Ұлы іс атқару үшін табиғи қабілет те, табандылық та қажет екенін бәрі біледі. Бірақ онша жақсы түсініле бермейтін үшінші құрамдас бөлік бар: белгілі бір тақырыпқа деген ынтызар қызығушылық.
Бұл ойды түсіндіру үшін белгілі бір адамдар тобының алдындағы беделімді құрбан етуіме тура келеді, сондықтан мен автобус билеттерін жинаушыларды таңдаймын. Ескі автобус билеттерін жинайтын адамдар бар. Көптеген коллекционерлер сияқты, олар жинайтын затының ұсақ-түйегіне дейін құмартып қызығады. Олар қалғандарымыздың есте сақтауы қиын болатын автобус билеттерінің әртүрлі түрлерінің арасындағы айырмашылықтарды бақылап отыра алады. Өйткені біз оған аса мән бермейміз. Ескі автобус билеттері туралы соншалықты көп уақыт ойланудың мәні неде?
Бұл бізді мұндай құмарлықтың екінші ерекшелігіне әкеледі: ешқандай мән жоқ. Автобус билеттерін жинаушының махаббаты риясыз, пайдакүнемдіктен ада. Олар бізді таңғалдыру немесе байып кету үшін емес, сол істің өзі үшін айналысады.
Ұлы істер атқарған адамдардың өміріне қарасаңыз, бір заңдылықты байқайсыз. Олар көбінесе замандастарының көпшілігіне мәнсіз болып көрінген нәрсеге автобус билеттерін жинаушының ынтызар құмарлығымен бастайды. Дарвиннің «Бигль» кемесіндегі саяхаты туралы кітабының ең таңғаларлық ерекшеліктерінің бірі — оның жаратылыстану тарихына деген қызығушылығының тереңдігі. Оның білуге деген құштарлығы шексіз көрінеді. Сағаттап тақтатасына қатарлармен не болатынын есептеп отыратын Рамануджан үшін де солай.
Оларды кейін жасаған жаңалықтарының «іргетасын қалап жатты» деп ойлау — қателік. Бұл метафорада ниет тым көп. Автобус билеттерін жинаушылар сияқты, олар оны ұнатқандықтан істеді.
Бірақ Рамануджан мен автобус билеттерін жинаушының арасында айырмашылық бар. Қатарлардың маңызы бар, ал автобус билеттерінің маңызы жоқ.
Егер мен кемеңгерліктің рецептін бір сөйлемге сыйғызуым керек болса, ол мынау болар еді: маңызды бір нәрсеге риясыз құмарту.
Мен қалған екі құрамдас бөлікті ұмытып кеттім бе? Сіз ойлағаннан азырақ. Белгілі бір тақырыпқа деген ынтызар қызығушылық қабілеттің көрсеткіші де, табандылықтың баламасы да болып табылады. Егер сізде жеткілікті математикалық қабілет болмаса, қатарлар сізге қызық көрінбейді. Ал бір нәрсеге құмарта қызыққан кезде, соншалықты көп табандылық қажет емес: қызығушылық сізді алға жетектеп тұрғанда, өзіңізді қинап итермелеудің қажеті шамалы.
Ынтызар қызығушылық тіпті сәттілік те әкеледі, әрине, сәттілікке бірдеңе әсер ете алатын болса. Пастер айтқандай, кездейсоқтық дайын ақыл-ойды ұнатады, ал құмартқан ақыл-ой — бәрінен бұрын нағыз дайын ақыл-ой.
Мұндай құмарлықтың риясыздығы — оның ең маңызды ерекшелігі. Тек шынайылықтың сүзгісі болғандықтан ғана емес, жаңа идеяларды ашуға көмектесетіндіктен де.
Жаңа идеяларға апаратын жолдар әдетте үмітсіз болып көрінеді. Егер олар болашағы зор болып көрінсе, оларды басқа адамдар әлдеқашан зерттеп қойған болар еді. Ұлы істер атқаратын адамдар басқалар байқамайтын бұл жолдарды қалай табады? Кең таралған пікір бойынша, олардың көрегендігі жақсырақ: олар тым дарынды болғандықтан, басқалар жіберіп алатын жолдарды көреді. Бірақ ұлы жаңалықтардың қалай ашылатынына қарасаңыз, бәрі олай емес. Дарвин жекелеген түрлерге басқа адамдарға қарағанда мұқият назар аударғаны бұл үлкен жаңалықтарға апаратынын көргендіктен емес, ал басқалар мұны көрмегендіктен емес. Ол жай ғана осындай нәрселерге өте, өте қатты қызықты.
