Һәр кемгә билдәле: бөйөк эш эшләү өсөн тыумыштан килгән һәләт тә, ныҡышмалылыҡ та кәрәк. Әммә ул тиклем үк аңлашылып етмәгән өсөнсө өлөш тә бар: ниндәй ҙә булһа бер темага ҡарата сиктән тыш ҙур ҡыҙыҡһыныу (фанатик мауығыу).
Был фекерҙе аңлатыу өсөн миңә кешеләрҙең ниндәйҙер төркөмө алдында үҙ абруйымды ҡорбан итергә тура киләсәк, һәм мин автобус билеттарын йыйыусыларҙы һайлайым. Иҫке автобус билеттарын йыйған кешеләр бар. Күп кенә коллекционерҙар кеүек үк, улар үҙҙәре йыйған нәмәнең ваҡ-төйәгенә тиклем сиктән тыш ҙур ҡыҙыҡһыныу менән ҡарай. Улар автобус билеттарының төрлө төрҙәре араһындағы беҙҙең башҡалар хәтерҙә ҡалдыра алмаҫлыҡ айырмаларҙы күҙәтеп бара ала. Сөнки был беҙгә бөтөнләй мөһим түгел. Иҫке автобус билеттары тураһында уйланып шул тиклем күп ваҡыт уҙғарыуҙың ни мәғәнәһе бар?
Был беҙҙе бындай мауығыуҙың икенсе үҙенсәлегенә алып килә: уның бер ниндәй ҙә мәғәнәһе юҡ. Автобус билетын йыйыусының мөхәббәте — мәнфәғәтһеҙ. Улар быны беҙҙә тәьҫорат ҡалдырыу йәки байыу өсөн түгел, ә бары тик шул эш өсөн генә эшләй.
Бөйөк эштәр башҡарған кешеләрҙең тормошона ҡараһағыҙ, тотороҡло бер законлылыҡты күрерһегеҙ. Улар йыш ҡына замандаштарының күпселегенә мәғәнәһеҙ булып күренгән бер нәмәгә автобус билетын йыйыусы һымаҡ фанатик ҡыҙыҡһыныу менән башлайҙар. Дарвиндың «Бигль» карабындағы сәйәхәте тураһындағы китабының иң хайран ҡалдырғыс үҙенсәлектәренең береһе — уның тәбиғәт тарихы менән сиктән тыш ныҡ ҡыҙыҡһыныуы. Уның ҡыҙыҡһыныуы сикһеҙ кеүек күренә. Рамануджан да шулай уҡ, үҙенең таш таҡтаһы янында сәғәттәр буйы ултырып, рәттар менән ни булыуын өйрәнгән.
Улар үҙҙәренең һуңыраҡ яһаған асыштары өсөн «нигеҙ һалған» тип уйлау — хата. Был метафорала саманан тыш күп маҡсатлылыҡ ята. Автобус билетын йыйыусылар кеүек үк, улар быны үҙҙәренә оҡшағанға күрә эшләгән.
Ләкин Рамануджан менән автобус билетын йыйыусы араһында бер айырма бар. Математик рәттәр мөһим, ә автобус билеттары улай түгел.
Әгәр миңә зирәклек рецептын бер һөйләмгә һыйҙырырға тура килһә, ул бәлки ошо булыр ине: ысынында мөһим булған бер нәмә менән мәнфәғәтһеҙ фанатик рәүештә мауығыу.
Мин ҡалған ике өлөштө онотмайыммы? Һеҙ уйлағандан кәмерәк дәрәжәлә. Бер темаға сиктән тыш ҙур ҡыҙыҡһыныу бер үк ваҡытта һәләттең күрһәткесе лә, ныҡышмалылыҡтың алмашы ла булып тора. Һеҙҙә етерлек математик һәләт булмаһа, һеҙ рәттәрҙе ҡыҙыҡлы тип тапмаясаҡһығыҙ. Ә инде берәй нәмә менән фанатик рәүештә ҡыҙыҡһынғанда, һеҙгә шул тиклем күп ныҡышмалылыҡ та кәрәкмәй: ҡыҙыҡһыныу һеҙҙе үҙе артынан әйҙәгәндә, үҙегеҙҙе көсләргә кәрәкмәй.
