Гади матбугат өчен "хакер" — санак системаларын ватучы кеше. Программачылар арасында исә ул оста программачыны аңлата. Ләкин бу ике мәгънә үзара бәйләнгән. Программачылар өчен "хакер" туры мәгънәсендәге осталыкны белдерә: санакны — ул теләсә дә, теләмәсә дә — үзең теләгәнчә эшләтә белүче кеше.
Аңлашылмаучанлык өстәп, "хак" (hack) исеменең дә ике мәгънәсе бар. Ул мактау сүзе дә, кимсетү дә булырга мөмкин. Берәр нәрсәне ямьсез, кустар юл белән эшләсәгез, моны хак дип атыйлар. Ләкин системаны оста алдап, искиткеч зирәк бер чишелеш тапсагыз, бу да хак дип атала. Сүз икенче мәгънәсенә караганда беренчесендә ешрак кулланыла, мөгаен, ямьсез чишелешләр даһи чишелешләргә караганда күбрәк очрагангадыр.
Ышанасызмы, юкмы, ләкин "хак" сүзенең бу ике мәгънәсе дә үзара бәйле. Ямьсез һәм тапкыр чишелешләрнең уртак ягы бар: аларның икесе дә кагыйдәләрне боза. Һәм бары тик ямьсез булган кагыйдә бозу (мәсәлән, велосипедны скотч белән бәйләү) белән даһий һәм иҗади кагыйдә бозу (Евклид геометриясеннән баш тарту) арасында өзлексез бер чик бар.
Хакерлык санаклар барлыкка килгәнче үк булган. Манхэттен проектында эшләгәндә Ричард Фейнман серле документлар сакланган сейфларны ачып күңел ачкан. Бу гадәт бүген дә яши. Без аспирантурада укыганда, MIT тирәсендә күп вакыт уздырган бер хакер дустымның үзенең йозак ачкычлар җыелмасы бар иде. (Хәзер ул хедж-фонд белән җитәкчелек итә — асылда бик үк ерак китмәгән шөгыль.)
Хакимияттәгеләргә ни өчен мондый эшләр белән шөгыльләнүеңне аңлату кайвакыт бик кыен. Минем тагын бер дустым санак системаларына үтеп кергәне өчен хөкүмәт белән проблемаларга юлыкты. Бу гамәл яңа гына җинаять дип игълан ителгән иде, һәм ФБР үзләренең гадәти тикшерү алымнарының эшләмәвен күрде. Полиция тикшерүе гадәттә мотивтан башлана. Төп мотивлар әллә ни күп түгел: наркотиклар, акча, җенси теләк, үс алу. Зиһни кызыксыну ФБР исемлегендәге мотивлар арасында юк иде. Дөресен әйткәндә, бөтен бу төшенчә аларга ят булып тоелды.
Хакимияттәге кешеләрне хакерларның гомуми буйсынмаучанлыгы еш кына ачуландыра. Ләкин бу буйсынмаучанлык — аларны яхшы программачы иткән сыйфатларның ян продуктлары гына. Алар баш башкаручының (CEO) корпоратив ялган сүзләренә көләргә мөмкин, ләкин билгеле бер мәсьәләне хәл итеп булмый дип әйтүчегә дә көләчәкләр. Берсен бастырсагыз, икенчесен дә бастырачаксыз.
Бу кылану кайвакыт ясалма була. Кайвакыт яшь программачылар күренекле хакерларның гаҗәп гадәтләрен күреп ала да, акыллырак күренер өчен шуларны үзләштерергә тырыша. Бу ялган версия ачуны гына чыгарып калмый; мондый кыланучыларның кытыршы холкы инновацияләр процессын акрынайтырга да мөмкин.
Ләкин хакерларның ачу китергеч сәерлекләрен исәпкә алганда да, аларның буйсынмас холкы тулаем алганда зур отыш булып тора. Аның өстенлекләрен тирәнрәк аңласыннар иде.
