Бөек эшләр башкару өчен табигый сәләт тә, ныклык та кирәк икәнен һәркем белә. Ләкин алай ук яхшы аңлашылып бетмәгән өченче бер нәрсә бар: билгеле бер темага карата баш-аягы белән бирелү дәрәҗәсендәге кызыксыну.
Бу фикерне аңлату өчен миңа ниндидер төркем кешеләр алдында үз абруемны төшерергә туры киләчәк, һәм мин автобус билетларын җыючыларны сайлыйм. Иске автобус билетларын җыючы кешеләр бар. Күп кенә коллекционерлар кебек үк, алар җыйган әйберләренең вак-төякләренә тилеләрчә кызыксыну белән карый. Алар автобус билетларының төрле төрләре арасындагы аермаларны җиңел күзәтә ала, ә безгә аларны истә калдыру да авыр булыр иде. Чөнки безгә барыбер. Иске автобус билетлары турында уйлап шулкадәр вакыт уздыруның ни мәгънәсе бар соң?
Бу безне мондый бирелүчәнлекнең икенче үзенчәлегенә китерә: моның бернинди дә мәгънәсе юк. Автобус билетларын җыючының мәхәббәте — риясыз. Алар моны безне таң калдыру яки баю өчен түгел, ә бары тик шул эшнең үзе өчен эшли.
Бөек эшләр башкарган кешеләрнең тормышына күз салсагыз, сез бер үк эзлекле кагыйдәне күрерсез. Алар еш кына үз замандашларының күбесенә мәгънәсез булып күренгән ниндидер бер өлкәгә карата автобус билеты коллекционеры кебек бирелеп кызыксынудан башлый. Дарвинның «Бигль» корабындагы сәяхәте турындагы китабының иң гаҗәеп үзенчәлекләренең берсе — аның табигый тарихка карата кызыксынуының чиксез тирәнлеге. Аның кызыксынучанлыгы чиксез кебек тоела. Рамануҗан турында да шуны ук әйтергә була, ул сәгатьләр буе такта янында утырып, рәтләр белән ни буласын исәпләп чыгара иде.
Аларны соңрак ясаган ачышларына «нигез салган» дип уйлау — хата. Бу метафорада чамадан тыш күп максатчанлык бар. Автобус билетларын җыючылар кебек үк, алар моны ошатканга күрә генә эшләгәннәр.
Ләкин Рамануҗан белән автобус билетын җыючы арасында бер аерма бар. Рәтләр мөһим, ә автобус билетлары мөһим түгел.
Әгәр миңа даһилыкның рецептын бер җөмләгә сыйдырырга туры килсә, ул шундый булыр иде: чыннан да мөһим булган берәр нәрсәгә риясыз бирелү.
Ә мин калган ике өлешне онытмыйммы? Сез уйлаганнан да азрак. Билгеле бер темага тирән кызыксыну сәләтне күрсәтүче дә, ныклыкны алыштыручы да булып тора. Әгәр сезнең җитәрлек математик сәләтегез булмаса, рәтләр сезгә кызык тоелмаячак. Ә сез берәр нәрсә белән баш-аягыгыз белән кызыксынганда, сезгә артык зур ихтыяр көче дә кирәкми: кызыксыну үзе алга өргәндә, үзегезне көчләргә туры килми.
Мондый нык кызыксыну хәтта сезгә уңыш та китерәчәк, уңыш гомумән мөмкин булган дәрәҗәдә. Пастер әйткәнчә, очраклылык әзерлекле акылны ярата, ә әгәр берәр нәрсәгә бирелгән акыл турында әйтсәк, ул — иң әзерлеклесе.
Мондый бирелүчәнлекнең иң мөһим үзенчәлеге — аның риясызлыгы. Бу ихласлыкны тикшерүче фильтр булганга гына түгел, ә яңа идеяләр табарга ярдәм иткәнгә күрә дә шулай.
Яңа идеяләргә алып баручы юллар гадәттә өметсез күренә. Әгәр алар өметле булып күренсә, башкалар аларны инде өйрәнгән булыр иде. Бөек эшләр башкаручылар башкалар күрми калдырган бу юлларны ничек таба соң? Гадәттә, аларның күрү сәләте яхшырак, дип уйлыйлар: алар шулкадәр сәләтле, шуңа күрә башкалар күрмәгән юлларны күрәләр, имеш. Ләкин бөек ачышларның ничек ясалганына карасагыз, барысы да алай түгел. Дарвин аерым биологик төрләргә башкалардан ныграк игътибар иткән, чөнки бу бөек ачышларга алып барачагын күргән, ә башкалар күрмәгән дигән сүз түгел. Аңа бары тик шундый нәрсәләр гаять нык кызык булган.
