Мин талғау ул бары тик шәхси өҫтөнлөк кенә тигән инаныу менән үҫтем. Һәр кемдең үҙенә оҡшаған нәмәләре бар, әммә бер кемдең дә өҫтөнлөктәре башҡаларҙыҡынан яҡшыраҡ түгел. Яҡшы талғау тигән нәмә юҡ.
Мин үҫкәндә ышанған бик күп башҡа нәмәләр кеүек үк, был да ялған булып сыҡты, һәм мин бының сәбәбен аңлатырға тырышырмын.
Яҡшы талғау юҡ тиеүҙең бер проблемаһы — был шулай уҡ яҡшы сәнғәт тә юҡ тигәнде аңлата. Әгәр яҡшы сәнғәт булһа, уны оҡшатҡан кешеләрҙең талғауы уны оҡшатмағандарға ҡарағанда яҡшыраҡ булыр ине. Шуға күрә талғау төшөнсәһен кире ҡаҡһағыҙ, сәнғәттең яҡшы булыуы һәм рәссамдарҙың уны яҡшы итеп ижад итә алыуы тураһындағы идеянан да баш тартырға тура киләсәк.
Бала саҡтағы релятивизмға булған иманымды тарҡатҡан төйөн тап ошо епте һүтеү булды. Берәй нәмә эшләргә тырышҡанда, талғау практик мәсьәләгә әйләнә. Һеҙгә артабан нимә эшләргә кәрәклеген хәл итергә тура килә. Был өлөштө үҙгәртһәм, картина яҡшыраҡ булырмы? Әгәр яҡшыраҡ тигән нәмә юҡ икән, ни эшләһәң дә барыбер. Ысынында иһә, бөтөнләй һүрәт төшөрөү-төшөрмәүеңдең дә әһәмиәте юҡ. Һеҙ барып әҙер буш киндер һатып ала алаһығыҙ. Әгәр яҡшы тигән нәмә юҡ икән, был Сикст капеллаһының түшәмен төшөрөү менән бер тирә бөйөк ҡаҙаныш булыр ине. Әлбиттә, аҙыраҡ хеҙмәт талап ителә, ләкин әгәр шул уҡ кимәлдәге һөҙөмтәгә аҙыраҡ тырышлыҡ менән өлгәшә алһағыҙ, был һис шикһеҙ күпкә һоҡландырғысыраҡ, ә кәм түгел.
Шулай ҙа был бөтөнләй дөрөҫ кеүек түгел, шулай түгелме ни?
Аудитория
Минеңсә, был йомаҡтың асҡысы — сәнғәттең аудиторияһы барлығын иҫтә тотоу. Сәнғәттең маҡсаты бар, һәм ул — үҙ аудиторияһын ҡыҙыҡһындырыу. Яҡшы сәнғәт (теләһә ниндәй яҡшы нәмә кеүек) — үҙ маҡсатына айырыуса яҡшы өлгәшкән сәнғәт. «Ҡыҙыҡһыныу» төшөнсәһенең мәғәнәһе төрлөсә булырға мөмкин. Ҡайһы бер сәнғәт әҫәрҙәре тетрәндерер өсөн, ә икенселәре кинәнес бирер өсөн тәғәйенләнгән; ҡайһы берәүҙәре шунда уҡ күҙгә ташланырға, ә башҡалары артҡы планда шым ғына торорға тейеш. Ләкин бөтә сәнғәт тә аудиторияға тәьҫир итергә тейеш, һәм — бына иң мөһим мәл — аудитория ағзаларының уртаҡ яҡтары бар.