Фанатик ҡыҙыҡһыныу хәтта уңыш та килтерәсәк — ниндәйҙер кимәлдә уңыш мөмкин булған осраҡта. Пастер әйткәнсә, осраҡлылыҡ әҙерлекле аҡылды ярата, әгәр фанатик аҡыл берәй нәмә булһа, ул нәҡ әҙерлекле аҡылдыр.
Бындай мауығыуҙың мәнфәғәтһеҙ булыуы — уның иң мөһим үҙенсәлеге. Был эскерһеҙлекте һынаусы фильтр булғанға ғына түгел, ә яңы идеялар асырға ярҙам иткәнгә лә шулай.
Яңы идеяларға алып барыусы юлдар ғәҙәттә өмөтһөҙ күренә. Әгәр улар өмөтлө булып күренһә, башҡалар уларҙы күптән өйрәнгән булыр ине. Бөйөк эш эшләүселәр башҡалар иғтибар итмәгән был юлдарҙы нисек таба һуң? Ғәҙәттә, уларҙың күреү һәләте яҡшыраҡ тип уйлайҙар: йәнәһе, улар шул тиклем һәләтле булғанға, башҡалар күрмәгән юлдарҙы күрә. Ләкин бөйөк асыштарҙың нисек яһалыуына ҡараһағыҙ, барыһы ла улай түгел. Дарвин айырым төрҙәргә башҡаларға ҡарағанда нығыраҡ иғтибар бүлгән, сөнки ул бының бөйөк асыштарға килтерәсәген күргән дә, ә башҡалар күрмәгән тип түгел. Ул бары тик бындай нәмәләр менән ысынлап та бик ныҡ ҡыҙыҡһынған.
Дарвин быны туҡтата алмаған. Рамануджан да туҡтата алмаған. Улар был йәшерен юлдарҙы өмөтлө күренгәнгә күрә түгел, ә тыйыла алмағандары өсөн тапҡан. Бына ошо нәмә уларға бары тик амбициялы ғына булған кеше иғтибар итмәй үтеп китерлек юлдар буйлап барырға мөмкинлек биргән.
Ҡайһы бер аҡыллы кеше бөйөк романдар яҙыу юлы — Толкин кеүек уйлап сығарылған эльф телен булдырыуға бер нисә йыл сарыф итеүҙән, йәки Троллоп кеүек көньяҡ-көнбайыш Британиялағы һәр йортто йөрөп сығыуҙан башлана тип ҡарар итер ине? Бер кем дә, шул иҫәптән Толкин менән Троллоп та.
Автобус билеты теорияһы Карлейлдың зирәклекте ентекле көс түгеүгә сикһеҙ һәләт тип билдәле билдәләмәһенә оҡшаш. Ләкин бында ике айырма бар. Автобус билеты теорияһы күрһәтеүенсә, был сикһеҙ тырышлыҡтың сығанағы Карлейл күҙ уңында тотҡандай сикһеҙ эшһөйәрлек түгел, ә тап коллекционерҙарҙа булған сикһеҙ ҡыҙыҡһыныу. Шулай уҡ ул мөһим бер аныҡлыҡ өҫтәй: мөһим булған бер нәмә өсөн ентекле көс түгеүгә сикһеҙ һәләт.
Тимәк, нимә мөһим? Һеҙ бер ҡасан да ныҡлы белә алмайһығыҙ. Ҡайһы юлдарҙың өмөтлө булыуын бер кем дә алдан әйтә алмағанға күрә лә, һеҙ үҙегеҙгә ҡыҙыҡлы булған нәмә өҫтөндә эшләп, яңы идеялар аса алаһығыҙ.
