Киң матбуғат өсөн "хакер" — компьютерҙарҙы ватып ингән кеше. Программистар араһында иһә ул яҡшы программисты аңлата. Әммә был ике мәғәнә үҙ-ара бәйләнгән. Программистар өсөн "хакер" һүҙе оҫталыҡты тура мәғәнәлә күҙ уңында тота: компьютер теләйме-юҡмы, уны үҙе теләгәнсә эшләтә алған кеше ул.
Аңлашылмаусанлыҡты арттырып, "хак" (hack) исеменең дә ике мәғәнәһе бар. Ул маҡтау ҙа, кәмһетеү ҙә булырға мөмкин. Берәй нәмәне ҡыпа-ҡыйыш, насар эшләгәндә лә был хак тип атала. Әммә берәй нәмәне системаны алдарлыҡ кимәлдә шул тиклем отҡор эшләгәндә лә, был шулай уҡ хак тип атала. Һүҙ беренсе мәғәнәлә икенсеһенә ҡарағанда йышыраҡ ҡулланыла, сөнки насар сиселештәр шәптәргә ҡарағанда күберәк осрай.
Ышанаһығыҙмы-юҡмы, "хак"тың был ике мәғәнәһе лә бәйле. Ҡыпа-ҡыйыш һәм үткер хыялланыусан сиселештәрҙең уртаҡ яғы бар: улар икеһе лә ҡағиҙәләрҙе боҙа. Һәм ябай ғына тупаҫ ҡағиҙә боҙоу (велосипедығыҙға берәй нәмәне изолента менән йәбештереү) менән иҫ киткес оҫта ҡағиҙә боҙоу (Евклид арауығынан баш тартыу) араһында өҙлөкһөҙ бәйләнеш бар.
Хакерлыҡ компьютерҙарҙан алдараҡ барлыҡҡа килгән. Манхэттен проектында эшләгәндә Ричард Фейнман серле документтар һаҡланған сейфтарҙы ватып асып күңел асҡан. Был йола бөгөн дә дауам итә. Беҙ аспирантурала уҡығанда, MIT тирәһендә күп ваҡыт уҙғарған бер хакер дуҫымдың йоҙаҡ асыу өсөн үҙенең ҡоралдар йыйылмаһы бар ине. (Хәҙер ул хедж-фонд менән идара итә, был да унан бик алыҫ булмаған эш.)
Ни өсөн бындай нәмәләрҙе эшләргә теләгәнде ҡайһы саҡ властарға аңлатыуы ҡыйын. Тағы бер дуҫым бер ваҡыт компьютерҙарҙы ватып ингәне өсөн хөкүмәт менән ҡыйынлыҡтарға юлыҡты. Был әле яңы ғына енәйәт тип иғлан ителгән ине, һәм ФБР үҙҙәренең ғәҙәти тикшереү алымы эшләмәүен күрҙе. Полиция тикшереүе, күрәһең, мотивтан башлана. Ғәҙәти мотивтар күп түгел: наркотиктар, аҡса, секс, үс алыу. Интеллектуаль ҡыҙыҡһыныу ФБР-ҙың мотивтар исемлегендә юҡ ине. Ысынында иһә, бөтә был төшөнсә уларға ят тойолдо.
Хакимиәттәгеләрҙе хакерҙарҙың буйһонмаусан холҡо йыш ҡына асыуландыра. Әммә был буйһонмаусанлыҡ — уларҙы яҡшы программист иткән сифаттарҙың өҫтәмә емеше. Генераль директор стандарт корпоратив телдә һөйләгәндә улар көлөргә мөмкин, әммә кемдер уларға ниндәйҙер мәсьәләне сисеп булмай тиһә лә улар шулай уҡ көләсәк. Береһен баҫһағыҙ, икенсеһен дә баҫаһығыҙ.
Был ғәҙәт ҡайһы саҡ яһалма була. Ҡайһы саҡта йәш программистар күренекле хакерҙарҙың сәйерлектәрен күреп ҡала ла, аҡыллыраҡ күренер өсөн шуларҙың ҡайһы берҙәрен үҙләштерергә ҡарар итә. Бындай яһалма төрө ялҡытҡыс булыу өҫтөнә, ошо маһайыусыларҙың сәнскеле холҡо инновациялар процесын ысынында яйлатырға ла мөмкин.
Ләкин уларҙың асыуҙы килтергән сәйерлектәрен иҫәпкә алғанда ла, хакерҙарҙың буйһонмаусан ҡылығы ҙур файҙа килтерә. Уның өҫтөнлөктәрен яҡшыраҡ аңлаһындар ине тигән теләктәмен.
