр суккыры.
Технология бу аерманы арттырса, бу проблемамы? Әлегә алай күренми. Ул керемнәр аермасын арттырган саен, башка барлык аермаларны киметә кебек.
Аксиомага альтернатива
Нинди дә булса сәясәтне байлар белән ярлылар арасындагы керем аермасын арттыра дигән сылтау белән еш тәнкыйтьлиләр. Моның начар булуы аксиома кебек кабул ителә. Керемдәге аерманың артуы начар булуы дөрестер дә, ләкин без моны ничек аксиоматик дип әйтә алабыз соң?
Индустриаль демократияләрдә бу фикер хәтта ялган булырга да мөмкин. Әлбәттә, крепостнойлар һәм хәрби юлбашчылар җәмгыятендә керемнәр аермасы — тирән проблема билгесе. Ләкин крепостнойлык — керемнәр аермасының бердәнбер сәбәбе түгел. Boeing 747 очкычы пилоты кассир хатыннан 40 тапкыр күбрәк акчаны аны үз буйсынуында тоткан хәрби юлбашчы булганга түгел, ә үз осталыгы күпкә кыйммәтрәк булганга эшли.
Мин башка бер фикер тәкъдим итмәкче булам: заманча җәмгыятьтә керемнәр аермасының артуы — сәламәтлек билгесе. Технология җитештерүчәнлектәге аерманы сызыкча булмаган тизлек белән арттыра кебек. Әгәр без керемнәрдә тиешле аерманы күрмибез икән, моңа өч аңлатма булырга мөмкин: (а) техник яңарыш туктаган, (б) иң күп байлык тудыра алган кешеләр моны эшләми, яки (в) аларга моның өчен түләмиләр.
Минемчә, (а) һәм (б) вариантлары начар булыр дип шикләнмичә әйтә алабыз. Риза булмасагыз, 800 елда яшәгән уртача франк түрәсенә җитәрлек ресурслар белән бер ел яшәп карагыз, аннары безгә хәбәр итегез. (Мин юмарт булырмын һәм сезне таш гасырына кадәр җибәрмәм.)
Керемнәр аермасын арттырмыйча гына көннән-көн чәчәк атучы җәмгыять төзергә теләсәгез, калган бердәнбер юл — (в) варианты: кешеләр акча алмыйча да күп итеп байлык тудырачак дигән фараз. Мәсәлән, Jobs белән Wozniak, салым түләгәннән соң аларга эре компаниядә иртәнге 9-дан кичке 5-кә кадәр эшләп алган кадәр генә акча калдыра торган җәмгыять өчен Apple санак җитештереп, көненә 20 сәгать рәхәтләнеп эшләячәк дип уйлау.
Кешеләр акча ала алмаса, байлык тудырырмы? Кызык булса гына. Кешеләр операцион системаларны бушлай язачак. Ләкин алар аны башкаларга урнаштырмаячак, техник ярдәм шалтыратуларына җавап бирмәячәк яки клиентларны аны кулланырга өйрәтмәячәк. Хәтта иң югары технологияле компанияләр башкарган эшнең ким дигәндә 90% нәкъ менә шушы икенче, кызык булмаган төренә керә.
Шәхси байлыклар конфискацияләнә торган җәмгыятьтә байлык тудыруның күңелсез төрләре барысы да кискен акрыная. Моны без эмпирик яктан раслый алабыз. Сезгә якындагы җилләткечтән (вентилятордан) чыга дип уйлаган бер сәер тавыш ишетелә ди. Сез җилләткечне сүндерәсез, һәм тавыш бетә. Кабат кабызасыз, һәм тавыш тагын башлана. Сүндерелгән — тынлык. Кабызылган — тавыш. Башка мәгълүмат булмаганда, тавыш җилләткеч аркасында килеп чыга дип уйларга нигез бар.
