Мин зәвык — бары тик шәхси өстенлекләр мәсьәләсе генә дип ышанып үстем. Һәр кешенең яраткан әйберләре бар, ләкин беркемнең дә өстенлекләре башкаларныкыннан яхшырак түгел. Яхшы зәвык дигән нәрсә бөтенләй юк.
Мин балачакта ышанып үскән күп кенә нәрсәләр кебек үк, бу да ялган булып чыкты, һәм мин моның сәбәбен аңлатырга тырышырмын.
Яхшы зәвык дигән нәрсә юк дип әйтүнең бер проблемасы шул: бу яхшы сәнгать тә юк дигәнне аңлата. Әгәр яхшы сәнгать булса, аны ошаткан кешеләр аны ошатмаган кешеләргә караганда яхшырак зәвыкка ия булыр иде. Шуңа күрә, сез зәвык төшенчәсеннән баш тартсагыз, сәнгатьнең яхшы була алуы һәм рәссамнарның аны яхшы итеп ясый алуы фикереннән дә баш тартырга тиеш буласыз.
Нәкъ менә шул җепне тарту минем балачактан килгән релятивизмга иманымны сүтеп ташлады. Үзең берәр нәрсә ясарга тырышканда, зәвык гамәли мәсьәләгә әверелә. Алга таба нәрсә эшләргә кирәклеген хәл итәргә туры килә. Бу өлешне үзгәртсәм, картина яхшырак булырмы? Әгәр «яхшырак» дигән төшенчә бөтенләй булмаса, ни эшләвеңнең бернинди дә әһәмияте юк. Чынлыкта, бөтенләй рәсем ясавың да мөһим түгел. Барып, әзер буш киндер сатып алсаң да ярый. Әгәр «яхшы» дигән нәрсә бөтенләй юк икән, бу Сикстин капелласының түшәме кебек үк зур казаныш булыр иде. Әлбәттә, хезмәте азрак, ләкин азрак көч куеп шул ук нәтиҗәгә ирешә алсаң, бу тагын да сокландыргычрак, кимрәк түгел бит.
Ләкин бу бик үк дөрес булып тоелмый, шулай түгелме?
Аудитория
Минемчә, бу табышмакның ачкычы — сәнгатьнең аудиториясе барлыгын истә тоту. Сәнгатьнең үз максаты бар, һәм ул — үз аудиториясен кызыксындыру. Яхшы сәнгать (һәр яхшы нәрсә кебек үк) — үз максатына аеруча яхшы ирешүче сәнгать ул. «Кызыксыну» сүзенең мәгънәсе төрлечә булырга мөмкин. Кайбер сәнгать әсәрләре тетрәндерү, ә кайберләре сокландыру өчен ясалган; кайберләре күзеңә бәрелеп торырга, ә икенчеләре арткы планда тыныч кына торырга тиеш. Ләкин һәр сәнгать әсәре аудиториягә тәэсир итәргә тиеш, һәм — иң мөһим нокта шул — тамашачыларның күп уртак яклары бар.
Мәсәлән, барлык диярлек кешеләр өчен кеше йөзләре кызыклы тоела. Бу безнең табигатебезгә салынган кебек. Сабыйлар йөзләрне туганнан бирле диярлек таный ала. Чынлыкта, йөзләр безнең аларга карата кызыксынуыбыз белән бергә үскән кебек; йөз — ул тәннең реклама тактасы. Димәк, башка шартлар бертигез булганда, йөзләр сурәтләнгән картина кешеләрне йөзләр булмаган картинадан күбрәк кызыксындырачак. [1]
Зәвык — бары тик шәхси өстенлек кенә дип ышануның бер сәбәбе шул: әгәр алай булмаса, яхшырак зәвыклы кешеләрне ничек аерып алырга соң? Дөньяда миллиардлаган кеше яши, һәм һәркемнең үз фикере бар; нинди нигездә берсен икенчесеннән өстен күрергә мөмкин? [2]
Ләкин аудиториянең уртак сыйфатлары күп икән, сезгә очраклы шәхси карашлар җыелмасыннан берсен сайлап алырга туры килми, чөнки бу җыелма очраклы түгел. Барлык кешеләр йөзләрне кызыклы дип таба — диярлек билгеләмә буенча: йөзне тану безнең ДНКга салынган. Шуңа күрә яхшы сәнгать төшенчәсенә (үз эшен яхшы башкарган сәнгать мәгънәсендә) ия булу өчен берничә кешене сайлап алып, аларның фикерен дөрес дип атау таләп ителми. Сез кемне генә сайласагыз да, алар өчен йөзләр кызыклы булачак.