Дарвин бұл қызығушылықты тоқтата алмады. Рамануджан да тоқтата алмады. Олар ашқан жасырын жолдарды болашағы зор болып көрінгендіктен емес, өздерін ұстай алмағандықтан тапты. Тек өршіл амбициясы бар адам елемей өтіп кететін жолдармен жүруге оларға мүмкіндік берген нәрсе — осы.
Қай парасатты адам ұлы романдар жазудың жолы Толкин сияқты бірнеше жылын ойдан шығарылған эльф тілін жасауға жұмсаудан немесе Троллоп сияқты оңтүстік-батыс Британиядағы әрбір үйді аралап шығудан бастау керек деп шешер еді? Ешкім, соның ішінде Толкин мен Троллоптың өздері де.
Автобус билеті теориясы Карлейльдің кемеңгерлікті шексіз азап шегуге (бейнет көруге) қабілеттілік деп сипаттайтын әйгілі анықтамасына ұқсас. Бірақ екі айырмашылық бар. Автобус билеті теориясы бұл шексіз бейнеттену қабілетінің қайнар көзі Карлейль меңзегендей шексіз ұқыптылық емес, коллекционерлерде болатын шексіз қызығушылық екенін айқын көрсетеді. Ол сонымен қатар маңызды түзету қосады: маңызды бір нәрсе үшін шексіз бейнет көру қабілеті.
Сонымен, не маңызды? Мұны ешқашан нақты біле алмайсыз. Қай жолдардың болашағы зор екенін ешкім алдын ала айта алмайтындықтан ғана сіз өзіңізді қызықтыратын нәрсемен айналысу арқылы жаңа идеяларды аша аласыз.
Бірақ белгілі бір құмарлықтың маңызды болуы мүмкін екенін болжау үшін пайдалануға болатын кейбір эвристикалар бар. Мысалы, басқа біреу жасаған нәрсені жай ғана тұтынғаннан гөрі, өзіңіз бірдеңе жасап жатсаңыз, бұл үміттірек. Егер сізді қызықтыратын нәрсе қиын болса, әсіресе ол сіз үшін басқаларға қарағанда жеңілірек, ал басқалар үшін қиынырақ болса, оның болашағы көбірек. Сондай-ақ дарынды адамдардың құмарлықтарының перспективалы болу ықтималдығы жоғары. Дарынды адамдар кездейсоқ нәрселерге қызыға бастағанда, бұл нәрселер шын мәнінде кездейсоқ болмай шығады.
Бірақ сіз ешқашан нақты біле алмайсыз. Шын мәнінде, егер рас болса, біраз алаңдататын мынадай бір қызық ой бар: ұлы іс атқару үшін көп уақытты босқа өткізуге де тура келуі мүмкін.
Көптеген түрлі салаларда қайтарым тәуекелге пропорционалды. Егер бұл ереже осы жерде де жүрсе, онда шын мәнінде ұлы істерге апаратын жолдарды табудың тәсілі — қаншалықты үмітсіз көрінсе, соншалықты үмітсіз болып шығатын нәрселерге көп күш жұмсауға дайын болу.
Мұның рас екеніне сенімді емеспін. Бір жағынан, қызықты бір нәрсемен бар ынтаңызбен айналысып жүргенде уақытты босқа өткізу таңғаларлықтай қиын болып көрінеді. Сіз жасайтын нәрсенің көбі сайып келгенде пайдалы болып шығады. Бірақ екінші жағынан, тәуекел мен қайтарым арасындағы байланыс ережесінің күштілігі сонша, ол тәуекел бар кез келген жерде жұмыс істейтін сияқты. Кем дегенде, Ньютонның жағдайы тәуекел/қайтарым ережесінің осында да қолданылатынын көрсетеді. Ол бұрын-соңды болмаған жемісті болып шыққан өзінің бір құмарлығымен танымал: әлемді сипаттау үшін математиканы пайдалану. Бірақ оның уақытты босқа өткізу сияқты көрінетін басқа екі құмарлығы болды: алхимия және теология. Ақыр соңында ол таза ұтыста қалды. Біз қазір физика деп атайтын салаға тіккен оның бәсі соншалықты жақсы ақталды, ол қалған екеуінің орнын артығымен толтырды. Бірақ ол осындай үлкен жаңалықтар ашу үшін үлкен тәуекелдерге баруы керек болды деген мағынада қалған екеуі қажет болды ма? Мен білмеймін.