Мәҫәлән, барлыҡ тиерлек кешеләр өсөн кеше йөҙҙәре ҡыҙыҡлы. Был беҙҙең эске тәбиғәтебеҙгә һалынған кеүек. Сабыйҙар тыуғандан алып тиерлек йөҙҙәрҙе таный ала. Ысынында иһә, йөҙҙәр беҙҙең уларға ҡарата ҡыҙыҡһыныуыбыҙ менән бергә эвалюциялашҡан һымаҡ; йөҙ — ул кәүҙәнең белдереү таҡтаһы. Шуға күрә башҡа шарттар тигеҙ булғанда, йөҙҙәр төшөрөлгән картина кешеләрҙе улар булмаған картинаға ҡарағанда нығыраҡ ҡыҙыҡһындырасаҡ. [1]
Талғауҙы шәхси өҫтөнлөк кенә тип ышаныуҙың бер сәбәбе шунда: әгәр улай булмаһа, яҡшыраҡ талғаулы кешеләрҙе нисек айырып алырға? Ерҙә миллиардлаған кеше бар, һәм һәр береһенең үҙ фекере; ниндәй нигеҙҙә һеҙ береһен икенсеһенән өҫтөн күрә алаһығыҙ? [2]
Ләкин әгәр аудиторияның уртаҡ яҡтары күп булһа, һеҙгә осраҡлы шәхси өҫтөнлөктәр йыйылмаһынан береһен һайлап алырға тура килмәй, сөнки был йыйылма осраҡлы түгел. Барлыҡ кешеләр ҙә йөҙҙәрҙе үҙенә тартыусы тип таба — ғәмәлдә билдәләмә буйынса шулай: йөҙ таныу беҙҙең ДНК-ға һалынған. Тимәк, үҙ бурысын яҡшы үтәгән сәнғәт мәғәнәһендәге яҡшы сәнғәт төшөнсәһе бер нисә шәхесте айырып алып, уларҙың фекерен дөрөҫ тип иғлан итеүҙе талап итмәй. Һеҙ кемде генә һайлаһағыҙ ҙа, улар йөҙҙәрҙе ҡыҙыҡлы тип табасаҡ.
Әлбиттә, сит планета заттары өсөн кеше йөҙҙәре бер ҙә ҡыҙыҡлы булмаҫ ине, моғайын. Ләкин улар менән беҙҙең башҡа уртаҡ яҡтарыбыҙ булыуы бар. Быға миҫал табыу өсөн иң ихтимал өлкә — математика. Минеңсә, сит планета заттары ике иҫбатлауҙың ҡайһыһы яҡшыраҡ булыуы тураһында күпселек осраҡта беҙҙең менән ризалашыр ине. Эрдёш шулай тип уйлаған. Ул сиктән тыш нәфис иҫбатлауҙы Аллаһ китабынан алынған тип атай ине, ә Аллаһ китабы, күрәһең, ғаләми. [3]
Аудитория тураһында һөйләй башлау менән, һеҙгә талғау стандарттары бармы-юҡмы тип ябай ғына бәхәсләшергә кәрәкмәй. Киреһенсә, талғауҙар — быуалағы тулҡындар кеүек, бер-береһенә ҡушылған концентрик түңәрәктәр сылбыры. Һеҙгә һәм дуҫтарығыҙға оҡшаясаҡ нәмәләр бар, һеҙҙең йәштәге күпселек кешегә оҡшаясаҡ нәмәләр бар, барлыҡ кешеләргә тиерлек оҡшаясаҡ нәмәләр бар, һәм бәлки, күпселек аңлы заттарға (был нимәне аңлатһа ла) оҡшаясаҡ нәмәләр барҙыр.
Был күренеш тағы ла ҡатмарлыраҡ, сөнки быуа уртаһында бер-береһен ҡаплаған тулҡындар ҡатламы бар. Мәҫәлән, айырыуса ир-аттарға йәки билдәле бер мәҙәниәт кешеләренә хас өҫтөнлөктәр булыуы ихтимал.
Әгәр яҡшы сәнғәт — үҙ аудиторияһын ҡыҙыҡһындырған сәнғәт икән, сәнғәттең яҡшылығы тураһында һүҙ барғанда, уның ниндәй аудитория өсөн шулай булыуын да әйтергә кәрәк. Тимәк, сәнғәттең ябай ғына яҡшы йәки насар булыуы тураһында һөйләү мәғәнәһеҙме? Юҡ, сөнки аудиторияларҙың береһе — бөтә мөмкин булған кешеләр төркөмө. Кешеләр сәнғәт әҫәрен яҡшы тип әйткәндә, күҙ уңында тап ошо аудиторияны тота тип уйлайым: был әҫәр теләһә ниндәй кешене үҙенә йәлеп итер ине, тигәнде аңлата. [4]
Һәм был — мәғәнәле һынау, сөнки теләһә ниндәй көндәлек төшөнсә кеүек, «кеше» тигән төшөнсәнең сиктәре ҡаңғырһа ла, барлыҡ кешеләрҙең тиерлек уртаҡ сифаттары бик күп. Йөҙҙәргә ҡыҙыҡһыныуыбыҙҙан тыш, беҙҙең барыбыҙ өсөн дә төп төҫтәрҙә ниндәйҙер үҙенсәлек бар, сөнки был күҙҙәребеҙҙең төҙөлөшөнә бәйле. Күпселек кешеләр 3D объекттарҙың һүрәттәрен дә ҡыҙыҡлы тип табасаҡ, сөнки был да беҙҙең визуаль ҡабул итеүгә һалынған кеүек. [5] Ә уның төбөндә сиктәрҙе таныу тора, был аныҡ формалы һүрәттәрҙе ябай тоноҡлоҡҡа ҡарағанда үҙенә күберәк йәлеп итеүсән итә.