Тарихта төрле вакытта һәм төрле урыннарда байлык тудыру аша байлык туплау мөмкинлеге бер кабызылып, бер сүндерелеп торган. 800 елда Төньяк Италиядә — сүндерелгән (хәрби түрәләр тартып алган). 1100 елда Төньяк Италиядә — кабызылган. 1100 елда Үзәк Франциядә — сүндерелгән (һаман да феодализм). 1800 елда Англиядә — кабызылган. 1974 елда Англиядә — сүндерелгән (инвестиция кеременә 98% салым). 1974 елда АКШта — кабызылган. Бездә хәтта игезәкләрне чагыштыру тәҗрибәсе дә булды: Көнбатыш Германия — кабызылган; Көнчыгыш Германия — сүндерелгән. Һәрбер очракта байлык тудыру, аны саклап калу мөмкинлеген ачкан яки япкан саен, җилләткеч тавышы кебек пәйда була һәм юкка чыга.
Монда беркадәр инерция бар. Кешеләрне көнчыгыш немецларга әверелдерү өчен, мөгаен, ким дигәндә бер буын кирәк (Англиянең бәхетенә күрә). Ләкин әгәр без байлык темасына хас булган барлык өстәмә бәхәсләрсез бары гади җилләткечне генә тикшерсәк, тавышның җилләткеч аркасында килеп чыгуына беркем дә шикләнмәс иде.
Элек феодаллар эшләгән кебек шәхси милекне урлапмы, әллә кайбер заманча хөкүмәтләр кебек югары салымнар салыпмы — керемнәр аермасын кыссагыз, нәтиҗә һәрвакыт бер үк була кебек. Ахыр чиктә бөтен җәмгыять ярлырак булып кала.
Әгәр миңа хәзергедән матди яктан күпкә яхшырак яшәгән, ләкин иң ярлылар рәтендә булган җәмгыять белән үзем иң бае булган, ләкин хәзергедән күпкә начаррак яшәгән җәмгыять арасында сайлау мөмкинлеге бирелсә, мин беренче вариантны сайлар идем. Әгәр балаларым булса, болай эшләмәү, мөгаен, әхлаксызлык булыр иде. Сез котылырга теләгән нәрсә — чагыштырмача ярлылык түгел, ә абсолют ярлылык. Әгәр, бүгенге көнгә кадәр булган дәлилләр күрсәткәнчә, сезнең җәмгыятьтә я берсе, я икенчесе булырга тиеш икән, чагыштырмача ярлылыкны сайлагыз.
Җәмгыятегездә бай кешеләр алар үз акчаларын тотып эш урыннары булдырганга гына түгел, ә бай булу өчен нәрсә эшләргә тиеш булганнары өчен кирәк. Мин монда «байлыкның түбәнгә агып төшүе» эффекты турында сөйләмим. Әгәр Генри Фордка баерга ирек бирсәгез, ул сезне чираттагы мәҗлесенә официант итеп яллар дип әйтмим. Мин ул сезнең атыгызны алмаштырырлык трактор ясап бирер дип әйтәм.
Искәрмәләр
[1] Бу теманың шулай бәхәсле булуының бер сәбәбе — байлык турында иң күп тавыш куптаручыларның кайберләре (университет студентлары, мирасчылар, профессорлар, сәясәтчеләр һәм журналистлар) аны булдыру буенча иң аз тәҗрибәгә ия булуында. (Бу күренеш барда спорт турында сөйләшүләрне ишеткән һәркемгә таныш булыр.)