Әммә ҡыҙыҡһыныуҙың мөһим булыу-булмауын тоҫмаллар өсөн ҡайһы бер ысулдарҙы (эвристикаларҙы) ҡулланырға була. Мәҫәлән, әгәр һеҙ башҡа берәү яһағанды ҡулланыу (ҡулланыусы булыу) урынына үҙегеҙ берәй нәмә ижад итһәгеҙ, был өмөтлөрәк. Әгәр һеҙ ҡыҙыҡһынған нәмә ҡатмарлы булһа, бигерәк тә ул һеҙҙең өсөн башҡаларға ҡарағанда ҡатмарлыраҡ түгел, ә киреһенсә булһа, өмөт ҙурыраҡ. Һәм һәләтле кешеләрҙең мауығыуҙары ғәҙәттә нығыраҡ өмөтлө була. Һәләтле кешеләр осраҡлы нәмәләр менән ҡыҙыҡһына башлаһа, улар ысынында осраҡлы түгел.
Ләкин бер ҡасан да тулыһынса ышанып булмай. Ысынында, бында ҡыҙыҡлы һәм шул уҡ ваҡытта, дөрөҫ булһа, байтаҡ шомло бер идея бар: бөйөк эш эшләү өсөн бик күп ваҡытты бушҡа сарыф итергә лә тура килеүе мөмкин.
Күп кенә өлкәләрҙә бүләкләү хәүефкә (рискка) пропорциональ. Әгәр был ҡағиҙә бында ла дөрөҫ булһа, ысынлап та бөйөк эшкә алып барыусы юлдарҙы табыу ысулы — башта нисек өмөтһөҙ күренһә, шулай булып сыҡҡан нәмәләргә лә күп көс һалырға әҙер булыуҙа тора.
Бының дөрөҫ булыуына шикләнәм. Бер яҡтан, ҡыҙыҡлы нәмә өҫтөндә тырышып эшләгәндә, ваҡытты бушҡа үткәреү ғәжәпләнерлек дәрәжәлә ҡатмарлы кеүек тойола. Сөнки эшләгән эшегеҙҙең бик күп өлөшө ахыр сиктә файҙалы булып сыға. Әммә икенсе яҡтан, риск менән бүләк араһындағы бәйләнеш ҡағиҙәһе шул тиклем көслө, ул риск булған һәр урында эшләй кеүек. Ньютондың осрағы, исмаһам, хәүеф/бүләк ҡағиҙәһенең бында ла ғәмәлдә булыуын күрһәтә. Ул бығаса күрелмәгәнсә емешле булып сыҡҡан бер мауығыуы менән билдәле: донъяны тасуирлау өсөн математиканы ҡулланыу. Ләкин уның алхимия һәм теология кеүек ваҡытты тулыһынса бушҡа сарыф итеү булып күренгән тағы ике ҙур ҡыҙыҡһыныуы булған. Ахыр сиктә ул отто. Беҙ хәҙер физика тип атаған өлкәгә һалған өмөтө шул тиклем ныҡ аҡланды, хатта теге икәүһен артығы менән ҡапланы. Ләкин ул икеһе кәрәкме ине — шундай ҙур асыштар яһау өсөн уға ҙур хәүефкә барырға тура килеү мәғәнәһендә? Белмәйем.
Бына тағы ла шомлораҡ бер уй: кеше үҙенең бөтә өмөттәрен дөрөҫ булмаған нәмәгә һалыуы мөмкинме? Был, моғайын, бик йыш була торғандыр. Ләкин беҙ бының ни тиклем йыш булғанын белмәйбеҙ, сөнки ул кешеләр билдәлелек яуламай.