Дарвин моны эченнән сүндереп куя алмаган. Рамануҗан да булдыра алмаган. Алар яшерен юлларны алар өметле булып күренгәнгә күрә түгел, ә башкача булдыра алмаганга күрә тапканнар. Нәкъ менә шул нәрсә аларга бары тик амбицияле кеше игътибарсыз калдырачак юллардан барырга мөмкинлек биргән.
Кайсы акыллы кеше бөек романнар язу юлын, Толкин кебек, уйлап чыгарылган эльф телен төзүгә берничә ел сарыф итеп, яки Троллоп кебек, көньяк-көнбатыш Британиядәге һәр йортка кереп йөрүдән башларга карар кылыр иде? Беркем дә түгел, шул исәптән Толкин белән Троллоп үзләре дә.
Автобус билеты теориясе Карлейльнең гений турындагы мәшһүр тәгърифенә охшаш: «тырышлык куюның чиксез сәләте». Ләкин монда ике аерма бар. Автобус билеты теориясе шуны ачыклый: тырышлык куюның чиксез сәләтенең чыганагы — Карлейль күз уңында тоткан чиксез тырышлык түгел, ә нәкъ менә коллекционерларга хас булган чиксез кызыксыну. Шулай ук ул мөһим бер өстәмә ясый: чыннан да мөһим булган нәрсәгә карата тырышлык куюның чиксез сәләте.
Ә нәрсә мөһим соң? Моны беркайчан да төгәл белеп булмый. Кайсы юлларның өметле икәнен алдан беркем дә әйтә алмаганга күрә, сез үзегезгә кызык булган нәрсә белән шөгыльләнеп яңа идеяләр ача аласыз.
Ләкин ниндидер бер мавыгуның мөһим булу-булмавын чамаларга ярдәм итүче берничә ысул бар. Мәсәлән, әгәр сез башка берәү тудырган әйберне куллану белән генә чикләнмичә, үзегез нәрсәдер тудырасыз икән, бу өметлерәк. Әгәр сезне кызыксындырган нәрсә катлаулы булса, бигрәк тә ул сезгә караганда башкаларга кыенрак булса, бу тагын да өметлерәк. Һәм сәләтле кешеләрнең мавыгулары да зуррак өмет уята. Сәләтле кешеләр очраклы нәрсәләр белән кызыксына башлагач, бу чынлыкта бөтенләй очраклы түгел.
Ләкин беркайчан да төгәл белеп булмый. Чынлыкта, менә кызыклы, әмма дөрес булса, бераз шомландыра торган тагын бер фикер: бөек эшләр эшләр өчен, бәлкем, бик күп вакытны әрәм итәргә дә кирәктер.
Күп кенә өлкәләрдә бүләк тәвәккәллеккә (рискка) пропорциональ. Әгәр бу кагыйдә монда да дөрес булса, чыннан да бөек эшкә илтә торган юлларны табуның бердәнбер ысулы — башта ук өметсез булып күренгән һәм ахырда да шулай ук өметсез булып чыккан нәрсәләргә күп көч куярга әзер булу.
Мин моның дөреслегенә тулысынча ышанып бетмим. Бер яктан караганда, кызыклы нәрсә өстендә тырышып эшләгәндә вакытны әрәм итү гаҗәеп дәрәҗәдә кыен кебек тоела. Сез эшләгән эшләрнең күбесе барыбер файдалы булып чыга. Ләкин икенче яктан, тәвәккәллек белән бүләк арасындагы мөнәсәбәт кагыйдәсе шулкадәр көчле ки, ул тәвәккәллек булган һәркайда гамәлдә кебек. Бер мисал: Ньютон очрагы монда риск/бүләк кагыйдәсе эшли икәнен раслый. Ул үзенең гаҗәеп уңышлы булып чыккан бер мавыгуы белән билгеле: дөньяны тасвирлау өчен математиканы куллану. Ләкин аның башка ике мавыгуы да булган — алхимия һәм теология, һәм алар вакытны бөтенләй әрәм итү кебек күренә. Ахыр чиктә ул ота. Аның бүген без физика дип атаган өлкәгә керткән өлеше шулкадәр акланды ки, ул калган икесен артыгы белән каплады. Ләкин шундый зур ачышлар ясар өчен зур тәвәккәллекләргә барырга тиеш булган дигән мәгънәдә калган икесе мәҗбүри идеме? Белмим.