Міне, бұдан да алаңдатарлық ой: адамның барлық бәсі сәтсіз болуы мүмкін бе? Бұл өте жиі болатын шығар. Бірақ біз мұның қаншалықты жиі болатынын білмейміз, өйткені бұл адамдар танымал болмайды.
Мәселе тек белгілі бір жолмен жүрудің қайтарымын болжау қиын екенінде ғана емес. Олар уақыт өте келе түбегейлі өзгереді. 1830 жыл жаратылыстану тарихына ынтызар қызығушылық таныту үшін өте жақсы уақыт еді. Егер Дарвин 1809 жылдың орнына 1709 жылы туылғанда, біз ол туралы ешқашан естімеген де болар едік.
Осындай белгісіздік алдында не істеуге болады? Бір шешім — бәстеріңізді хеджерлеу (сақтандыру), бұл жағдайда өзіңіздің жеке құмарлықтарыңыздың орнына анық болашағы зор жолдармен жүруді білдіреді. Бірақ кез келген хеджерлеудегі сияқты, тәуекелді азайтқан кезде қайтарымды да азайтасыз. Егер сіз әдеттегідей өршіл жолды ұстану үшін өзіңізге ұнайтын нәрсемен айналысудан бас тартсаңыз, басқа жағдайда ашар едіңіз деген тамаша нәрсені жіберіп алуыңыз мүмкін. Бұл да үнемі болып тұратын шығар, бәлкім, барлық бәсі сәтсіз аяқталған кемеңгерге қарағанда әлдеқайда жиі кездеседі.
Екінші шешім — өзіңізге көптеген әртүрлі нәрселерге қызығуға мүмкіндік беру. Осы уақытқа дейін қайсысы жақсы нәтиже беріп жатқанына байланысты бірдей шынайы қызығушылықтар арасында ауысып отырсаңыз, өз әлеуетіңізді төмендетпейсіз. Бірақ мұнда да қауіп бар: егер сіз тым көп түрлі жобалармен жұмыс істесеңіз, олардың ешқайсысына терең бойлай алмауыңыз мүмкін.
Автобус билеті теориясының бір қызық тұсы — ол неге әртүрлі адамдар жұмыстың әртүрлі түрлерінде озатынын түсіндіруге көмектесуі мүмкін. Қызығушылық қабілетке қарағанда әлдеқайда біркелкі емес бөлінген. Егер ұлы іс атқару үшін тек табиғи қабілет қажет болса және табиғи қабілет біркелкі бөлінсе, онда әртүрлі салаларда нақты ұлы іс атқаратындардың арасындағы біз көретін бұрмаланған теңсіздіктерді түсіндіру үшін күрделі теориялар ойлап табуға тура келеді. Бірақ бұл теңсіздіктің көп бөлігінің қарапайым түсіндірмесі болуы мүмкін: әртүрлі адамдар әртүрлі нәрселерге қызығады.
Автобус билеті теориясы сондай-ақ адамдар балалы болғаннан кейін неге ұлы істерді азырақ жасайтынын да түсіндіреді. Бұл жерде қызығушылық тек сыртқы кедергілермен ғана емес, сонымен бірге басқа қызығушылықпен — көптеген адамдар үшін өте күшті қызығушылықпен бәсекелесуге мәжбүр болады. Балалы болғаннан кейін жұмысқа уақыт табу қиынырақ, бірақ бұл оңай жағы. Нағыз өзгеріс — сіздің бұдан былай қаламайтындығыңызда.
Бірақ автобус билеті теориясының ең қызықты тұсы — ол ұлы істерді ынталандырудың жолдарын ұсынады. Егер кемеңгерліктің рецепті жай ғана табиғи қабілет пен қажырлы еңбек болса, біздің қолымыздан келетіні — бойымызда қабілет мол болады деп үміттену және мүмкіндігінше көп еңбектену ғана. Бірақ егер қызығушылық кемеңгерліктің маңызды құрамдас бөлігі болса, біз қызығушылықты тәрбиелеу арқылы данышпандықты да қалыптастыра аламыз.
Мысалы, өте өршіл адамдар үшін автобус билеті теориясы ұлы іс атқарудың жолы — сәл еркінсіп, босаңсу екенін көрсетеді. Тісіңізді қайрап, барлық әріптестеріңіз ең перспективалы деп келіскен зерттеу бағытына ұқыпты түрде ұмтылудың орнына, мүмкін, жай ғана қызық үшін бірдеңе жасап көруіңіз керек шығар. Ал егер тығырыққа тірелсеңіз, бұл тығырықтан шығудың векторы болуы мүмкін.