Студентлар башлыча әле һаман ата-аналары исәбенә яши һәм бу акчаның кайдан килүе турында уйланып та карамаган. Мирасчылар гомер буе ата-аналары исәбенә яшәячәк. Профессорлар һәм сәясәтчеләр икътисадның социалистик чоңгылларында, байлык булдырудан бер башка ераклыкта яши һәм күпме тырышып эшләүләренә карамастан, тотрыклы хезмәт хакы ала. Ә журналистлар үзләренең һөнәри кагыйдәләре буенча үзләре эшләгән бизнесның керем җыючы өлешеннән (реклама сату бүлегеннән) читләшәләр. Бу кешеләрнең күбесе үзләре алган акчаның байлык икәнлеге белән беркайчан да күзгә-күз очрашмый — бу байлыкны, журналистлардан тыш, кайчандыр башка берәү тудырган. Алар керем ниндидер абстракт гаделлек төшенчәсе буенча (яки мирасчылар очрагында очраклы рәвештә) үзәк хакимият тарафыннан өләшенә торган дөньяда яши, аны башка кешеләр үзләре теләгән берәр нәрсәгә алмаш итеп бирми; шуңа күрә икътисадның калган өлешендә эшләр алай бармавы аларга гаделсез булып күренергә мөмкин.
(Кайбер профессорлар җәмгыять өчен чыннан да зур байлык тудыра. Ләкин аларга түләнгән акча quid pro quo түгел. Ул күбрәк инвестиция сыйфатында.)
[2] Фабиан җәмгыятенең (Fabian Society) барлыкка килүе турында укыганда, бу Эдит Несбитның The Wouldbegoods китабындагы югары омтылышлы Эдвард чоры бала-геройлары уйлап чыгарган нәрсәгә охшап тора.
[3] Corporate Library үткәргән тикшеренүгә караганда, 2002 елда S&P 500 баш башкарма директорларының уртача гомуми компенсациясе (хезмәт хакы, бонус, акция грантлары һәм опционнарны гамәлгә ашыруны да кертеп) 3,65 миллион доллар тәшкил иткән. Sports Illustrated мәгълүматлары буенча, 2002–2003 елгы сезонда уртача NBA уенчысының хезмәт хакы 4,54 миллион доллар, ә 2003 елгы сезон башында Бейсболның төп лигасы уенчысының уртача хезмәт хакы 2,56 миллион доллар булган. Хезмәт статистикасы бюросы (Bureau of Labor Statistics) мәгълүматлары буенча, 2002 елда АКШта уртача еллык хезмәт хакы 35 560 доллар тәшкил иткән.
[4] Иртә империя чорында гади олы колның бәясе якынча 2000 сестерций булган дип санала (мәсәлән, Гораций, Sat. ii.7.43). Хезмәтче кыз 600 торган (Марциал vi.66), ә Колумелла (iii.3.8) оста йөзем үстерүченең бәясе 8000 дип яза. Табиб П. Децимус Эрос Мерула үз иреге өчен 50 000 сестерций түләгән (Дессау, Inscriptiones 7812). Сенека (Ep. xxvii.7) хәбәр иткәнчә, ниндидер бер Кальвизий Сабин грек классикасын белгән колларның һәрберсе өчен 100 000 сестерций түләгән. Өлкән Плиний (Hist. Nat. vii.39) белдергәнчә, аның заманына кадәр бер кол өчен түләнгән иң зур бәя тел белгече (һәм, күрәсең, укытучы) Дафнис өчен 700 000 сестерций булган, ләкин соңрак үз ирекләрен сатып алган актерлар моны уздырган.
Классик Афинада да бәяләр шундый ук төрле булган. Гади эшче якынча 125–150 драхма торган. Ксенофонт (Mem. ii.5) 50 дән алып 6000 драхмага кадәр (көмеш руднигы идарәчесе өчен) бәяләрне искә ала.
Борынгы коллык икътисады турында тулырак мәгълүмат алу өчен карагыз:
Jones, A. H. M., "Slavery in the Ancient World," Economic History Review, 2:9 (1956), 185-199, яңадан басылган: Finley, M. I. (ed.), Slavery in Classical Antiquity, Heffer, 1964.
[5] Эратосфен (б.э.к. 276–195 еллар) Җирнең әйләнә-тирәсен бәяләү өчен төрле шәһәрләрдәге күләгә озынлыгын кулланган. Ул нибары якынча 2% ка гына ялгышкан.
[6] Тәңгәл килгән рәвештә: юк, һәм Windows.