Менә тагын да куркынычрак бер фикер: кеше бары тик ялгыш адымнар гына ясый аламы? Бу, мөгаен, шактый еш була торгандыр. Ләкин без моның никадәр еш булуын белмибез, чөнки андый кешеләр мәшһүр булып китми.
Мәсьәлә сайланган юлның нәтиҗәсен алдан әйтүнең кыенлыгында гына түгел. Вакыт узу белән алар кискен үзгәрә. 1830 ел табигать тарихы белән бирелеп шөгыльләнү өчен гаять яхшы вакыт иде. Әгәр Дарвин 1809 ел урынына 1709 елда туган булса, без аның турында беркайчан да ишетмәгән булыр идек, бәлкем.
Мондый билгесезлек алдында нәрсә эшләргә? Бер карар — үз куркынычларыңны чикләү (хеджирлау), бу очракта бу үзеңнең шәхси омтылышларың урынына ачыктан-ачык өметле юллардан баруны аңлата. Ләкин һәр сакланудагы кебек, тәвәккәллекне киметкәндә сез мөмкин булган бүләкне дә киметәсез. Әгәр сез үзегезгә ошаган нәрсә өстендә эшләүдән баш тартып, гадәтирәк амбицияле юлдан китсәгез, сез башкача һичшиксез ача алырлык гаҗәеп бер нәрсәне кулдан ычкындырырга мөмкинсез. Бу да һәрвакыт кабатлана торгандыр, бәлкем, барлык өметләре акланмаган даһи очрагыннан да ешрактыр.
Икенче карар — үзегезгә бик күп төрле нәрсәләр белән кызыксынырга рөхсәт итү. Әгәр сез бүгенге көндә кайсысы яхшырак нәтиҗә бирүенә карап, бердәй ихлас кызыксынулар арасында күчеп йөрсәгез, сез отышыгызны киметмисез. Ләкин монда да куркыныч бар: әгәр артык күп төрле проектлар өстендә эшләсәгез, сез аларның берсенә дә җитәрлек дәрәҗәдә тирән кереп китә алмаска мөмкинсез.
Автобус билеты теориясенең бер кызыклы ягы шунда: ул ни өчен төрле кешеләрнең төрле эшләрдә уңышка ирешүен аңлатырга ярдәм итә ала. Кызыксыну сәләткә караганда күпкә тигезсезрәк бүленгән. Әгәр бөек эш башкару өчен табигый сәләт кенә кирәк булса һәм табигый сәләт тигез таралган булса, төрле өлкәләрдә чыннан да бөек эшләр башкаручылар арасында без күргән тайпылышларны аңлату өчен катлаулы теорияләр уйлап табарга туры килер иде. Ләкин бу тигезсезлекнең күп өлешенә гадирәк аңлатма бардыр: төрле кешеләрне төрле нәрсәләр кызыксындыра.
Автобус билеты теориясе шулай ук балалар тугач, кешеләрнең ни өчен зур эшләрне сирәгрәк башкаруын да аңлата. Монда кызыксынуга тышкы тоткарлыклар белән генә түгел, ә тагын бер кызыксыну белән көндәшлек итәргә туры килә, һәм ул кызыксыну күпчелек кеше өчен гаҗәеп көчле. Балалар тугач, эшкә вакыт табу кыенрак, ләкин бу әле эшнең җиңел өлеше генә. Төп үзгәреш шунда: сезнең инде эшләргә теләгегез калмый.
Ләкин автобус билеты теориясенең иң дулкынландыргыч нәтиҗәсе шунда: ул бөек хезмәтләрне дәртләндерү юлларын күрсәтә. Әгәр гений рецепты бары тик табигый сәләт һәм тырыш хезмәттән генә торса, безгә бары тик күбрәк сәләтебез булуына өметләнергә һәм булдыра алган кадәр тырышып эшләргә генә кала. Ләкин кызыксыну даһилыкның мөһим өлеше булса, без, кызыксынуны үстереп, генийлыкны да үстерә алабыз.
Мәсәлән, үтә амбицияле кешеләргә автобус билеты теориясе бөек эшләр башкару өчен бераз йомшарырга тәкъдим итә. Тешләрегезне кысып, бөтен хезмәттәшләрегез иң өметле дип тапкан тикшеренү юлыннан тырышып бару урынына, бәлкем, бары тик үз күңелегез өчен генә берәр нәрсә эшләп карарга кирәктер? Әгәр тыгылып калган булсагыз, бу алга ыргылу өчен юнәлеш булырга мөмкин.