Әлбәттә, чит планеталылар кеше йөзләрен кызык дип тапмас иде, мөгаен. Ләкин аларның безнең белән уртак булган башка яклары булырга мөмкин. Моның иң ихтимал чыганагы — математика. Чит планеталылар да, күпчелек очракта, ике исбатлауның кайсысы яхшырак икәнлеге турында безнең белән килешер иде дип уйлыйм. Эрдөш шулай дип уйлаган. Ул иң нәфис исбатлауны «Аллаһы Китабыннан алынган» дип атаган, ә Аллаһы Китабы, күрәсең, универсаль. [3]
Аудитория турында сөйләшә башлагач, сезгә зәвык стандартлары бар яки юк дип кенә бәхәсләшергә кирәкми. Киресенчә, зәвыклар — бу сулыктагы дулкыннар кебек, концентрик боҗралар тезмәсе. Кайбер нәрсәләр сезгә һәм дусларыгызга ошый, икенчеләре — сезнең яшьтәге күпчелек кешеләргә, өченчеләре — күпчелек кешеләргә, ә бәлки башка берәүләре — күпчелек аңлы затларга ошар иде (бу нәрсәне аңлатса да).
Мәсьәлә моңа караганда бераз катлаулырак, чөнки сулыкның уртасында бер-берсе өстенә катламланган дулкыннар да бар. Мәсәлән, аеруча ир-атларга яки билгеле бер мәдәният вәкилләренә генә ошый торган нәрсәләр булырга мөмкин.
Әгәр яхшы сәнгать — үз аудиториясен кызыксындырган сәнгать икән, сәнгатьнең яхшы булуы турында сөйләгәндә, сез кайсы аудитория өчен икәнен дә әйтергә тиешсез. Димәк, сәнгатьнең гади генә рәвештә яхшы яки начар булуы турында сөйләү мәгънәсезме? Юк, чөнки аудиторияләрнең берсе — бөтен мөмкин булган кешеләр җыелмасы. Кешеләр сәнгать әсәрен яхшы дигәндә нәкъ менә шул аудиторияне күздә тота дип уйлыйм: алар моның теләсә кайсы кешене кызыксындыра алуын аңлаталар. [4]
Һәм бу — мәгънәле сынау, чөнки «кеше» төшенчәсе, теләсә кайсы көндәлек төшенчә кебек үк, чикләрендә бераз тонык булса да, барлык кешеләрнең диярлек уртак яклары бик күп. Йөзләргә кызыксынудан тыш, төп төсләрдә барыбыз өчен дә диярлек үзенчәлекле нәрсәдер бар, чөнки бу — күзләребезнең төзелеше белән бәйле. Күпчелек кешеләр 3D объектларның сурәтләрен дә кызыклы дип табачак, чөнки бу да безнең визуаль кабул итүебезгә салынган кебек. [5] Ә аннан да тирәнрәк чикләрне аеру сәләте ята, шул сәбәпле ачык формалары булган сурәтләр гади тоныклыкка караганда кызыклырак күренә.
Әлбәттә, кешеләрнең уртак яклары моннан күпкә күбрәк. Минем максатым — тулы исемлек төзү түгел, бары тик монда ниндидер ныклы нигез барлыгын күрсәтү. Кешеләрнең өстенлекләре очраклы түгел. Шуңа күрә рәсем өстендә эшләүче һәм аның берәр өлешен үзгәртергәме-юкмы дип хәл итүче рәссамга «Нигә интегергә? Тәңкә ярып карасам да була» дип уйларга кирәкми. Киресенчә, ул «Картинаны кешеләр өчен нәрсә тагын да кызыклырак итәр иде?» дип сорый ала. Һәм сезнең кибеткә барып буш киндер сатып алу белән Микеланджело дәрәҗәсенә җитә алмавыгызның сәбәбе шул: Сикстин капелласының түшәме кешеләргә кызыклырак.