Мәсәлән, Голливуд халкы хакерларның авторлык хокукларына мөнәсәбәтеннән бөтенләй аптырашта дип уйлыйм. Бу — Slashdot сайтында бертуктаусыз кызу бәхәсләр кузгатучы тема. Ни өчен санак программалаучы кешеләр нәкъ менә авторлык хокуклары турында шулкадәр борчылырга тиеш соң?
Бер яктан, кайбер компанияләр күчермә ясауны тыю өчен механизмнар куллана. Теләсә кайсы хакерга йозак күрсәтсәң, аның беренче уе — аны ничек ачарга. Ләкин хакерларның авторлык хокуклары һәм патентлар кебек чаралардан борчылуының тагын да тирәнрәк сәбәбе бар. Алар "интеллектуаль милекне" яклау буенча барган агрессив чараларны үз эшләре өчен кирәк булган интеллектуаль иреккә куркыныч яный дип саный. Һәм алар хаклы.
Хакерлар яңа буын идеяләрен нәкъ менә хәзерге технологияләрнең эчен чокынып таба. Интеллектуаль милек хуҗалары: "Юк, рәхмәт, безгә бернинди читтән ярдәм кирәкми", — дип әйтергә мөмкин. Ләкин алар ялгыша. Санак технологияләренең киләсе буынын еш кына — бәлки хәтта күпчелек очракта — читтән килгән кешеләр булдырган.
1977 елда IBM эчендәге бер төркем үзләре планлаштырган киләсе буын бизнес-санагын эшләп яткан булгандыр. Алар ялгышкан. Киләсе буын бизнес-санагы бөтенләй башка шартларда, Лос-Альтостагы бер гаражда, Стив исемле ике чәчле егет тарафыннан ясалган булган. Шул ук вакытта рәсми хакимият вәкилләре Multics дип аталган киләсе буын рәсми операцион системасын бергәләп булдырырга тырышкан. Ләкин Multics системасын артык катлаулы дип тапкан ике егет китеп, үз системаларын язган. Алар аңа Multics системасына шаярулы ишарә ясап исем кушканнар: Unix.
Интеллектуаль милек турындагы соңгы законнар яңа идеяләргә илтүче бу төр тикшеренүләргә моңарчы күрелмәгән чикләүләр кертә. Элек көндәшегез үзе ясаган нәрсәнең күчермәсен сатуыгызга комачаулау өчен патентлар куллана алган булса, аның ничек эшләгәнен белү өчен аны сүтеп каравыгызга каршы килә алмый иде. Соңгы законнар исә моны җинаять дип таный. Аны ничек яхшыртырга икәнен белү өчен хәзерге технологияне өйрәнә алмасак, яңа технологияләрне ничек булдырырга тиеш соң без?
Парадокс шунда: хакерлар моны үз өсләренә үзләре чакырып китерде. Бу проблемада санаклар гаепле. Элек машиналарның идарә системалары физик яктан булган: тешле тәгәрмәчләр, рычаглар һәм кулачоклар. Хәзер исә продуктларның зиһене (һәм шуның белән кыйммәте) программа тәэминатында туплана. Һәм монда мин программа тәэминатын киң мәгънәдә күздә тотам: ягъни мәгълүмат. Винил пластинкадагы җыр физик яктан пластмассага басылган. Ә iPod дискындагы җыр бары тик саклана гына.
Мәгълүматны күчерү табигый рәвештә җиңел. Ә Интернет күчермәләрне таратуны гадиләштерә. Шуңа күрә компанияләрнең куркуы гаҗәп түгел. Ләкин еш кына булганча, курку аларның акыллы уйлавын томалаган. Хөкүмәт интеллектуаль милекне яклау өчен рәхимсез законнар белән җавап бирде. Аларның ниятләре яхшыдыр, бәлки. Ләкин алар мондый законнарның файдадан бигрәк зыян китерәчәген аңламый булырга мөмкин.
Ни өчен программачылар бу законнарга шулкадәр кискен каршы чыга? Мин закон чыгаручы булсам, бу табышмак белән кызыксыныр идем — әгәр мин фермер булып, төнлә тавык оясыннан кинәт көчле кытаклау тавышы ишетсәм, чыгып тикшерергә теләгән кебек үк. Хакерлар тиле түгел, һәм бу дөньяда бердәмлек бик сирәк очрый. Шуңа күрә алар барысы да кытаклый икән, бәлки, берәр нәрсә дөрес түгелдер.