Был бары тик ниндәйҙер юлдан барыуҙың һөҙөмтәһен алдан әйтеүе ауыр булыуында ғына түгел. Улар ваҡыт үтеү менән ҡырҡа үҙгәрә. 1830 йыл тәбиғәт тарихы менән фанатик рәүештә ҡыҙыҡһыныу өсөн ысынлап та шәп ваҡыт булған. Әгәр Дарвин 1809 йыл урынына 1709 йылда тыуған булһа, беҙ бәлки уның тураһында бер ҡасан да ишетмәгән дә булыр инек.
Бындай билдәһеҙлек шарттарында кеше ни эшләй ала? Бер сығарылыш — хәүефте кәметеү (хеджирлау), был осраҡта ул үҙеңдең шәхси ҡыҙыҡһыныуҙарың урынына асыҡтан-асыҡ өмөтлө юлдарҙан барыуҙы аңлата. Ләкин һәр хәүефте кәметеү кеүек үк, хәүефте кәметкәндә һеҙ буласаҡ бүләкте лә кәметәһегеҙ. Әгәр ғәҙәти амбициялы юлдан барыу өсөн үҙегеҙгә оҡшаған нәмә өҫтөндә эшләүҙән баш тартһағыҙ, үҙегеҙ аса алырлыҡ ғәжәйеп бер нәмәне ҡулдан ысҡындырыуығыҙ бар. Был да һәр ваҡыт булып торалыр, бәлки бөтә өмөттәре емерелгән гений осрағына ҡарағанда ла йышыраҡтыр.
Икенсе сығарылыш — үҙегеҙгә төрлө-төрлө нәмәләр менән ҡыҙыҡһынырға рөхсәт итеү. Әгәр һеҙ бер үк дәрәжәлә ихлас булған ҡыҙыҡһыныуҙар араһында, ошо ваҡытҡаса ҡайһыһы яҡшыраҡ эшләүенә ҡарап күсеп йөрөһәгеҙ, уңышҡа өлгәшеү мөмкинлеген кәметмәйһегеҙ. Ләкин бында ла бер ҡурҡыныс бар: әгәр саманан тыш күп төрлө проекттар өҫтөндә эшләһәгеҙ, уларҙың береһенә лә етерлек дәрәжәлә тәрән инә алмауығыҙ бар.
Автобус билеты теорияһының ҡыҙыҡлы яғы шунда: ул төрлө төрҙәге кешеләрҙең төрлө эштәрҙә ни өсөн уңышҡа өлгәшеүен аңлатырға ярҙам итә ала. Ҡыҙыҡһыныу һәләткә ҡарағанда күпкә тигеҙһеҙерәк таралған. Әгәр бөйөк эш эшләү өсөн тик тыумыштан килгән һәләт кенә кәрәк булһа, ә һәләт тигеҙ таралған булһа, төрлө өлкәләрҙә ысынында ҙур эштәр башҡарған кешеләр араһындағы ҡыйыш бүленеште аңлатыу өсөн ҡатмарлы теориялар уйлап сығарырға тура килер ине. Ләкин был ҡыйышлыҡтың ҙур өлөшөнөң сәбәбе ябайыраҡтыр: төрлө кешеләр төрлө нәмәләр менән ҡыҙыҡһына.
Автобус билеты теорияһы шулай уҡ ни өсөн балалары тыуғас кешеләрҙең ҙур эштәр башҡарыу ихтималлығы кәмеүен дә аңлата. Бында ҡыҙыҡһыныу тышҡы тотҡарлыҡтар менән генә түгел, ә икенсе бер ҡыҙыҡһыныу менән, күпселек кеше өсөн ифрат көслө булған ҡыҙыҡһыныу менән көнсөллөк итергә мәжбүр. Балалар булғас, эшкә ваҡыт табыуы ауырыраҡ, ләкин был әле ябай яғы. Ысын үҙгәреш шунда: һеҙҙең инде эшләгегеҙ килмәй.