[7] «Әти моделе» белән чынбарлык арасындагы иң зур каршылыкларның берсе — авыр хезмәтне бәяләү. «Әти моделе»ндә авыр хезмәт үзеннән-үзе бүләккә лаек дип санала. Чынбарлыкта исә байлык күпме көч куелуы белән түгел, ә нәрсә тапшырылуы белән үлчәнә. Әгәр мин кемнеңдер йортын буясам, хуҗа миңа моны теш щеткасы белән эшләгәнем өчен өстәмә түләргә тиеш түгел.
Һаман да «Әти моделе» кысаларында фикер йөртүче берәүгә кемдер күп эшләп тә аз акча алса, бу гаделсез булып күренәчәк. Мәсьәләне ачыкларга ярдәм итү өчен, калган барлык кешеләрне алып ташлагыз һәм безнең эшчене бер ялгызын аучылык һәм җимеш җыю белән шөгыльләнер өчен кешесез утрауга урнаштырыгыз. Әгәр ул моны начар белсә, ул бик күп эшләячәк, ләкин ашарга күп таба алмаячак. Бу гаделсезлекме? Аңа карата кем гаделсезлек кыла?
[8] «Әти моделе»нең шулкадәр нык яшәвенең бер сәбәбе — «бүлү/бүленеш» (distribution) сүзенең ике төрле мәгънәгә ия булуында. Икътисадчылар «керемнәр бүленеше» дип әйткәндә, алар статистик бүленешне күз уңында тота. Ләкин сез бу гыйбарәне еш кулланганда, аны сүзнең икенче мәгънәсе белән (мәсәлән, «хәер өләшү») бәйләми булдыра алмыйсыз, һәм шуның аркасында аң астында байлыкны ниндидер үзәк краннан агып торучы нәрсә буларак күрәсез. Салым ставкаларына карата кулланылган «регрессив» сүзе дә, ким дигәндә миңа, шундый ук тәэсир ясый; ниндидер регрессив нәрсә ничек инде яхшы булсын?
[9] «Патшалык итүнең башыннан ук Томас, лорд Роос, яшь Генрих VIII нең тырыш сарай яндагысы булды һәм тиздән моның җимешләрен җыярга тиеш иде. 1525 елда ул Подвязка ордены рыцаре ителде һәм аңа Ратленд графлыгы бирелде. Утызынчы елларда аның Рим белән мөнәсәбәтләрне өзүгә теләктәшлек итүе, Рәхим-шәфкать хаҗын (Pilgrimage of Grace) бастырудагы ашкынуы һәм Генрихның тотрыксыз никах сәяхәтен бизәп торган бер-бер артлы узган шау-шулы дәүләткә хыянәт процессларында үлем җәзасы өчен тавыш бирергә әзер торуы аны монастырь милкен алу өчен төп кандидат итте.»
Stone, Lawrence, Family and Fortune: Studies in Aristocratic Finance in the Sixteenth and Seventeenth Centuries, Oxford University Press, 1973, p. 166.
[10] Элеккеге чордагы зур тораклыклар турында археологик дәлилләр бар, ләкин аларда нәрсә барганын әйтү кыен.
Hodges, Richard and David Whitehouse, Mohammed, Charlemagne and the Origins of Europe, Cornell University Press, 1983.
[11] Уильям Сесил һәм аның улы Роберт чиратлап таҗның иң кодрәтле министрлары булганнар, һәм икесе дә үз урыннарын заманасының иң зур байлыкларын туплау өчен кулланганнар. Аеруча Роберт ришвәтчелекне дәүләткә хыянәт дәрәҗәсенә җиткергән. «Дәүләт сәркатибе һәм Яков патшаның тышкы сәясәт буенча төп киңәшчесе буларак, [ул] аерым илтифат иясе булган: Испания белән тынычлык урнаштырмас өчен голландлардан зур ришвәтләр, ә тынычлык урнаштыру өчен Испаниядән зур ришвәтләр алган.» (Stone, күрсәтелгән хезмәт, 17 б.)