Бәлки, мондый законнар, Американы якларга тиеш булса да, чынлыкта аңа зыян китерер? Уйлап карагыз. Фейнманның Манхэттен проекты вакытында сейфлар ватуында ниндидер бик америкача нәрсә бар. Ул чорда Германиядә хакимиятнең мондый эшләргә юмор белән каравын күз алдына китерүе кыен. Бәлки, бу очраклылык түгелдер.
Хакерлар — тыңлаусыз халык. Хакерлыкның асылы шунда. Һәм бу шулай ук америкалылыкның да асылы. Кремний үзәненең Франциядә, Германиядә, Англиядә яки Япониядә түгел, ә нәкъ менә Америкада урнашуы очраклы түгел. Бу илләрдә кешеләр сызылган сызыклар эчендә генә буйый.
Мин күпмедер вакыт Флоренциядә яшәдем. Ләкин анда берничә ай торганнан соң аңладым: үзем аңсыз рәвештә анда табарга өметләнгән нәрсә мин яңа гына ташлап киткән урында калган икән. Флоренциянең танылган булуының сәбәбе — 1450 елда ул Нью-Йорк булган. 1450 елда ул бүген сез Америкада күрә торган ярсу һәм амбицияле кешеләр белән тулы булган. (Шуңа күрә мин Америкага кире кайттым.)
Тиешле төр тыңлаусызлык өчен уңайлы мохит булуы — акыллылар өчен генә түгел, ә "тырнак астыннан кер эзләүче", үзсүзле акыл ияләре өчен өй булуы — Американың зур өстенлеге. Ә хакерлар һәрвакыт үзсүзле шаяннар. Әгәр безнең милли бәйрәмебез булса, ул 1 нче апрель булыр иде. Безнең шәп чишелеш өчен дә, коточкыч кустар чишелеш өчен дә бер үк сүзне куллануыбыз эшебез турында күп нәрсә сөйли. Берәр чишелеш уйлап чыгарганда, аның кайсы төргә керүенә һәрвакыт 100% ышанып бетмибез. Ләкин анда дөрес төр хаталылык бар икән, бу — өметле билге. Кешеләрнең программалауны төгәл һәм методик нәрсә дип уйлавы сәер. Санаклар төгәл һәм методик. Ә хакерлык — шатлыклы көлү белән башкарыла торган нәрсә.
Безнең дөньяда иң үзенчәлекле чишелешләрнең кайберләре гади шаярулардан ерак тормый. DOS өчен лицензия килешүенең нәтиҗәләре IBM'ны шаккатырган кебек, фаразланган "дошман" да Майкл Рабин мәсьәләне җиңелрәк хәл ителә торган итеп яңадан формулировкалаганда гаҗәпләнергә тиештер.
Үзсүзле башбаштак кешеләр чикне күпмегә уза алуларын яхшы сиземләргә өйрәнергә тиеш. Ә соңгы вакытта хакерлар мохитнең үзгәрүен тоя башлады. Соңгы арада хакерлыкка каш җыерып карый башладылар шикелле.
Хакерлар өчен гражданлык ирекләренең соңгы вакытта кысылуы аеруча шомлы күренә. Бу да читтән караучыларны гаҗәпләндерә торгандыр. Нигә без гражданлык ирекләре турында шулкадәр кайгыртырга тиеш? Нигә теш табиблары, сатучылар яки ландшафт дизайнерларына караганда нәкъ менә программачылар?