Маған Хэммингтің әйгілі қос сұрағы әрқашан ұнайтын: сіздің салаңыздағы ең маңызды мәселелер қандай және сіз неге солардың бірімен айналысып жатқан жоқсыз? Бұл өзіңізді сілкіп алудың тамаша тәсілі. Бірақ ол сәл тым артық бейімделу (overfitting) болуы мүмкін. Өзіңізге мына сұрақты қою кем дегенде соншалықты пайдалы болуы мүмкін: егер сіз бәлкім маңызды болмайтын, бірақ өте қызықты болатын бір нәрсемен айналысу үшін бір жыл демалыс ала алсаңыз, ол не болар еді?
Автобус билеті теориясы сондай-ақ жасыңыз ұлғайған сайын баяулап қалмаудың жолын ұсынады. Мүмкін, адамдар есейген сайын жаңа идеялардың азаюының себебі жай ғана олардың қарымы қайтып, бұрынғы өткірлігін жоғалтуында ғана емес шығар. Бұл сондай-ақ белгілі бір дәрежеге жетіп, қалыптасқан соң, жас кезіңізде ешкім сіздің не істеп жатқаныңызға мән бермеген кездегідей жауапсыз қосалқы жобалармен еркін айналыса алмайтындығыңыздан да болуы мүмкін.
Бұған шешім анық: жауапсыз болып қала беріңіз. Дегенмен, бұл қиын болады, өйткені құлдырауды тоқтату үшін қолға алатын сырт көзге кездейсоқ көрінетін жобаларыңыз бөгде адамдарға соның дәлелі ретінде қабылданады. Ал сіз өзіңіз де олардың қателесетінін нақты білмейсіз. Бірақ кем дегенде өзіңіз қалаған нәрсемен айналысу қызығырақ болады.
Тіпті балалардың бойында интеллектуалдық автобус билеттерін жинау әдетін қалыптастыруға болатын шығар. Білім берудегі әдеттегі жоспар — кең, бірақ таяз фокустан басталып, бірте-бірте мамандандырылу. Бірақ мен өз балаларыммен керісінше жасадым. Олардың мектебі кең әрі таяз бөлігін өзіне алатынына сенімдімін, сондықтан мен оларды тереңдікке жетелеймін.
Олар қандай да бір нәрсеге, мейлі ол қаншалықты кездейсоқ болсын, қызыққан кезде, мен оларды автобус билеттерін жинаушыдай ақылға сыймайтын тереңдікке баруға ынталандырамын. Мен мұны автобус билеті теориясына байланысты істеп жатқан жоқпын. Мен мұны олардың оқу мен білудің қуанышын сезінгенін қалайтындықтан жасаймын, ал олар мен мәжбүрлеп үйретіп жатқан нәрседен бұны ешқашан сезінбейді. Бұл олардың өздері қызығатын нәрсе болуы керек. Мен жай ғана ең аз қарсылық жолымен жүріп келемін; тереңдік — жанама өнім. Бірақ егер оларға білім алу қуанышын көрсетуге тырысып, оларды тереңдеуге де үйретсем, тіпті жақсы.
Мұның қандай да бір нәтижесі бола ма? Менде ешқандай түсінік жоқ. Бірақ бұл белгісіздік — бәрінен де қызықты тұс болуы мүмкін. Ұлы істерді қалай жасау керектігі туралы әлі үйренетін нәрсе өте көп. Адамзат өркениеті қаншалықты көне болып көрінсе де, егер біз осындай қарапайым нәрсені әлі жете меңгермеген болсақ, ол шын мәнінде әлі өте жас. Жаңалық ашу процесінің өзі туралы әлі ашатын жаңалықтар бар деп ойлаудың өзі шабыттандырады. Әрине, егер бұл сізді қызықтыратын нәрсе болса.
Ескертпелер
[1] Бұл ойды автобус билеттеріне қарағанда жақсырақ көрсететін коллекциялаудың басқа да түрлері бар, бірақ олар кеңірек таралған. Көбірек адамдарға олардың хоббиі маңызды емес деп ренжіткенше, осалдау мысалды қолданған жөн болып көрінді.
[2] Мен «disinterested» (риясыз, пайдакүнемдіктен ада) сөзін қолдануға сәл алаңдадым, өйткені кейбір адамдар оны қателесіп қызықпау («not interested») дегенді білдіреді деп ойлайды. Бірақ данышпан болуды күтетін кез келген адам мұндай қарапайым сөздің мағынасын білуі керек, сондықтан олар дәл қазірден бастаса да болады деп ойлаймын.