Кешеләрҙең бынан тыш башҡа уртаҡ яҡтары ла күп, әлбиттә. Минең маҡсатым тулы исемлек төҙөү түгел, бары бында ныҡлы нигеҙ барлығын күрһәтеү. Кешеләрҙең өҫтөнлөктәре осраҡлы түгел. Шуға күрә картина өҫтөндә эшләгән һәм уның ниндәйҙер өлөшөн үҙгәртергәме-юҡмы икәнен хәл итергә тырышҡан рәссамға «Ниңә мәшәҡәтләнергә? Тәңкә сөйһәм дә була», — тип уйларға кәрәкмәй. Киреһенсә, ул: «Картинаны кешеләр өсөн нимә ҡыҙыҡлыраҡ итер ине?» — тип һорай ала. Һәм һеҙҙең буш киндер һатып алып Микеланджелоға тиңләшә алмауығыҙҙың сәбәбе шунда: Сикст капеллаһының түшәме кешеләргә күпкә ҡыҙығыраҡ.
Бик күп фәйләсүфтәр сәнғәт өсөн объектив стандарттар булыуы мөмкинлегенә ауырлыҡ менән ышанған. Мәҫәлән, матурлыҡ предметтарҙың үҙенсәлеге түгел, ә күҙәтеүсенең башында тыуған нәмә кеүек күренә ине. Тимәк, ул «объектив» түгел, ә «субъектив» ине. Ләкин ысынында иһә, әгәр һеҙ матурлыҡ билдәләмәһен кешеләргә билдәле бер рәүештә тәьҫир итеүсе нәмә тип тарайтһағыҙ һәм кешеләрҙең күпме уртаҡ яҡтары барлығын күрһәгеҙ, был ахыр сиктә предметтарҙың үҙенсәлеге булып сыға. Әгәр субъекттар барыһы ла оҡшаш реакция бирһә, берәй нәмәнең субъект йәки объект үҙенсәлеге булыуы араһында һайларға кәрәкмәй. Тимәк, яҡшы сәнғәт булыу — предметтарҙың үҙенсәлеге, мәҫәлән, кешеләр өсөн ағыулы булыу кеүек үк: әгәр ул кешеләргә даими рәүештә билдәле бер йоғонто яһай икән, ул яҡшы сәнғәт.
Хата
Шулай булғас, тауыш биреү юлы менән иң яҡшы сәнғәтте асыҡлай алабыҙмы? Сөнки әгәр кешеләргә оҡшау төп һынау икән, беҙ уларҙан ябай ғына һорай алабыҙ, шулай түгелме?
Бөтөнләй улай түгел. Тәбиғәт емештәре өсөн был эшләргә мөмкин. Мин донъя халҡы иң тәмлеһе тип тауыш биргән алманы ашарға риза булыр инем, һәм моғайын, улар иң матуры тип тапҡан пляжға барыр инем, ләкин улар иң яҡшыһы тип һайлаған картинаға ҡарарға тура килеү осраҡлыҡ булыр ине.
Кеше ҡулы менән эшләнгән нәмәләр башҡаса. Беренсенән, рәссамдар, алмағастарҙан айырмалы рәүештә, йыш ҡына беҙҙе аңлы рәүештә алдарға тырыша. Ҡайһы бер хәйләләр бик нескә. Мәҫәлән, һәр бер сәнғәт әҫәре үҙенең тамамланыу кимәле менән өмөттәр тыуҙыра. Түбәндә генә төшөрөлгән эскиз һымаҡ күренгән нәмәнән фотоһүрәттей теүәллек көтмәйһегеҙ. Шуға күрә киң таралған хәйләләрҙең береһе, бигерәк тә иллюстраторҙар араһында, картинаны йәки һүрәтте асылда эшләнгәненә ҡарағанда тиҙерәк төшөрөлгән кеүек итеп күрһәтеү. Ябай кеше ҡарай ҙа: ниндәй ғәжәйеп оҫталыҡ, тип уйлай. Был әңгәмә барышында, ысынында бер көн алдан уйлап ҡуйылған фекерҙе тап шул мәлдә үк башҡа килгән кеүек итеп тапҡыр һөйләүгә оҡшаған.