Мәҫәлән, минеңсә, Голливудтағы кешеләр хакерҙарҙың авторлыҡ хоҡуҡтарына мөнәсәбәтен бөтөнләй аңламай. Был Slashdot сайтында даими ҡыҙыу бәхәстәр темаһы. Әммә ни өсөн компьютерҙарҙы программалаған кешеләр, барыһынан бигерәк, авторлыҡ хоҡуҡтары тураһында шул тиклем борсолорға тейеш һуң?
Бер яҡтан, сөнки ҡайһы бер компаниялар күсереп алыуҙы булдырмау өсөн механизмдар ҡуллана. Теләһә ҡайһы хакерға йоҙаҡ күрһәтһәң, уның тәүге уйы — уны нисек асырға. Әммә хакерҙарҙың авторлыҡ хоҡуҡтары һәм патенттар кеүек сараларҙан хафаланыуының тәрәнерәк сәбәбе бар. Улар "интеллектуаль милекте" яҡлау буйынса көсәйә барған агрессив сараларҙы үҙ эштәрен башҡарыу өсөн кәрәкле интеллектуаль иреккә хәүеф тип күрә. Һәм улар хаҡлы.
Алдағы быуын идеяларын тап хәҙерге технологияларҙы соҡоноп өйрәнеү аша хакерҙар таба. Интеллектуаль милек хужалары: "Рәхмәт, кәрәкмәй, ситтән ярҙамға мохтаж түгелбеҙ", — тип әйтергә мөмкин. Әммә улар яңылыша. Компьютер технологияларының киләһе быуыны йыш ҡына — бәлки, күпселек осраҡта — нәҡ ситтәге кешеләр тарафынан эшләп сығарылған.
1977 йылда IBM эсендә үҙҙәренең эшлекле компьютерҙарҙың киләһе быуыны булыр тип иҫәпләгән нәмәне эшләүсе ниндәйҙер төркөм булғандыр, шикһеҙ. Улар яңылышҡан. Эшлекле компьютерҙың киләһе быуыны Лос-Альтостағы бер гаражда Стив исемле оҙон сәсле ике егет тарафынан бөтөнләй башҡаса үҫтерелә ине. Яҡынса шул уҡ ваҡытта рәсми даирәләр Multics тигән рәсми киләһе быуын операцион системаһын бергәләп эшләй ине. Әммә Multics-ты үтә ҡатмарлы тип иҫәпләгән ике егет китте лә үҙҙәренекен яҙҙы. Улар уға Multics-ҡа шаяртыу рәүешендә исем бирҙе: Unix.
Интеллектуаль милек тураһындағы иң яңы закондар яңы идеяларға килтергән соҡоноу төрөнә бығаса күрелмәгән сикләүҙәр ҡуя. Элек көнәркәш һеҙ эшләгән нәмәнең күсермәһен һатыуҙы тыйыр өсөн патенттар ҡуллана алған, ләкин уның нисек эшләгәнен күрер өсөн һүтеп ҡарауығыҙҙы тыя алмаған. Яңы закондар быны енәйәт итә. Хәҙерге технологияны уны нисек яҡшыртырға икәнен аңлау өсөн өйрәнә алмайбыҙ икән, яңы технологияны нисек үҫтерергә тейешбеҙ?
Ҡыҙығы шунда: хакерҙар быны үҙҙәре үк килтереп сығарҙы. Был проблема өсөн компьютерҙар яуаплы. Элек машиналар эсендәге идара итеү системалары физик булған: тешле тәгәрмәстәр, рычагтар һәм кулачоктар. Барған һайын продукцияның мейеһе (һәм тимәк, ҡиммәте) программа тәьминәтендә була бара. Һәм бының менән мин киң мәғәнәләге программа тәьминәтен күҙ уңында тотам, йәғни мәғлүмәтте. Винил пластинкалағы йыр физик яҡтан пластикка баҫылған. iPod дискыһындағы йыр иһә бары тик унда һаҡлана ғына.
Мәғлүмәтте, тәбиғәтенән сығып, күсереп алыуы еңел. Ә Интернет күсермәләрҙе таратыуҙы еңеләйтә. Шуға күрә компанияларҙың ҡурҡыуы ғәжәп түгел. Әммә, йыш ҡына булғанса, ҡурҡыу уларҙың аҡылын томалаған. Хөкүмәт интеллектуаль милекте яҡлау өсөн аяуһыҙ закондар менән яуап бирҙе. Улар изге ниәттән эшләйҙер, бәлки. Ләкин ундай закондарҙың файҙаға ҡарағанда зыяны күберәк буласағын аңламауы ихтимал.
Ни өсөн программистар был закондарға шул тиклем ҡырҡа ҡаршы? Мин закон сығарыусы булһам, был йомаҡ менән ҡыҙыҡһыныр инем — әгәр мин фермер булып, бер төн эсендә тауыҡ кетәгемдән ҡапыл көслө тауыҡ тауышы ишетһәм, тышҡа сығып тикшерергә теләгән кеүек. Хакерҙар ахмаҡ түгел, ә берҙәмлек был донъяла бик һирәк күренеш. Шуға күрә барыһы ла шаулаша икән, бәлки, ниҙер дөрөҫ түгелдер.