Ләкин автобус билеты теорияһының иң ҡыуаныслы эҙемтәһе шунда: ул бөйөк эшкә илһамландырыу юлдарын күрһәтә. Әгәр зирәклектең рецепты тик тыумыштан килгән һәләт менән тырыш хеҙмәт кенә булһа, беҙ бары үҙебеҙҙә күп һәләт булыуына өмөт итеп, мөмкин тиклем тырышып эшләүҙән башҡа бер ни ҙә эшләй алмайбыҙ. Әгәр ҡыҙыҡһыныу зирәклектең мөһим өлөшө икән, ҡыҙыҡһыныуҙы үҫтереп, беҙ зирәклекте лә тәрбиәләй алабыҙ тигән һүҙ.
Мәҫәлән, ҙур амбициялы кешеләр өсөн автобус билеты теорияһы бөйөк эш эшләү юлы — бер аҙ тынысланыуҙа тип ишара яһай. Тештәрҙе ҡыҫып, бөтә хеҙмәттәштәрегеҙ иң өмөтлө тип иҫәпләгән тикшеренеү йүнәлешен ныҡышып ҡыуыу урынына, бәлки, үҙегеҙгә рәхәтлек өсөн генә берәй нәмә эшләп ҡарарға кәрәктер. Әгәр эшегеҙ тотҡарланһа, тығындан сығыу юлы ошо йүнәлештә булыуы ихтимал.
Миңә һәр ваҡыт Хэммингтың ике яҡлы билдәле һорауы оҡшай ине: һеҙҙең өлкәлә иң мөһим проблемалар ниндәйҙәр, һәм ни өсөн һеҙ уларҙың береһе өҫтөндә эшләмәйһегеҙ? Был үҙеңде һелкетеп алыу өсөн бик яҡшы ысул. Ләкин был бер аҙ саманан тыш ҡулайлаштырыу (артыҡ яраҡлашыу) булыуы ихтимал. Үҙегеҙгә ошондай һорау биреү ҙә кәм тигәндә шул тиклем файҙалы булыр ине: әгәр бер йыл буйы моғайын мөһим булмаҫ, әммә ысынында бик ҡыҙыҡлы булған бер нәмә өҫтөндә эшләү өсөн ял ала алһағыҙ, был нимә булыр ине?
Автобус билеты теорияһы шулай уҡ йәш үткән һайын әкренәймәү юлын да күрһәтә. Кешеләрҙең олоғайған һайын яңы идеялары кәмей барыуының сәбәбе уларҙың зиһене насарайыуҙа ғына булмауы бар. Был шулай уҡ абруй яулағас, йәш саҡтағы кеүек һәм бер кемгә лә эшегеҙ булмаған осорҙағылай яуапһыҙ өҫтәмә проекттар менән булаша алмауығыҙҙан да булырға мөмкин.
Бының сығарылышы асыҡ: яуапһыҙ булып ҡалығыҙ. Был ауыр булыр, әлбиттә, сөнки һүнеүгә юл ҡуймаҫ өсөн һеҙ тотонған осраҡлы кеүек күренгән проекттар ситтән ҡарағанда тап ошо һүнеүҙең дәлиле һымаҡ ҡабул ителәсәк. Һәм һеҙ үҙегеҙ ҙә уларҙың яңылышыуына тулыһынса ышана алмаясаҡһығыҙ. Ләкин исмаһам, үҙегеҙ теләгән нәмә өҫтөндә эшләү күңеллерәк буласаҡ.
Хәтта балаларҙа интеллектуаль рәүештә «автобус билеттарын йыйыу» ғәҙәтен тәрбиәләй алыуыбыҙ ҙа ихтимал. Мәғарифтағы ғәҙәти план — киң, һай ҡыҙыҡһыныуҙан башлап, яйлап махсуслашыуға күсеү. Әммә мин үҙ балаларым менән киреһен эшләнем. Мин беләм: мәктәп киң һәм һай өлөшөн үҙ өҫтөнә ала ала, шуға күрә мин уларҙы тәрәнгә алып инәм.