Тағы бер аҙыраҡ нескә йоғонто — бренд. Әгәр һеҙ «Мона Лиза»ны күрергә барһағыҙ, моғайын, күңелегеҙ ҡайтыр, сөнки ул ҡалын быяла стена артында йәшерелгән һәм уның алдында үҙҙәрен фотоға төшөргән ярһыу халыҡ өйөрө менән уратып алынған. Иң яҡшы осраҡта һеҙ уны халыҡ менән тулы мәжлестә күрше бүлмәнән үҙ дуҫығыҙҙы күргәндәй күрәсәкһегеҙ. Лувр уны күсермә менән алмаштырһа ла булыр ине; бер кем дә айырманы һиҙмәҫ тә ине. Шул уҡ ваҡытта «Мона Лиза» — бәләкәй, ҡараңғы ғына бер картина. Әгәр уның һүрәтен бер ҡасан да күрмәгән кешеләрҙе табып, уларҙы был картина ун бишенсе быуаттың билдәһеҙ рәссамының портреты тигән яҙыу менән башҡа картиналар араһында эленеп торған музейға ебәрһәгеҙ, күпселеге уға икенсе тапҡыр ҡарамай ҙа үтеп китер ине.
Ябай кеше өсөн бренд сәнғәтте баһалауҙа бөтә башҡа факторҙарҙан өҫтөн тора. Репродукцияларҙан таныш булған картинаны күреү шул тиклем көслө тәьҫир итә, хатта уларҙың картинаға ҡарата саф ҡабул итеүе юҡҡа сыға.
Һәм, әлбиттә, кешеләрҙең үҙ-үҙҙәрен алдауы бар. Сәнғәткә ҡараған күпселек өлкәндәр, әгәр үҙҙәренән талап ителгәнсә оҡшатмаһалар, уларҙы мәҙәниәтһеҙ тип һанарҙар тип борсола. Был уларҙың нимәне оҡшатыуы тураһында белдереүенә генә йоғонто яһап ҡалмай; улар ысынлап та үҙҙәрен оҡшатырға тейеш булған нәмәләрҙе яратырға мәжбүр итә.
Бына ни өсөн ябай ғына тауыш биреп булмай. Кешеләргә оҡшау мәғәнәле һынау булһа ла, практикала уны үлсәп булмай, тап йәнәшендә магнит ятҡан компас менән төньяҡты таба алмаған кеүек. Хата сығанаҡтары шул тиклем ҡеүәтле, әгәр һеҙ тауыш бирҙертһәгеҙ, тик хатаны ғына үлсәйәсәкһегеҙ.
Ләкин беҙ үҙебеҙҙе һынау ҡуяны итеп ҡулланып, маҡсатыбыҙға икенсе яҡтан яҡынлаша алабыҙ. Һеҙ — кеше. Әгәр берәй сәнғәт әҫәренә ҡарата кешенең төп реакцияһы ниндәй буласағын белергә теләһәгеҙ, һеҙ һис юғы үҙ баһаларығыҙҙағы хата сығанаҡтарынан арынып, быға яҡынлаша алаһығыҙ.
Мәҫәлән, һәр кемдең билдәле картинаға ҡарата тәүге ҡарашы уның даны арҡаһында боҙолһа ла, был йоғонтоно кәметеү юлдары бар. Береһе — картинаға ҡабат-ҡабат әйләнеп ҡайтыу. Бер нисә көндән һуң дандың тәьҫире юғала, һәм һеҙ уны картина булараҡ күрә башлайһығыҙ. Икенсеһе — яҡыныраҡ баҫыу. Репродукцияларҙан таныш картина ун аҙым алыҫлыҡтан танышыраҡ күренә; яҡындан иһә репродукцияларҙа юғалған деталдәрҙе күрәһегеҙ, һәм шулай итеп уларҙы беренсе тапҡыр асҡандай булаһығыҙ.