Миңа һәрвакыт Һәммингның мәшһүр икеле соравы ошый иде: сезнең өлкәдәге иң мөһим проблемалар нинди һәм ни өчен сез шуларның берсе өстендә эшләмисез? Бу — үзеңне селкетеп алу өчен шәп алым. Ләкин ул бераз чамадан тыш төгәлләштерелгән (overfitting) булырга мөмкин. Үзеңнән шулай дип сорау да кимендә шуның кадәр үк файдалы булыр иде: әгәр сез мөһим булмаган, ләкин чыннан да бик кызыклы берәр нәрсә өстендә эшләү өчен бер елга ял ала алсагыз, ул нәрсә булыр иде?
Автобус билеты теориясе шулай ук олыгайгач әкренәюне булдырмый калу юлын да тәкъдим итә. Бәлкем, кешеләр картайган саен аларда яңа идеяләрнең азрак тууы аларның осталыгын югалтулары аркасында гына түгелдер. Бу шулай ук билгеле бер абруй казангач, яшь чактагы һәм эшләгәнеңә беркем игътибар итмәгән вакыттагы кебек җаваплылыксыз өстәмә проектлар белән шөгыльләнә алмавыгыз аркасында да булырга мөмкин.
Моны хәл итү юлы ачык: җаваплылыксыз булып калыгыз. Ләкин бу кыен булачак, чөнки сүнүне булдырмас өчен сез кулга алган очраклы проектлар читтән караучыларга нәкъ менә шул сүнүнең дәлиле булып күренәчәк. Һәм сез үзегез дә аларның ялгышуын төгәл генә белмәячәксез. Ләкин, һәрхәлдә, үзегез теләгән нәрсә өстендә эшләү күпкә кызыграк булачак.
Бәлки, без хәтта балаларда интеллектуаль автобус билетлары җыю гадәтен тәрбияли дә алырбыз. Мәгарифнең гадәти планы — киң, сай караштан башлау һәм аннары акрынлап күбрәк махсуслашу. Ә мин балаларым белән киресен эшләдем. Мәктәпнең киң һәм сай өлешен үз өстенә алачагын беләм, шуңа күрә мин аларны тирәнлеккә алып керәм.
Алар берәр нәрсә белән кызыксына башласа, ул никадәр очраклы булмасын, мин аларны гаҗәеп тирәнгә, автобус билетын җыючыларча тирәнлеккә керергә дәртләндерәм. Мин моны автобус билеты теориясе хакына эшләмим. Мин моны аларның уку-өйрәнү ләззәтен тоюларын теләгәнгә күрә эшлим, ә мин мәҗбүр иткән нәрсәдән алар беркайчан да мондый ләззәт таба алмаячак. Бу аларны чыннан да кызыксындырган нәрсә булырга тиеш. Мин бары тик иң аз каршылыклы юлдан барам; тирәнлек исә — өстәмә нәтиҗә. Ләкин өйрәнү шатлыгын күрсәтергә тырышып, мин аларны тирәнгә үтеп керергә дә өйрәтәм икән, бу тагын да яхшырак.
Моның берәр нәтиҗәсе булырмы? Белмим. Ләкин бу билгесезлек — бөтен нәрсәдән дә иң кызыклы фикердер. Бөек эшне ничек башкарырга икәнен белү өчен әле күп нәрсә өйрәнәсе бар. Кешелек цивилизациясе үзен никадәр борынгы хис итсә дә, әгәр без мондый гади нәрсәне әле дә төгәл төшенмәгәнбез икән, ул чынлыкта әле бик яшь. Ачыш ясау турында әле яңа ачышлар ясыйсы бар дип уйлау күңелне канатландыра. Әлбәттә, әгәр бу сезне кызыксындыра торган нәрсә булса.
Искәрмәләр
[1] Бу фикерне автобус билетларына караганда яхшырак аңлата торган башка төр коллекцияләр дә бар, ләкин алар популяррак та. Күбрәк кешене аларның хоббилары берни дә тормый дип рәнҗеткәнче, гадирәк бер мисал алу урынлырак күренде.
[2] Мин «disinterested» (риясыз, кызыксынусыз) сүзен куллану турында бераз икеләндем, чөнки кайбер кешеләр ялгыш рәвештә бу сүзне «кызыксынмый торган» дип аңлый. Ләкин даһи булырга өметләнгән һәркем мондый гади сүзнең мәгънәсен белергә тиеш, шуңа күрә мин моны хәзер үк башларга кирәк дип санадым.