Улар ниндәй ҙә булһа нәмә менән, ул ни тиклем осраҡлы күренмәһен, ҡыҙыҡһына башлаһа, мин уларҙы аҡылға һыймаҫлыҡ, автобус билетын йыйыусыларса тәрәнгә инергә дәртләндерәм. Мин быны автобус билеты теорияһы арҡаһында эшләмәйем. Мин быны уларҙың белем алыу шатлығын тойһон өсөн эшләйем, ә мин уларҙы мәжбүр иткән нәмәнән улар бер ҡасан да был шатлыҡты тоймаясаҡ. Был уларҙың үҙҙәренә ҡыҙыҡлы булған нәмә булырға тейеш. Мин бары тик иң аҙ ҡаршылыҡлы юлдан барам; ә тәрәнлек — уның эҙемтәһе генә. Ләкин әгәр мин уларға өйрәнеүҙең шатлығын күрһәтергә тырышып, бер үк ваҡытта уларҙы тәрәнгә инергә өйрәтәм икән, был тағы ла яҡшыраҡ.
Бының ниндәй ҙә булһа файҙаһы булырмы? Белмәйем. Ләкин тап ошо билдәһеҙлек барыһынан да ҡыҙығыраҡтыр. Бөйөк эш эшләү ысулдары тураһында беҙгә беләһе нәмәләр бик күп әле. Кешелек цивилизацияһы күпме генә боронғо тойолмаһын, әгәр беҙ бындай ябай нәмәне лә ныҡлап аңламағанбыҙ икән, ул ысынында әле бик йәш. Асыш яһау серҙәре хаҡында яңы асыштар көтә тигән уйҙың үҙе үк ҡанатландыра. Әгәр был һеҙгә ҡыҙыҡлы булған өлкә булһа, әлбиттә.
Иҫкәрмәләр
[1] Был фекерҙе автобус билеттарына ҡарағанда яҡшыраҡ сағылдырған башҡа төрлө коллекциялауҙар ҙа бар, ләкин улар популярлыраҡ. Кешеләрҙең мауығыуының әһәмиәтһеҙ икәнен әйтеп күберәк кешене рәнйеткәнсе, ябайыраҡ миҫал ҡулланыу яҡшыраҡ күренде.
[2] Мин «мәнфәғәтһеҙ» (disinterested) тигән һүҙҙе ҡулланыуҙан бер аҙ шикләндем, сөнки ҡайһы бер кешеләр уны яңылыш «ҡыҙыҡһынмаған» тип аңлай. Ләкин кем зирәк булырға өмөтләнә, ул бындай ябай һүҙҙең мәғәнәһен белергә тейеш, шуға күрә улар быны хәҙерҙән үк башлай ала тип иҫәпләйем.
[3] Кешеләргә буш нәмә менән булышыуҙы ташлап, яуаплы булырға ҡушылғанға (йәки үҙҙәренә шулай әйткәнгә) күрә күпме зирәклектең тамырында өҙөлгәнен күҙ алдына килтерегеҙ. Рамануджандың әсәһе ҙур таяныс булған. Әгәр ул улай булмаһа? Әгәр ата-әсәһе уны өйҙә ултырып математика менән шөғөлләнеү урынына эш эҙләргә мәжбүр иткән булһа, күҙ алдына килтерегеҙ.
Икенсе яҡтан, эшкә бармауыңды аҡлау өсөн алдағы абзацты өҙөмтә итеп килтереүсе һәр кем моғайын яңылышалыр.
[4] 1709 йылғы Дарвин ваҡыт өсөн нисек булһа, Миландағы Леонардо арауыҡ өсөн шундай.