Сәнғәт әҫәрен дөрөҫ күрергә ҡамасаулаған ике төп хата төрө бар: үҙ шарттарығыҙҙан алып килгән яңылыш инаныуҙарығыҙ һәм рәссамдың алдаҡтары. Хәйләләрҙе төҙәтеү еңел. Уларҙы белеп кенә тороу ҙа ғәҙәттә уларҙың тәьҫир итеүенә юл ҡуймай. Мәҫәлән, миңә ун йәш булғанда, ялтырауыҡ металл кеүек күренгән аэрограф менән яҙылған яҙыуҙар мине ныҡ таң ҡалдыра торғайны. Ләкин уның нисек эшләнеүен өйрәнгәс, бының бик ябай ғына хәйлә икәнен аңлайһың — тамашасыны ваҡытлыса хайран итер өсөн бер нисә визуаль төймәгә ныҡ итеп баҫыуҙан торған алымдарҙың береһе. Был кемделер ҡысҡырып инандырырға тырышыу кеүек.
Хәйләләргә бирешмәүҙең юлы — уларҙы махсус рәүештә эҙләү һәм теркәп барыу. Ҡайһы бер сәнғәт төрөнән намыҫһыҙлыҡ еҫе килгәнен һиҙгәндә, туҡтағыҙ һәм нимә барып ятҡанын аңлағыҙ. Берәйһе еңел алданған аудиторияға ярарға тырышҡанда — ун йәшлек балаларҙы һоҡландырыу өсөн ялтырауыҡ нәмәләр яһаусы булһынмы, әллә яһалма зыялыларға тәьҫир итер өсөн күрһәтмә авангард нәмәләр яһаусымы — уларҙың быны нисек эшләгәнен өйрәнегеҙ. Билдәле бер хәйлә төрҙәренең етерлек дәлилләрен күргәс, профессиональ фокуссылар кеүек, ғөмүмән алдаҡтар буйынса белгескә әйләнә башларһығыҙ.
Нимә хәйлә тип һанала? Яҡынса әйткәндә, был аудиторияны һанға һуҡмаҫтан эшләнгән нәмә. Мәҫәлән, 1950-се йылдарҙа Ferrari проектлаусылар, моғайын, үҙҙәре һоҡланған машиналарҙы яһағандарҙыр. Ә General Motors-та маркетинг белгестәре дизайнерҙарға: «Юл тапағыстарҙы һатып алыусыларҙың күпселеге быны юлһыҙ ерҙә йөрөү өсөн түгел, ә батыр күренер өсөн эшләй. Шуға күрә аҫылма тураһында борсолмағыҙ; был нәмәне мөмкин тиклем ҙур һәм ҡырыҫ ҡиәфәтле итегеҙ», — тиҙәрҙер тип уйлайым. [6]
Бер аҙ тырышлыҡ һалғанда, үҙегеҙҙе хәйләләргә ҡарата тулыһынса тиерлек ныҡлы итә алаһығыҙ тип уйлайым. Үҙегеҙ йәшәгән шарттарҙың йоғонтоһонан ҡотолоу ауырыраҡ, ләкин һеҙ һис юғы ошо йүнәлештә бара алаһығыҙ. Бының юлы — ваҡыт һәм арауыҡ буйлап киң сәйәхәт итеү. Әгәр һеҙ башҡа мәҙәниәттәрҙә кешеләрҙең нимәләрҙе яратҡанын барып күрһәгеҙ һәм үткәндә кешеләр нимәләрҙе яратҡанын өйрәнһәгеҙ, был һеҙҙең үҙ өҫтөнлөктәрегеҙҙе үҙгәрткәнен күрерһегеҙ, моғайын. Һеҙҙең ҡасан да булһа тулыһынса универсаль кеше булып етә алыуығыҙға шикләнәм, сөнки ваҡыт буйлап бары тик бер йүнәлештә генә сәйәхәт итеп була. Ләкин һеҙҙең дуҫтарығыҙға ла, Непалдағы кешеләргә лә, боронғо гректарға ла бер үк дәрәжәлә оҡшаған сәнғәт әҫәрен тапһағыҙ, һеҙ, моғайын, дөрөҫ юлдаһығыҙ.
Бында минең төп фекерем яҡшы талғауға нисек эйә булыу түгел, ә бындай нәмәнең булыуы мөмкин икәнлеге тураһында. Һәм мин быны күрһәттем тип уйлайым. Яҡшы сәнғәт тигән төшөнсә бар. Был — үҙенең кеше аудиторияһын ҡыҙыҡһындырған сәнғәт, ә кешеләрҙең уртаҡ яҡтары күп булғанлыҡтан, уларҙы нимә ҡыҙыҡһындырыуы осраҡлы түгел. Яҡшы сәнғәт булғанға күрә, уны таный белеү һәләте булған яҡшы талғау ҙа бар.