Күп кенә фәлсәфәчеләр сәнгать өчен объектив стандартлар булуына ышануны кыен дип тапты. Мәсәлән, матурлык — объектларның үзенчәлеге түгел, ә күзәтүченең башында туган нәрсә кебек тоела иде. Шуңа күрә ул «объектив» түгел, ә «субъектив» иде. Ләкин чынлыкта, сез матурлык билгеләмәсен кешеләргә билгеле бер рәвештә тәэсир итә торган нәрсәгә кадәр тарайтсагыз һәм кешеләрнең никадәр уртак сыйфатлары барлыгын күрсәгез, бу барыбер объектларның үзлеге булып чыга. Әгәр барлык субъектлар бертигез җавап бирә икән, нәрсәнеңдер субъектныңмы яки объектныңмы үзлеге булуын сайлап утырырга кирәкми. Димәк, яхшы сәнгать булу — әйтик, кешеләр өчен агулы булу кебек үк объектларның сыйфаты: әгәр ул кешеләргә эзлекле рәвештә билгеле бер рәвештә тәэсир итсә, ул яхшы сәнгать санала.
Хата
Алайса, иң яхшы сәнгатьнең нинди икәнен тавыш бирү юлы белән белеп буламы? Чөнки кешеләргә ошау сынау булып тора икән, без алардан сорый гына алабыз, шулай бит?
Гадәттә алай җиңел түгел. Табигать продуктлары өчен бу эшләргә дә мөмкин. Дөнья халкы иң тәмле дип тавыш биргән алманы мин бик теләп ашар идем, һәм иң матур дип тавыш биргән пляжга барырга да каршы булмас идем, ләкин алар иң яхшы дип тапкан картинаны карарга туры килсә — бу инде лотерея кебек булыр иде.
Кеше кулы белән ясалган әйберләр башкача. Бер яктан, рәссамнар, алмагачлардан аермалы буларак, безне еш кына махсус алдарга тырыша. Кайбер хәйләләр шактый сиздерми эшләнә. Мәсәлән, теләсә кайсы сәнгать әсәре үзенең тәмамлану дәрәҗәсе белән көтүләр тудыра. Тиз генә ясалган набросокка охшаган әйбердән сез фотографик төгәллек көтмисез. Шуңа күрә киң таралган бер хәйлә (аеруча иллюстраторлар арасында) — картинаны яки рәсемне ул ясалганнан тизрәк ясалган кебек итеп күрсәтү. Гади кеше моңа карый һәм: нинди гаҗәеп осталык, дип уйлый. Бу сөйләшү вакытында берәр акыллы сүзне, чынлыкта аны бер көн алдан уйлап куйган булсаң да, шул мизгелдә башыңа килгән кебек әйтүгә охшаган.
Тагын бер, күпкә ачыграк тәэсир — бренд. Әгәр сез «Мона Лиза»ны күрергә барсагыз, мөгаен, өметләрегез акланмас, чөнки ул калын пыяла дивар артында качырылган һәм аның алдында үзләрен фотога төшерүче шашкан халык төркеме белән уратып алынган. Иң яхшы очракта сез аны халык белән тулы мәҗлестә бүлмәнең аръягындагы дустыгызны күргән кебек кенә күрә аласыз. Лувр аны күчермә белән алыштырса да булыр иде; беркем дә аера алмас иде. Шул ук вакытта «Мона Лиза» — кечкенә, караңгы картина. Әгәр сез аның сурәтен беркайчан да күрмәгән кешеләрне табып, аларны ул унбишенче гасырның билгесез рәссамы ясаган портрет дигән язу белән башка картиналар арасында эленеп торган музейга җибәрсәгез, күпчелек кеше аңа икенче кат карамыйча үтеп китәр иде.
Уртача кеше өчен сәнгатьне бәяләүдә бренд башка барлык факторлардан өстен тора. Репродукцияләрдән үзләренә таныш картинаны күрү аларны шулкадәр хисләндерә ки, аларның аңа картина буларак реакциясе бөтенләй югала.
Һәм, әлбәттә, кешеләр үз-үзләрен төпләгән хәйләләр бар. Сәнгатькә караганда, күпчелек олылар: әгәр ошатырга тиешле әйберне ошатмасам, мине мәдәниятсез дип уйларлар, дип курка. Бу аларның нәрсә ошатуларын әйтүләренә генә түгел, чынлыкта үзләрен ошатырга тиешле әйберләрне яратырга мәҗбүр итүләренә дә китерә.