[12] Бальзак язучылыктан күп акча эшләсә дә, ул чамасыз исрафчыл булган һәм гомер буе бурычлардан җәфа чиккән.
[13] Timex сәгате көненә якынча 0,5 секундка алга китә яки артта кала. Иң төгәл механик сәгать — Patek Philippe 10 Day Tourbillon — -1,5 тән +2 секундка кадәр дип бәяләнә. Аның ваклап сату бәясе якынча 220 000 доллар тәшкил итә.
[14] Әгәр кайсысы кыйммәтрәк дип сайларга кушсалар — яхшы сакланган ун урынлы 1989 елгы Lincoln Town Car лимузины ($5000) яки 2004 елгы Mercedes S600 седаны ($122 000) — уртача Эдвард чоры кешесе бик җиңел ялгышырга мөмкин иде.
[15] Керем тенденцияләре турында ниндидер мәгънәле сүз әйтү өчен, сезгә реаль керем турында яки аңа нәрсә сатып алып булуы белән үлчәнә торган керем турында сөйләргә кирәк. Ләкин реаль керемне исәпләүнең гадәти ысулы вакыт узу белән байлыкның үсүен күп очракта игътибарсыз калдыра, чөнки ул бары тик локаль дәрәҗәдә генә төгәл булган һәм яңа ачышлар шулкадәр таралганчы һәм бәяләре тотрыкланганчы аларны исәпкә алмаган бер төркем саннарны бер-берсенә ялгап ясалган куллану бәяләре индексына бәйле.
Шуңа күрә, антибиотиклар, һава сәяхәте яки электр челтәре булган дөньяда яшәү боларсыз яшәүгә караганда күпкә яхшырак дип уйласак та, гадәти ысул белән исәпләнгән реаль керем статистикасы бу әйберләргә ия булган өчен без бары тик бераз гына баерак икәнебезне раслаячак.
Икенче бер алым шундый сорау кую булыр иде: әгәр сез вакыт машинасы белән x елына кире кайтсагыз, байлык туплау өчен сәүдә тауарларына күпме акча тотарга тиеш булыр идегез? Мәсәлән, әгәр сез 1970 елга кайтсагыз, бу һичшиксез $500-дан кимрәк булыр иде, чөнки бүген $500-га алып була торган исәпләү куәте 1970 елда ким дигәндә 150 миллион доллар торыр иде. Бу функция бик тиз асимптотага әверелә, чөнки йөз елдан артыграк вакытка кайтсагыз, сезгә кирәкле бөтен нәрсәне хәзерге чүплектән таба алыр идегез. 1800 елда бормалы капкачлы буш пластик шешә дә осталык могҗизасы булып күренер иде.
[16] Кайберәүләр моны шул ук нәрсәгә кайтып кала дияр, чөнки байларның белем алу өчен мөмкинлекләре яхшырак. Бу дөрес фикер. Балаларыгызны чынлыкта көллияткә кабул итү процессын «бозып керә» торган шәхси мәктәпләргә җибәреп, алар өчен абруйлы көллиятләргә юл сатып алу билгеле бер дәрәҗәдә әле дә мөмкин.
Мәгариф статистикасы буенча милли үзәкнең (National Center for Education Statistics) 2002 елгы хисабына караганда, Америка балаларының якынча 1,7%-ы дини булмаган шәхси мәктәпләрдә укый. Принстонда 2007 елгы чыгарылыш сыйныфының 36%-ы шундый мәктәпләрдән килгән. (Кызык, Гарвардта бу сан күпкә түбәнрәк — якынча 28%.) Әлбәттә, бу зур бер тишек. Ичмасам, ул киңәю урынына ябылып бара кебек.
Бәлки, кабул итү процессларын эшләүчеләргә компьютер иминлеге үрнәгеннән сабак алырга һәм үз системаларын җимереп булмый дип уйлау урынына, аның нинди дәрәҗәдә җимерелүен үлчәргә кирәктер.