Әгәр беҙ алмаларҙың тәме тураһында һөйләшһәк, талғау бары шәхси өҫтөнлөк кенә тигән фекер менән килешер инем. Ҡайһы берәүҙәргә алманың бер сорты, икенселәренә башҡаһы оҡшай, ләкин берәүһен дөрөҫ, ә икенсеһен ялған тип нисек әйтә алаһығыҙ? [7]
Мәсьәлә шунда: сәнғәт — алма түгел. Сәнғәт кеше ҡулы менән тыуҙырыла. Ул үҙе менән бик күп мәҙәни йөк алып килә, өҫтәүенә уны ижад иткән кешеләр йыш ҡына беҙҙе алдарға тырыша. Күпселек кешеләрҙең сәнғәтте баһалауында ошо сит факторҙар өҫтөнлөк итә; улар тигеҙ өлөштәрҙә алма һәм халапеньо боросонан әҙерләнгән ризыҡта алманың тәмен тойорға тырышыусы кеше кеүек. Улар тик борос тәмен генә тоя. Шулай итеп, һеҙ ҡайһы бер кешеләрҙе айырып алып, уларҙың талғауы башҡаларҙыҡынан яҡшыраҡ тип әйтә алаһығыҙ: улар сәнғәттең тәмен ысынында алма кеүек татый алған кешеләр.
Йәки ябайыраҡ әйткәндә, улар — (а) алдауы ауыр булған, һәм (б) бары тик үҫкәндә күргән нәмәләрҙе генә яратмаған кешеләр. Әгәр үҙ баһаларынан бындай барлыҡ тәьҫирҙәрҙе сығарып ташлаған кешеләрҙе тапһағыҙ, уларҙың нимәне оҡшатыуында барыбер айырмалар күрер инегеҙ. Ләкин кешеләрҙең уртаҡ яҡтары шул тиклем күп булғанға, уларҙың бик күп нәмәлә ризалашыуын да күрер инегеҙ. Уларҙың бөтәһе тиерлек буш киндергә ҡарағанда Сикст капеллаһының түшәмен өҫтөн күрер ине.
Уны яһау
Мин был эссене «талғау субъектив» тигәнде ишетеүҙән арып, уны бер юлы һәм мәңгегә юҡ итер өсөн яҙҙым. Берәй нәмә ижад иткән һәр кем бының дөрөҫ түгеллеген интуитив рәүештә белә. Сәнғәт тыуҙырырға тырышҡанда, ялҡауланыуға ҡыҙығыу башҡа төрлө эштәге кеүек үк ҙур. Әлбиттә, эште яҡшы башҡарыу мөһим. Шулай ҙа сәнғәттең яҡшы йәки насар булыуы тураһында һөйләшеүҙең кешеләрҙе нисек ҡаушатҡанынан сығып, «талғау субъектив» тигән ҡараштың сәнғәт донъяһында ла ни тиклем ҙур урын тотҡанын күрергә була. Эштәре сәнғәтте баһалауҙы талап иткән кешеләр, мәҫәлән кураторҙар, күбеһенсә «мәғәнәле» йәки «мөһим» йәки (ҡурҡыныс яҡын килеп) «тормошҡа ашҡан» кеүек эвфемизмдарға мөрәжәғәт итә. [8]
Сәнғәттең яҡшы йәки насар булыуы тураһында һөйләй алыу был хаҡта һөйләгәндәрҙең файҙалыраҡ нәмә әйтә башлауына килтерер тигән өмөт менән йәшәмәйем. Ысынында иһә, «талғау субъектив» фекеренең шундай ихлас ҡабул ителеүенең бер сәбәбе — тарихи яҡтан кешеләрҙең яҡшы талғау тураһында һөйләгәндәре ғәҙәттә шул тиклем мәғәнәһеҙ булыуында.