Менә ни өчен гади генә тавыш бирү үткәреп булмый. Кешеләргә ошау мәгънәле сынау булса да, гамәлдә сез аны үлчи алмыйсыз — янәшәсендә магнит торган компас белән төньякны табып булмаган кебек. Моңа шулкадәр көчле хата чыганаклары тәэсир итә ки, тавыш бирсәгез, сез бары тик хатаны гына үлчәячәксез.
Ләкин без үз максатыбызга икенче яктан, үзебезне тәҗрибә куяны буларак кулланып якынлаша алабыз. Сез — кеше. Әгәр сәнгать әсәренә төп кешелек реакциясенең нинди булачагын беләсегез килсә, ким дигәндә үз фикерләрегездәге хата чыганакларыннан арынып, бу максатка якынлаша аласыз.
Мәсәлән, танылган картинаны күргәндә теләсә кемнең беренче реакциясе аның даны аркасында бозылса да, бу йогынтыны киметү юллары бар. Бер юлы — картинага кат-кат кире кайту. Берничә көннән данның тәэсире бетә, һәм сез аны картина буларак күрә башлыйсыз. Икенче юлы — якынрак тору. Репродукцияләрдән таныш картина ун адым ераклыктан танышрак күренә; якынрак килгәндә исә сез репродукцияләрдә югалган детальләрне күрәсез, димәк, аларны беренче тапкыр күрәсез.
Сәнгать әсәрен дөрес күрергә комачаулый торган төп ике төрле хата бар: үз шартларыгыздан чыгып килгән карашларыгыз һәм рәссамның хәйләләре. Хәйләләрне төзәтү җиңел. Аларны бары тик белү генә дә гадәттә аларның эшләвенә комачаулый. Мәсәлән, миңа ун яшь булганда, ялтыравык металлга охшатып аэрограф белән ясалган язулар миндә зур тәэсир калдыра иде. Ләкин аның ничек эшләнгәнен өйрәнгәч, бу бик түбән дәрәҗәле хәйлә икәнен күрәсең — тамашачыны вакытлыча шаккатыру өчен берничә визуаль төймәгә бик каты басуга нигезләнгән бер ысул. Бу кемне дә булса кычкырып ышандырырга тырышу кебек.
Хәйләләргә бирешмәүнең юлы — аларны махсус эзләп табу һәм теркәп бару. Берәр төрле сәнгатьтән ялган исе килүен сизгәч, туктагыз һәм нәрсә барганын аңларга тырышыгыз. Кемдер җиңел алдана торган аудиториягә ярарга тырышканда — ун яшьлек балаларны таң калдырыр өчен ялтыравык әйберләр ясаучы булсынмы, әллә үзләрен зыялы итеп күрсәтергә теләүчеләр өчен күзгә бәрелеп торган авангард әйберләр ясаучы булсынмы — аларның моны ничек эшләвен өйрәнегез. Сез билгеле бер төр хәйләләрнең җитәрлек үрнәкләрен күргәч, профессиональ иллюзионистлар кебек үк, гомумән хәйләләрне яхшы аңлаучыга әверелә башлыйсыз.
Нәрсә хәйлә санала? Гади генә әйткәндә, бу — тамашачыга карата санга сукмау белән эшләнгән нәрсә. Мәсәлән, 1950 нче елларда Ferrari проектлаган егетләр, мөгаен, үзләре сокланган машиналарны ясаганнардыр. Шул ук вакытта General Motors'та маркетинг бүлеге дизайнерларга: «SUV алучы күпчелек кеше аны юлсыз җирдән йөрү өчен түгел, ә ир-ат булып күренү өчен ала. Шуңа күрә асылма (подвеска) турында борчылмагыз; бары тик бу нәрсәгә мөмкин кадәр зур һәм усал кыяфәт бирегез», — дип әйтәдер дип шикләнәм. [6]
Минемчә, билгеле бер көч куеп, сез үзегездә хәйләләргә каршы диярлек тулы иммунитет булдыра аласыз. Үз шартларыгызның йогынтысыннан качу кыенрак, ләкин ким дигәндә шул юнәлештә барырга була. Моның ысулы — вакыт һәм пространство аша киң сәяхәт итү. Әгәр сез башка мәдәниятләрдә кешеләрнең нинди төрле әйберләрне яратуын барып күрсәгез һәм үткәндә кешеләрнең нинди төрле әйберләрне ошатканнарын өйрәнсәгез, мөгаен, бу сезнең яраткан әйберләрегезне үзгәртер. Сез үзегездән бөтенләй универсаль кеше ясый алырсыз дип шикләнәм, чөнки вакыт эчендә бары тик бер юнәлештә генә сәяхәт итеп була. Ләкин сезнең дусларыгызга да, Непал кешеләренә дә, борынгы грекларга да бертигез дәрәҗәдә ошый торган сәнгать әсәре тапсагыз, сез, мөгаен, чын кыйммәткә юлыккансыздыр.