[3] Адамдарға бос сөзбен айналысуды доғарып, жауапты болу керек деп айтылғанда немесе олар өздеріне солай айтқан кезде данышпандықтың қаншалықты жиі бүршік жарған кезінде-ақ тұншықтырылғанын ойлап көріңізші. Рамануджанның анасы оған орасан зор қолдаушы болды. Егер ол олай болмағанда не боларын елестетіп көріңізші. Егер оның ата-анасы үйде отырып математикамен айналысудың орнына оны далаға шығып жұмыс табуға мәжбүрлегенде не боларын елестетіп көріңізші.
Екінші жағынан, жұмысқа тұрмауды ақтау үшін алдыңғы абзацтан үзінді келтірген кез келген адам, бәлкім, қателесетін шығар.
[4] 1709 жылғы Дарвин уақыт өлшемінде Миландық Леонардоның кеңістік өлшеміндегі орны сияқты.
[5] «Шексіз азап шегуге (бейнет көруге) қабілеттілік» — Карлейльдің жазғанының парафразасы. Оның «Ұлы Фридрихтің тарихы» атты еңбегінде жазғаны мынау еді: «... бұл — «кемеңгерліктің» жемісі (бұл ең алдымен қиындықтарды көтерудің шексіз қабілетін білдіреді)....» Бұл парафраза осы уақытта идеяның атауына айналған сияқты болғандықтан, мен оны сол күйінде қалдырдым.
Карлейльдің «Тарихы» 1858 жылы жарық көрді. 1785 жылы Эро де Сешель Бюффонның «Le génie n'est qu'une plus grande aptitude à la patience» (Кемеңгерлік — бұл төзімділікке деген үлкенірек қабілет қана) деген сөзін келтірген.
[6] Троллоп пошталық бағыттар жүйесін құрып жатқан еді. Ол осы мақсатқа ұмтылғандағы өзінің құмарлығын сезінді.
Адам бойында құмарлықтың қалай өсетінін бақылау қызық. Осы екі жыл ішінде бүкіл елді ауылдық хат тасушылармен қамту менің өмірлік амбициям болды.
Тіпті Ньютон да кейде өзінің құмарлығының дәрежесін сезетін. Пи санын 15 таңбаға дейін есептегеннен кейін ол досына жазған хатында былай деді:
Сол кезде басқа шаруам болмағандықтан, бұл есептеулерді қаншама санға дейін жеткізгенімді сізге айтуға ұяламын.
Айтпақшы, Рамануджан да үздіксіз есептеуге құмар еді. Канигел өзінің тамаша өмірбаянында жазғандай:
Рамануджанның бір зерттеушісі Б. М. Уилсон кейінірек Рамануджанның сандар теориясындағы зерттеулері көбінесе «көпшілігіміз қаймығатын ұзақтыққа дейін жеткізілген сандық нәтижелер кестесімен алдын ала дайындалатынын» айтты.
[7] Табиғи әлемді түсінуге бағытталған жұмыс тұтыну емес, жасау, жарату болып саналады.
Ньютон теологиямен айналысуды таңдағанда осы айырмашылықтан сүрінді. Оның сенімдері мұны көруге мүмкіндік бермеді, бірақ табиғаттағы парадокстарды қуып жету қасиетті мәтіндердегі парадокстарды қуғандай емес, жемісті болып табылады.
[8] Адамдардың белгілі бір тақырыпқа қызығушылық таныту бейімділігінің қаншалықты туа біткен? Менің осы уақытқа дейінгі тәжірибем жауаптың мынау екенін көрсетеді: оның көп бөлігі. Әртүрлі балалар әртүрлі нәрселерге қызығады және баланы басқа жағдайда қызықпас еді деген нәрсеге қызықтыру қиын. Тұрақты болатындай етіп қызықтыру қиын. Белгілі бір тақырып үшін жасай алатын ең үлкен нәрсеңіз — оның әділ көрсетілуін қамтамасыз ету, мысалы, математиканың мектептегі іш пыстырарлық жаттығулардан әлдеқайда көп екенін оларға түсіндіру. Одан кейін бәрі баланың өзіне байланысты.
Осының нобайларын оқып шыққаны үшін Марк Андрессенге, Тревор Блэквеллге, Патрик Коллисонға, Кевин Лакерге, Джессика Ливингстонға, Джеки Макдоноуға, Роберт Морриске, Лиза Рэндаллға, Зак Стоунға және 7 жасар балама алғыс айтамын.