Яҡшы сәнғәт идеяһын сәнғәт тураһында һөйләшеүселәр өсөн түгел, ә уны яһаусылар өсөн азат итергә теләйем. Хәҙерге ваҡытта сәнғәт мәктәбенә барған амбициялы йәштәр туранан-тура кирбес стенаға бәрелә. Улар китаптарҙа күргән танылған рәссамдар кеүек яҡшы булырға өмөтләнеп килә, һәм тәүге булып белгән нәмәләре — яҡшылыҡ төшөнсәһенең үткәндә ҡалыуы. Киреһенсә, һәр кем бары тик үҙенең шәхси ҡарашын өйрәнергә тейеш имеш. [9]
Мин сәнғәт мәктәбендә уҡығанда, бер көндө ун бишенсе быуаттың ниндәйҙер бөйөк картинаһының слайдын ҡарап ултырғайныҡ, һәм студенттарҙың береһе: «Ниңә хәҙер рәссамдар ошолай төшөрмәй?» — тип һораны. Бүлмәлә кинәт тынлыҡ урынлашты. Һирәк кенә ҡысҡырып әйтелһә лә, был һорау һәр сәнғәт студентының аңы төпкөлөндә уңайһыҙлыҡ тыуҙырып ята. Был кемдеңдер Philip Morris компанияһы кәңәшмәһендә үпкә яман шеше темаһын ҡуҙғатҡанына оҡшаған ине.
«Шулай шул, — тип яуап бирҙе профессор, — беҙҙе хәҙер башҡа һорауҙар ҡыҙыҡһындыра». Ул ярайһы уҡ яҡшы кеше ине, ләкин ул ваҡытта уны ун бишенсе быуат Флоренцияһына ебәреп, Леонардо һәм уның тирәһендәгеләргә үҙебеҙҙең сәнғәт тураһындағы тәүге, сикләнгән төшөнсәнән нисек алға китеүебеҙҙе шәхсән аңлатыуын теләүҙән үҙемде тыя алманым. Күҙ алдына ғына килтерегеҙ шул һөйләшеүҙе.
Ысынында иһә, ун бишенсе быуатта Флоренция рәссамдарының шундай бөйөк әҫәрҙәр тыуҙырыуының бер сәбәбе — улар бөйөк нәмәләр тыуҙырып була икәненә ышанған. [10] Улар ҡаты ярышҡан һәм һәр ваҡыт бер-береһен уҙырға тырышҡан, тап бөгөнгө математиктар йәки физиктар кеүек — бәлки, ҡасан да булһа берәй нәмәне ысынлап та яҡшы эшләгән һәр кем кеүек.
Бөйөк нәмәләр яһай алаһың тигән фекер файҙалы хыял ғына түгел ине. Улар ысынында хаҡлы ине. Шуға күрә яҡшы сәнғәттең булыу мөмкинлеген аңлауҙың иң мөһим эҙемтәһе — ул рәссамдарҙы уны тыуҙырырға тырышыуҙан тотҡарламауында. Бөйөк нәмәләр тыуҙырырға өмөтләнеп быйыл сәнғәт мәктәбенә килеүсе амбициялы балаларға әйтәм: был бер ҡатлы һәм иҫкергән теләк тип әйткәндәренә ышанмағыҙ. Яҡшы сәнғәт тигән нәмә бар, һәм әгәр уны тыуҙырырға тырышһағыҙ, быны һиҙеүсе кешеләр табылыр.
Иҫкәрмәләр
[1] Был, әлбиттә, яҡшы картиналарҙа мотлаҡ йөҙҙәр булырға тейеш тигәнде аңлатмай, ә бары тик һәр кемдең күреү пианиноһында ошо төймә бар тигәнде белдерә. Тап шундай хәлдәр була: тап күп иғтибарҙы йәлеп иткәнгә күрә, йөҙҙәрҙән ҡасырға теләйһең. Ләкин йөҙҙәрҙең ни тиклем универсаль эшләүен рекламала уларҙың киң таралыуынан күрергә була.
[2] Быға ышаныуҙың икенсе бер сәбәбе шунда: был кешеләргә яҡшы тойғо бирә. Бала өсөн был идея — саф кинәнес. Башҡа һәр йәһәттән уларға даими рәүештә күп нәмәгә өйрәнәһеләре барлығын әйтеп торалар. Ә бында улар камил. Уларҙың фекере теләһә ниндәй өлкәндеке менән бер тирә ауырлыҡҡа эйә. Бала саҡта ышанған һәм шул тиклем ныҡ ышанғығыҙ килгән теләһә ниндәй нәмәне шик аҫтына алырға кәрәктер, бәлки.