Монда минем төп фикерем яхшы зәвыкка ничек ия булу турында түгел, ә аның бөтенләй булуы мөмкинлеге турында. Һәм мин моны күрсәттем дип уйлыйм. Яхшы сәнгать дигән нәрсә бар. Бу — үзенең кеше аудиториясен кызыксындырган сәнгать, һәм кешеләрнең уртак яклары күп булганга, аларны нәрсә кызыксындыруы очраклы түгел. Яхшы сәнгать дигән нәрсә булганга, яхшы зәвык дигән нәрсә дә бар, һәм ул — шуны таный белү сәләте.
Әгәр сүз алманың тәме турында барса, мин зәвык — бары тик шәхси өстенлек кенә дигән фикер белән килешер идем. Кайбер кешеләр алманың бер төрен, ә башкалар икенче төрен ярата, ләкин берсенең дөрес, ә икенчесенең хата икәнен ничек әйтеп була? [7]
Эш шунда ки, сәнгать — алма түгел. Сәнгать кеше тарафыннан ясалган. Ул күп кенә мәдәни йөк белән килә, һәм өстәвенә, аны ясаучы кешеләр еш кына безне алдарга тырыша. Күпчелек кешенең сәнгатьне бәяләвендә бу чит факторлар өстенлек итә; алар тигез өлештә алма һәм халапеньо борычы салынган ризыкта алманың тәмен белергә тырышучы кешегә охшаган. Алар бары тик борыч тәмен генә тоялар. Шуңа күрә, кайбер кешеләрне сайлап алып, аларның башкаларга караганда яхшырак зәвыкка ия булуын әйтеп була: алар сәнгатьне нәкъ менә алма кебек татып карый белүчеләр.
Яисә гадирәк итеп әйткәндә, алар — (а) алдавы кыен булган, һәм (б) бары тик үзләре күреп үскән әйберләрне генә яратмаган кешеләр. Әгәр сез үз карашларыннан барлык шундый йогынтыларны чыгарып ташлаган кешеләрне таба алсагыз, аларның нәрсәне ошатуларында барыбер төрлелек күрер идегез. Ләкин кешеләрнең уртак яклары шулкадәр күп булганга, сез аларның бик күп нәрсәдә килешүләрен дә күрер идегез. Аларның барысы да диярлек буш киндергә караганда Сикстин капелласының түшәмен өстен күрер иде.
Ясау
Мин бу эссене «зәвык субъектив» дигән сүздән туйганга һәм аны бөтенләйгә бетерергә теләгәнгә яздым. Берәр нәрсә ясаучы һәркем моның дөрес түгеллеген интуитив рәвештә белә. Сәнгать әсәре ясарга тырышканда, ялкаулану вәсвәсәсе башка төрле эштәге кебек үк зур. Әлбәттә, эшне яхшы башкару мөһим. Шул ук вакытта, сәнгатьнең яхшы яки начар булуы турында сөйләшүнең кешеләрне ничек нервлануга китерүеннән чыгып, «зәвык субъектив» дигән фикернең хәтта сәнгать дөньясында да никадәр көчле урын алуын күрергә була. Эшләре сәнгатьне бәяләүне таләп иткән кешеләр, мәсәлән, кураторлар, күбесенчә «әһәмиятле», «мөһим» яки (куркыныч дәрәҗәдә якын килеп) «тормышка ашырылган» кебек эвфемизмнарга мөрәҗәгать итәләр. [8]
Сәнгатьнең яхшы яки начар булуы турында сөйләшә алу мөмкинлеге аның турында сөйләүчеләрнең файдалырак сүзләр әйтүенә китерер дигән бернинди дә хыялым юк. Чыннан да, «зәвык субъектив» дигән фикернең шундый җылы кабул ителүенең бер сәбәбе — тарихи яктан караганда, кешеләрнең яхшы зәвык турында әйткәннәре, гадәттә, шундый сафсата булуында.