[3] Кешеләргә (яки аларның үзләренә) мәгънәсез нәрсәләр белән шөгыльләнүне туктатып, җаваплы булырга кушып, генийлыкның никадәр еш башлангычында ук кысып үтерелгәнен күз алдына китерегез. Рамануҗанның әнисе моңа шартлар тудыруда зур роль уйнаган. Әгәр ул алай булмаса, ни булыр иде? Әгәр ата-анасы аны өйдә математика белән утыру урынына чыгып эш эзләргә мәҗбүр итсәләр, ни булыр иде?
Икенче яктан, эшкә урнашмавын аклау өчен алдагы абзацны мисал итеп китергән һәркем, мөгаен, ялгышадыр.
[4] 1709 елгы Дарвин вакыт ягыннан — Миландагы Леонардо пространство ягыннан нинди булса, нәкъ шундый.
[5] «Тырышлык куюның чиксез сәләте» — Карлейль язганнарның ирекле тәрҗемәсе. Аның Бөек Фридрих тарихында язганы түбәндәгечә иде: «...бу — 'генийлык' җимеше (ул, беренче чиратта, мәшәкатьне үз өстеңә алуның гаҗәеп сәләтен аңлата)...». Бу ирекле тәрҗемә хәзерге вакытта әлеге идеянең атамасына әверелгәч, мин аны калдырдым.
Карлейльнең Тарихы 1858 елда басылып чыга. 1785 елда Эро де Сешель Бюффонның түбәндәге сүзләрен китерә: «Le génie n'est qu'une plus grande aptitude à la patience.» (Генийлык — сабырлыкка зуррак сәләт кенә ул.)
[6] Троллоп почта маршрутлары системасын булдырган. Ул бу максатка омтылуындагы бирелүчәнлекне үзе дә сизгән.
Кешедә дәртнең ничек үсеп китүен күзәтү бик кызык. Шул ике ел эчендә бөтен илне авыл хат ташучылары белән каплау минем гомерлек хыялым иде.
Хәтта Ньютон да кайвакыт үзенең фанатик мавыгуының дәрәҗәсен тойган. Пи санын 15 тамгага кадәр исәпләп чыгаргач, ул дустына язган хатында болай дигән:
Шул вакытта башка бер эшем дә булмаганга күрә, бу исәпләүләрне ничә тамгага кадәр алып барганымны сезгә әйтергә дә оялам.
Шунысы кызык, Рамануҗан да исәп-хисапка хирыс исәпләүче булган. Канигел үзенең искиткеч биографиясендә язганча:
Рамануҗан буенча белгечләрнең берсе, Б. М. Вилсон, соңрак сөйләгәнчә, Рамануҗанның саннар теориясе өлкәсендәге тикшеренүләре еш кына «күбебезне куркытырлык дәрәҗәдә озын сан нәтиҗәләре таблицасы белән башланып китә иде».
[7] Табигать дөньясын аңлау өстендә эшләү — куллану түгел, ә яңаны тудыру дип исәпләнә.
Ньютон үз эшчәнлеге өчен теологияне сайлагач, бу аерманы онытып җибәргән. Аның карашлары моны күрергә ирек бирмәгән, әмма табигатьтәге парадокслар артыннан куу нәтиҗә бирә, ә изге текстлардагы парадоксларны эзләү андый нәтиҗә бирми.
[8] Кешеләрнең берәр темага кызыксынучанлыгының күпме өлеше тумыштан килә? Минем бүгенге тәҗрибәм шуны күрсәтә: күпчелеге. Төрле балаларны төрле нәрсәләр кызыксындыра, һәм баланы үзе теләмәгән нәрсә белән кызыксындыру кыен. Күңеленә сеңерлек итеп кызыксындырып булмый. Ниндидер бер тема буенча сез эшли алган иң зур нәрсә — аның чын йөзен күрсәтү: мәсәлән, математика мәктәптә башкарылган күңелсез күнегүләрдән генә гыйбарәт түгел икәнен аңлату. Аннан ары барысы да баланың үзеннән тора.
Моның караламаларын укыганнары өчен Марк Андриссенга, Тревор Блэквеллга, Патрик Коллисонга, Кевин Лакерга, Джессика Ливингстонга, Джеки Макдоноуга, Роберт Морриска, Лиза Рэндаллга, Зак Стоунга һәм 7 яшьлек балама рәхмәтемне белдерәм.