[3] Иҫбатлауҙарҙың нәфислеге үлсәнә ала торған нәмә булыуы ихтимал, шул мәғәнәлә: математиктарҙың баһалары менән тап килгән ниндәйҙер формаль үлсәм табылыуы ихтимал. Бәлки, нәфисерәк тип һаналғандары даими рәүештә ҡыҫҡараҡ булып сыҡҡан (бәлки, макрокиңәйгәндән йәки компиляцияланғандан һуң) иҫбатлауҙар өсөн формаль тел төҙөргә тырышыу урынлы булыр ине.
[4] Бәлки, сит планета заттарына оҡшаған сәнғәт тыуҙырыу мөмкин булыр ине, ләкин мин быға тәрән инмәйем, сөнки (а) быға яуап биреүе бик ауыр, һәм (б) әгәр мин яҡшы сәнғәттең кеше аудиторияһы өсөн мәғәнәле идея икәнен раҫлай алһам, ҡәнәғәтмен.
[5] Әгәр иртә абстракт картиналар һуңғыларына ҡарағанда ҡыҙығыраҡ күренһә, сәбәбе шунда булыуы ихтимал: беренсе абстракционистар тәбиғәттән төшөрөргә өйрәнгән, шуға күрә уларҙың ҡулдары матди нәмәләрҙе сағылдырыуҙа ҡулланылған хәрәкәттәрҙе яһарға тартылған. Асылда улар «uebfgbsb» урынына «scaramara» тигән һымаҡ.
[6] Был бер аҙ ҡатмарлыраҡ, сөнки ҡайһы берҙә рәссамдар аңһыҙ рәүештә хәйлә ҡулланған сәнғәткә оҡшатып хәйләләрҙе ҡуллана.
[7] Мин быны алмаларҙың тәме миҫалында әйттем, сөнки кешеләр алмаларҙы күрә алһа, уларҙы алдап була. Мин бала саҡта алмаларҙың күбеһе магазиндарҙа матур күренһен өсөн сығарылған, ләкин тәме бик яҡшы булмаған Red Delicious сортынан ине.
[8] Ғәҙеллек өсөн әйткәндә, кураторҙар ҡатмарлы хәлдә. Әгәр улар яңыраҡ тыуҙырылған сәнғәт менән эш итһә, улар күргәҙмәләргә үҙҙәре насар тип иҫәпләгән нәмәләрҙе индерергә мәжбүр. Сөнки күргәҙмәгә нимәнең эләгеүен һынау — нигеҙҙә баҙар хаҡы, ә яңы сәнғәт өсөн был башлыса уңышлы эшҡыуарҙар һәм уларҙың ҡатындары тарафынан билдәләнә. Шуға күрә кураторҙар менән дилерҙарҙың нейтраль яңғырашлы тел ҡулланыуына һәр ваҡыт интеллектуаль намыҫһыҙлыҡ ҡына сәбәпсе түгел.
[9] Ғәмәлдә нимә килеп сыға: һәр кем сәнғәт тураһында һөйләргә оҫтарып етә. Сәнғәт үҙе осраҡлыраҡ була барған һайын, эшкә китергә тейешле тырышлыҡ уның артындағы интеллектуаль яңғырашлы теорияға китә. «Минең эшем ҡала мөхитендә гендер һәм енси өлкәне өйрәнеүҙе сағылдыра», һәм башҡалар. Был уйында төрлө кешеләр еңә.
[10] Бының тағы бер нисә сәбәбе бар ине, шул иҫәптән Флоренцияның ул ваҡытта донъялағы иң бай һәм иң заманса ҡала булыуы, һәм уларҙың фотография әле (а) килем сығанағы булараҡ портрет яһауҙы юҡ итмәгән һәм (б) брендты сәнғәт һатыуында төп факторға әйләндермәгән заманда йәшәүе.
Айтҡандай, мин яҡшы сәнғәт = ун бишенсе быуат Европа сәнғәте тип әйтмәйем. Беҙ улар эшләгәнде эшләргә тейешбеҙ тип әйтмәйем, ә улар эшләгән һымаҡ эшләргә тейешбеҙ тим. Хәҙер күп кешеләр ун бишенсе быуат рәссамдары һымаҡ дәрт һәм намыҫ менән эшләгән өлкәләр бар, ләкин сәнғәт улар иҫәбенә инмәй.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Джессика Ливингстонға һәм Роберт Моррисҡа, шулай уҡ өҫтәге һүрәтте ҡулланырға рөхсәт иткәне өсөн Пол Уотсонға рәхмәт белдерәм.