[5] «Ентекле көс түгеүгә сикһеҙ һәләт» — Карлейл яҙғандарҙы үҙ һүҙҙәрең менән биреү. Ул үҙенең Бөйөк Фридрих тарихы китабында былай тип яҙған: «... был 'зирәклек' емеше (ул иң беренсе нәүбәттә ауырлыҡтарҙы еңеүгә сикһеҙ һәләтте аңлата)....» Был һүҙбәйләнеш ошо идеяның атамаһы булып киткәнлектән, мин уны һаҡлап ҡалдым.
Карлейлдың Тарихы 1858 йылда баҫылып сыҡҡан. 1785 йылда Эро де Сешель Бюффондың ошондай һүҙҙәрен килтерә: «Le génie n'est qu'une plus grande aptitude à la patience.» (Зирәклек — сабырлыҡҡа ҙурыраҡ һәләттән башҡа нәмә түгел.)
[6] Троллоп почта маршруттары системаһын төҙөгән. Ул үҙе лә был маҡсатҡа ниндәй фанатизм менән ынтылыуын тойған.
Кешенең күңелендә дәрттең нисек үҫеүен күҙәтеүе ҡыҙыҡ. Ошо ике йыл эсендә илде ауыл хат ташыусылары менән ҡаплау минең тормошомдоң төп маҡсаты ине.
Хәтта Ньютон да ҡайһы ваҡыт үҙенең ни тиклем фанатик булыуын һиҙгән. Пи һанын өтөрҙән һуң 15 тамғаға тиклем иҫәпләп сығарғас, дуҫына яҙған хатында ошоларҙы яҙған:
Ул ваҡытта башҡа бер эшем дә булмағанлыҡтан, был иҫәпләүҙәрҙе күпме тамғаға тиклем алып барыуымды әйтергә лә оялам.
Әйткәндәй, Рамануджан да туҡтауһыҙ иҫәпләүсе булған. Канигел үҙенең бик шәп биографияһында яҙғанса:
Рамануджан буйынса белгестәрҙең береһе Б. М. Уилсон һуңыраҡ ошо хаҡта һөйләне: Рамануджандың һандар теорияһы буйынса тикшеренеүҙәре алдынан йыш ҡына «һандар яһаған һөҙөмтәләр таблицаһы торған, һәм был таблица ғәҙәттә күпселегебеҙ ҡурҡып сигенерлек оҙонлоҡта була торған ине».
[7] Тәбиғәт донъяһын аңлау өҫтөндә эшләү ҡулланыуға түгел, ә ижад итеүгә инә.
Ньютон теология менән шөғөлләнергә булғас ошо айырмаға ҡағылып һөрлөктө. Уның дини ҡараштары быны күрергә ирек бирмәне, әммә тәбиғәттәге парадокстар артынан ҡыуыу изге китаптарҙағы парадокстарҙы эҙләүгә ҡарағанда башҡаса емеш бирә.
[8] Кешеләрҙең ниндәйҙер тема менән ҡыҙыҡһыныуға һәләтенең күпмеһе тыумыштан килә? Минең тәжрибәм шуны күрһәтә: уның күп өлөшө. Төрлө балалар төрлө нәмәләр менән ҡыҙыҡһына, һәм баланы үҙе теләмәгән нәмәгә ысынлап ҡыҙыҡһындырыу ауыр. Һәр хәлдә, оҙаҡҡа бара торған итеп түгел. Берәй тема өсөн эшләй алған иң ҙур нәмәгеҙ — уның лайыҡлы күрһәтелеүен тәьмин итеү; мәҫәлән, математика мәктәптәге күңелһеҙ күнегеүҙәрҙән генә тормағанын уларға аңлатыу. Артабан барыһы ла баланың үҙенән тора.
Ошо яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Марк Андрессенға, Тревор Блэквеллға, Патрик Коллисонға, Кевин Лакерға, Джессика Ливингстонға, Джеки Макдоноуға, Роберт Моррисҡа, Лиза Рэндаллға, Зак Стоунға һәм ете йәшлек балама рәхмәт белдерәм.