Бу мәсьәләне хөкүмәт түрәсе аңларлык итеп әйтим. Гражданлык ирекләре — бизәк яки гаҗәеп америка традициясе генә түгел. Гражданлык ирекләре илләрне баета. Әгәр сез җан башына эчке тулаем продукт белән гражданлык ирекләре арасындагы бәйләнеш графигын сызсагыз, ачык бер тенденцияне күрер идегез. Гражданлык ирекләре бары тик нәтиҗә түгел, ә сәбәп була аламы? Мин шулай дип уйлыйм. Минемчә, кешеләр теләгән нәрсәне эшли һәм сөйли ала торган җәмгыятьтә иң нәтиҗәле чишелешләр җиңәчәк, ә иң абруйлы кешеләр яклаган чишелешләр түгел. Авторитар илләр коррупциягә бата; коррупцияле илләр ярлылана; ә ярлы илләр көчсез була. Миңа калса, салым керемнәре өчен Лаффер сызыгы булган кебек, дәүләт хакимияте өчен дә шундый ук сызык бар. Һәрхәлдә, эксперимент үткәреп моны ачыкларга тырышу акылсызлык булырлык дәрәҗәдә ихтимал булып күренә. Югары салым ставкаларыннан аермалы буларак, тоталитаризмның хата булуы ачыкланса, аны юкка чыгарып булмый.
Менә ни өчен хакерлар борчыла. Хөкүмәтнең кешеләр артыннан күзәтүе программачыларны начаррак код язарга мәҗбүр итми, әлбәттә. Бу бары тик начар идеяләр җиңә торган дөньяга китерә. Һәм бу хакерлар өчен бик мөһим булганга, алар моңа аеруча сизгер. Алар якынлашып килүче тоталитаризмны, хайваннар яшенле яңгырны сизгән кебек, ерактан тоя алалар.
Әгәр хакерлар курыкканча, милли иминлекне һәм интеллектуаль милекне яклауга юнәлтелгән соңгы чаралар Американы уңышлы иткән нәрсәгә туры төзәлгән ракета булып чыкса, бу бик ачы язмыш көлүе булыр иде. Ләкин паника атмосферасында кабул ителгән чаралар көтелгәннән капма-каршы нәтиҗәгә китергән очраклар тарихта беренче генә түгел.
Америкалылык дигән төшенчә чыннан да бар. Чит илдә яшәү генә моны яхшы аңлата ала. Һәм әгәр сез берәр нәрсәнең бу сыйфатны үстерәчәгенме яки юк итәчәгенме белергә теләсәгез, хакерлардан да яхшырак фокус-төркем табу кыен булыр иде, чөнки алар мин белгән теләсә кайсы төркемгә караганда аны иң төгәл гәүдәләндерә. Хәтта хөкүмәтебезне җитәкләүче кешеләргә караганда да якынрак, чөнки патриотизм турындагы сүзләренә карамастан, алар миңа Томас Джефферсон яки Джордж Вашингтонга караганда Ришелье яки Мазаринины күбрәк хәтерләтә.
Нигез салучы аталарның язмаларын укыганда, алар хакерларга күбрәк охшап тора. "Хөкүмәткә каршы тору рухы, — дип язган Джефферсон, — кайбер очракларда шулкадәр кыйммәтле, мин аның һәрвакыт исән булуын теләр идем".
Америка президентының моны бүген әйтүен күз алдына китерегез. Ачыктан-ачык сөйләүче карчыкның сүзләре кебек, нигез салучы аталарның әйткәннәре үзләренә ышанычлары кимрәк булган киләсе буын җитәкчеләрен уңайсыз хәлгә куя. Алар безнең кайдан килеп чыкканыбызны искә төшерә. Алар безгә кагыйдәләрне бозучы кешеләрнең Американың байлыгы һәм көче чыганагы булуын искәртә.
Кагыйдәләр кертү хокукына ия булганнар, әлбәттә, аларга буйсынуларын тели. Ләкин теләкләрегезгә сак булыгыз. Алар тормышка ашарга да мөмкин.
Бу иншаның караламаларын укыганнары өчен Кен Андерсонга, Тревор Блэквеллга, Даниэль Гиффинга, Сара Харлинга, Сиро Кавайга, Джессика Ливингстонга, Мацка, Джеки Макдоноуга, Роберт Морриска, Эрик Рэймондка, Гвидо ван Россумга, Дэвид Вайнбергерга һәм Стивен Вольфрамга рәхмәтемне белдерәм.
(Сүрәттә — Стив Джобс һәм Стив Возняк "blue box" белән. Маргарет Возняк фотосы. Стив Возняк рөхсәте белән бастырылды.)