Бәлки, Американы яҡлауға тәғәйенләнгән ошондай закондар ысынында уға зыян килтерер ул? Уйлап ҡарағыҙ. Манхэттен проекты ваҡытында Фейнмандың сейфтарҙы ватып асыуында ниндәйҙер ныҡ америкаса булған нәмә бар. Ул ваҡытта Германияла властарҙың бындай нәмәгә юмор менән ҡарауын күҙ алдына килтереүе ҡыйын. Бәлки, был осраҡлы түгелдер.
Хакерҙар буйһонмай. Был — хакерлыҡтың асылы. Һәм был шулай уҡ америкалыҡтың да асылы. Кремний үҙәне Францияла, Германияла, Англияла йәки Японияла түгел, ә Америкала урынлашыуы осраҡлы түгел. Ул илдәрҙә кешеләр һыҙылған сиктәрҙән сыҡмай уйнай.
Мин бер аҙ Флоренцияла йәшәнем. Ләкин унда бер нисә ай булғандан һуң, аңһыҙ рәүештә унда табырға өмөт иткән нәмәмдең мин яңы ғына киткән урында икәнен аңланым. Флоренцияның дан ҡаҙаныуының сәбәбе: 1450 йылда ул Нью-Йорк булған. 1450 йылда ул хәҙер Америкала осрата торған ҡайнап торған һәм амбициялы кешеләр менән тулы ине. (Шуға күрә мин Америкаға кире ҡайттым.)
Үҙенсәлекле ҡылансыҡлыҡҡа ҡулай мөхит булыуы — Американың ҙур өҫтөнлөгө; ул бары тик аҡыллылар өсөн генә түгел, ә оҫтабикәрҙәр өсөн дә йорт. Ә хакерҙар — һәр ваҡыт оҫтабикәр. Әгәр беҙҙең милли байрамыбыҙ булһа, ул 1 апрель булыр ине. Беҙҙең эшебеҙ тураһында шәп йәки ҡурҡыныс насар сиселеш өсөн бер үк һүҙҙе ҡулланыуыбыҙ күп нәмәне һөйләй. Берәй нәмә уйлап сығарғанда, уның ҡайһы төрө икәненә һәр саҡ 100% ышанып етмәйбеҙ. Ләкин уның дөрөҫ булмауы үҙенсәлекле дөрөҫ булһа, был өмөтлө билдә. Кешеләрҙең программалауҙы теүәл һәм методик тип уйлауы сәйер. Компьютерҙар теүәл һәм методик. Ә хакерлыҡ — шатланып көлөп эшләнә торған нәмә.
Беҙҙең донъяла иң характерлы ҡайһы бер сиселештәр шаярыуҙарҙан бик алыҫ түгел. DOS буйынса лицензия килешеүенең эҙемтәләренән IBM ныҡ ғәжәпләнгәндер, нәҡ Михаэль Рабин мәсьәләне сисеүе еңелерәк булған икенсе мәсьәләгә әйләндереп хәл иткәндә күҙ уңында тотолған "дошман" нисек ғәжәпләнергә тейеш булһа, шулай уҡ.
Оҫтабикәрҙәргә ни тиклем сиктән сығырға мөмкин икәнен һиҙеү ҡәтғи кәрәк. Һәм һуңғы ваҡытта хакерҙар мөхиттең үҙгәреүен һиҙҙе. Һуңғы осорҙа хакерлыҡҡа ҡарата ҡараштар һүрелә төшкән кеүек.
Хакерҙар өсөн гражданлыҡ иректәренең һуңғы ҡыҫҡартылыуы айырыуса ҡурҡыныс күренә. Был ситтәге кешеләрҙе лә аптырашта ҡалдыралыр. Ни өсөн беҙ гражданлыҡ иректәре тураһында айырыуса борсолорға тейешбеҙ? Ни өсөн теш табиптары, һатыусылар йәки баҡсасыларға ҡарағанда тап программистар?