Мин яхшы сәнгать идеясын сәнгать турында сөйләүчеләр өчен түгел, ә аны ясаучылар өчен азат итәргә телим. Хәзерге вакытта сәнгать мәктәбенә баручы амбицияле яшьләр туп-туры кирпеч диварга килеп бәрелә. Алар беркөнне китапларда күргән танылган рәссамнар кебек яхшы булырга өметләнеп киләләр, һәм беренче белгән нәрсәләре — «яхшы» төшенчәсенең кулланылыштан чыгарылуы була. Киресенчә, һәркем үзенең шәхси күзаллавын гына эзләргә тиеш дип санала. [9]
Мин сәнгать мәктәбендә укыганда, бер көнне без унбишенче гасырның ниндидер бөек картинасының слайдына карый идек, һәм студентларның берсе: «Нигә рәссамнар хәзер алай ясамыйлар?» — дип сорады. Бүлмәдә кинәт тынлык урнашты. Сирәк кенә кычкырып соралса да, бу сорау һәр сәнгать студентының күңел түрендә уңайсызланып ята. Бу нәкъ менә Филип Моррис эчендәге җыелышта үпкә ягы яман шеше темасын кузгаткан кебек булды.
«Ярый инде, — дип җавап бирде профессор, — хәзер безне башка сораулар кызыксындыра». Ул бик әйбәт кеше иде, ләкин ул вакытта мин аны унбишенче гасыр Флоренциясенә җибәреп, Леонардо һәм компаниягә безнең аларның сәнгать турындагы башлангыч, чикләнгән төшенчәләреннән ничек алга китүебезне шәхсән аңлатуын теләми булдыра алмадым. Шул сөйләшүне күз алдына китерегез генә.
Чынлыкта, унбишенче гасыр Флоренциясендә рәссамнарның шундый бөек нәрсәләр ясауларының бер сәбәбе — аларның бөек нәрсәләр ясап була дип ышануларында иде. [10] Алар үзара көчле ярыштылар һәм бүгенге математиклар яки физиклар кебек — бәлки, кайчан да булса берәр нәрсәне чыннан да яхшы эшләгән һәркем кебек — һәрвакыт бер-берсен уздырырга тырыштылар.
Бөек нәрсәләр ясый алуың турындагы фикер файдалы бер иллюзия генә түгел иде. Алар чыннан да хаклы иде. Димәк, яхшы сәнгатьнең була алуын аңлауның иң мөһим нәтиҗәсе — ул рәссамнарны аны ясап карарга азат итә. Быел сәнгать мәктәбенә беркөнне бөек нәрсәләр ясарга өметләнеп килүче амбицияле яшьләргә мин әйтәм: сезгә бу беркатлы һәм искергән амбиция дип әйткәндә ышанмагыз. Яхшы сәнгать дигән нәрсә бар, һәм сез аны ясарга тырышсагыз, моны күреп бәяләүче кешеләр табылачак.
Искәрмәләр
[1] Әлбәттә, бу яхшы картиналарда һичшиксез йөзләр булырга тиеш дигән сүз түгел, ә бары тик һәркемнең визуаль пианиносында шундый төймә бар дигән сүз. Йөзләрдән махсус качарга теләгән очраклар була, чөнки алар үзенә бик күп игътибарны җәлеп итә. Ләкин йөзләрнең никадәр универсаль эшләвен аларның рекламадагы киң таралганлыгыннан күрергә була.
[2] Бу фикергә җиңел ышануның икенче сәбәбе — ул кешеләрнең күңелен күтәрә. Бала өчен бу фикер наркотик кебек. Башка барлык яклардан караганда аларга даими рәвештә әле күп нәрсәгә өйрәнәсе барлыгын әйтәләр. Ләкин монда алар камил. Аларның фикере теләсә кайсы олы кешенеке белән бертигез авырлыкка ия. Балачакта ышанган һәм шулай нык ышанасыгыз килгән һәрнәрсәгә шикләнеп карарга кирәктер, мөгаен.