Хәлде хөкүмәт түрәһе аңларлыҡ итеп төшөндөрәйем. Гражданлыҡ иректәре — ябай ғына биҙәүес йәки үҙенсәлекле америка йолаһы түгел. Гражданлыҡ иректәре илдәрҙе бай итә. Әгәр бер йән башына тура килгән тулайым милли продукт менән гражданлыҡ иректәренең графигын төҙөһәгеҙ, асыҡ тенденцияны күрерһегеҙ. Гражданлыҡ иректәре ысынында эҙемтә генә түгел, ә сәбәп була аламы? Мин шулай тип уйлайым. Минеңсә, кешеләр теләгәнен эшләй һәм әйтә алған йәмғиәттә иң йоғонтоло кешеләр хуплаған сиселештәр түгел, ә иң һөҙөмтәлеләре еңәсәк. Авторитар илдәр ришүәтселеккә бата; ришүәтселеккә батҡан илдәр ярлылана; ә ярлы илдәр көсһөҙ була. Минеңсә, һалым килемдәре өсөн Лаффер кәкреһе булған кеүек, хөкүмәт власы өсөн дә бар. Һәр хәлдә, тәжрибә үткәреп быны белергә тырышыу ахмаҡлыҡ булырлыҡ дәрәжәлә ихтимал күренә. Юғары һалым ставкаһынан айырмалы рәүештә, әгәр ул хата булып сыҡһа, тоталитаризмды юҡҡа сығарып булмай.
Бына ни өсөн хакерҙар борсола. Кешеләр артынан күҙәтеүсе хөкүмәт программистарҙы туранан-тура насарыраҡ код яҙырға мәжбүр итмәй. Ул бары тик ахыр сиктә насар идеялар еңгән донъяға алып килә. Һәм был хакерҙар өсөн бик мөһим булғанға күрә, улар быға айырыуса һиҙгер. Улар, хайуандар яҡынлашып килгән йәшенле ямғырҙы тойған кеүек, тоталитаризмдың яҡынлашыуын алыҫтан һиҙә ала.
Хакерҙар ҡурҡҡанса, милли хәүефһеҙлекте һәм интеллектуаль милекте һаҡлауға йүнәлтелгән һуңғы саралар ахыр сиктә Американы уңышлы иткән нәмәгә тура төбәлгән ракета булып сыҡһа, был аяныс булыр ине. Әммә паника мөхитендә күрелгән сараларҙың көтөлгән һөҙөмтәгә ҡапма-ҡаршы булыуы тәүге тапҡыр түгел.
Америкалыҡ тигән нәмә бар. Сит илдә йәшәү кеүек быны һеҙгә бер нимә лә өйрәтә алмай. Һәм ниндәйҙер нәмәнең был сифатты үҫтерәсәгенме йәки юҡ итәсәгенме белергә теләһәгеҙ, хакерҙарҙан да яҡшыраҡ фокус-төркөм табыуы ҡыйын булыр ине, сөнки улар мин белгән барлыҡ төркөмдәргә ҡарағанда уны иң тулы кәүҙәләндерә. Бәлки, хатта беҙҙең хөкүмәт менән идара иткән, патриотизм тураһында бөтә һүҙҙәре менән Томас Джефферсонға йәки Джордж Вашингтонға ҡарағанда Ришельеға йәки Мазариниға нығыраҡ оҡшаған кешеләргә ҡарағанда ла яҡыныраҡтыр.
Нигеҙ һалыусы атайҙарҙың нимә әйткәнен уҡыһағыҙ, уларҙың һүҙҙәре хакерҙарға нығыраҡ оҡшаған. "Хөкүмәткә ҡаршылыҡ күрһәтеү рухы," — тип яҙған Джефферсон, — "ҡайһы бер осраҡтарҙа шул тиклем ҡиммәтле, мин уның һәр ваҡыт тере ҡалыуын теләр инем."
Бөгөн Америка президентының шулай тип әйткәнен күҙ алдына килтерегеҙ. Тура һүҙле оло өләсәйҙең киҫәтеүҙәре кеүек, нигеҙ һалыусы атайҙарҙың әйткән һүҙҙәре үҙҙәренә әҙерәк ышанған күп быуын вариҫтарын уңайһыҙ хәлгә ҡалдырҙы. Улар беҙгә ҡайҙан килеп сыҡҡаныбыҙҙы иҫкә төшөрә. Улар Американың байлығы һәм ҡеүәтенең сығанағы тап ҡағиҙәләрҙе боҙған кешеләр булыуын иҫкә төшөрә.
Ҡағиҙәләр урынлаштырыусы урында булғандар, әлбиттә, уларға буйһоноуҙарын теләй. Ләкин ни һорағанығыҙҙа һаҡ булығыҙ. Һеҙ уны алыуығыҙ ихтимал.
Был эссенең ҡараламаларын уҡығандары өсөн Кен Андерсонға, Тревор Блэквеллға, Даниэль Гиффинға, Сара Харлинға, Сиро Каваиға, Джессика Ливингстонға, Мацҡа, Джеки Макдоноуға, Роберт Моррисҡа, Эрик Реймондҡа, Гвидо ван Россумға, Дэвид Вайнбергерға һәм Стивен Вольфрамға рәхмәт белдерәм.
(Һүрәттә "зәңгәр ҡумта" (blue box) менән Стив Джобс һәм Стив Возняк күрһәтелгән. Фото Маргрет Возняктыҡы. Стив Возняктың рөхсәте менән ҡулланылды.)