[3] Исбатлауларның нәфислеге үлчәнә торган булуы ихтимал, шул мәгънәдә ки, математикларның бәяләмәләре белән туры килә торган ниндидер формаль үлчәм табылырга мөмкин. Бәлки, нәфисрәк саналганнары эзлекле рәвештә кыскарак чыга торган (бәлки, макрокиңәйтүдән яки компиляциядән соң) исбатлаулар өчен формаль тел ясап карарга кыйммәттер.
[4] Бәлки, чит планеталыларга да ошарлык сәнгать ясау мөмкин булыр иде, ләкин мин моңа тирән кереп тормыйм, чөнки (а) моңа җавап бирү бик кыен, һәм (б) әгәр яхшы сәнгатьнең кеше аудиториясе өчен мәгънәле идея булуын исбатлый алсам, бу миңа җитә.
[5] Әгәр беренче абстракт картиналар соңгыларына караганда кызыклырак күренсә, бу беренче абстракционистларның натурадан рәсем ясарга өйрәнгән булулары һәм аларның куллары физик әйберләрне сурәтләгәндә кулланыла торган ишарәләрне ясауга ияләшкән булуы аркасындадыр. Чсынында алар «uebfgbsb» урынына «scaramara» дип әйтәләр иде.
[6] Бу бераз катлаулырак, чөнки кайвакыт рәссамнар хәйләләр кулланган сәнгатькә ияреп, аңсыз рәвештә хәйләләр кулланалар.
[7] Мин моны алма тәме мисалында әйттем, чөнки кешеләр алмаларны күрсәләр, аларны алдап була. Мин бала чакта күпчелек алмалар Red Delicious дигән сорттан иде, алар кибетләрдә җәлеп итәрлек итеп күренсен өчен чыгарылган, ләкин тәмнәре артык яхшы түгел иде.
[8] Гаделлек өчен әйтергә кирәк, кураторлар кыен хәлдә кала. Алар заманча сәнгать белән эш иткәндә, үзләре начар дип санаган әйберләрне дә күргәзмәләргә кертергә мәҗбүр. Чөнки күргәзмәгә нәрсә эләгүен билгеләүче төп сынау — базар бәясе, ә заманча сәнгать өчен аны нигездә уңышлы эшмәкәрләр һәм аларның хатыннары билгели. Шуңа күрә кураторлар һәм дилерларның нейтраль яңгырашлы сүзләр куллануына һәрвакытта да интеллектуаль намуссызлык кына сәбәпче түгел.
[9] Гамәлдә нәрсә була дигәндә, һәркем сәнгать турында сөйләргә бик остара. Сәнгать үзе очраклырак була барган саен, эшкә китәсе көч аның артындагы акыллы яңгырашлы теориягә юнәлә. «Минем эшем шәһәр контекстында гендер һәм сексуальлекне өйрәнүне гәүдәләндерә» һ.б. Бу уенда бөтенләй башка кешеләр җиңә.
[10] Монда тагын берничә сәбәп бар иде, шул исәптән Флоренциянең ул вакытта дөньядагы иң бай һәм иң алга киткән шәһәр булуы, һәм аларның фотография (а) портрет ясауны керем чыганагы буларак юк иткәнче һәм (б) брендны сәнгать сатуда төп факторга әйләндергәнче яшәгән булулары.
Айтмакчы, мин яхшы сәнгать = унбишенче гасыр Европа сәнгате дип әйтмим. Мин алар ясаганны ясарга тиешбез димим, ә алар эшләгән кебек эшләргә тиешбез дим. Хәзерге вакытта күп кешеләр унбишенче гасыр рәссамнары кебек үк энергия һәм намуслылык белән эшли торган өлкәләр бар, ләкин сәнгать аларның берсе түгел.
Бу мәкаләнең караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга, Джессика Ливингстонга һәм Роберт Морриска, шулай ук башындагы сурәтне кулланырга рөхсәт иткәне өчен Пол Уотсонга рәхмәт белдерәм.