(Был эссе Cambridge Union-дағы сығышҡа нигеҙләнгән.)
Мин бала саҡта ундай нәмә юҡ тип әйтер инем. Быны миңә атайым шулай өйрәткәйне. Ҡайһы бер кешеләргә бер нәмә оҡшай, башҡаларға — икенсе, һәм кемдең хаҡлы булыуын кем әйтә ала?
Яҡшы зауыҡ тигән төшөнсәнең булмауы шул тиклем асыҡ күренә ине, хатта атайымдың хаталанғанын мин тик ситләтелгән дәлилдәр аша ғына аңланым. Һәм мин һеҙгә бында шуны күрһәтмәксемән: абсурдҡа еткереп иҫбатлау (reductio ad absurdum). Әгәр беҙ яҡшы зауыҡ юҡ тигән раҫлауҙан сығып фекер йөрөтһәк, асыҡтан-асыҡ ялған һығымталарға килеп етәбеҙ, тимәк, баштағы раҫлау ҙа дөрөҫ түгел.
Тәүҙә яҡшы зауыҡтың нимә икәнлеген билдәләп үтеү яҡшыраҡ булыр. Уның эстетик баһаларға ҡағылышлы тар мәғәнәһе лә, ниндәй ҙә булһа өҫтөнлөк биреүҙәргә ҡағылышлы киңерәк мәғәнәһе лә бар. Иң көслө дәлил зауыҡтың иң тар мәғәнәлә лә барлығын күрһәтеү булыр ине, шуға күрә мин сәнғәттәге зауыҡ тураһында һөйләйәсәкмен. Әгәр һеҙгә оҡшаған сәнғәт әҫәрҙәре миңә оҡшағандарҙан яҡшыраҡ булһа, һеҙҙең зауыҡ минекенә ҡарағанда яҡшыраҡ.
Әгәр яҡшы зауыҡ тигән нәмә юҡ икән, тимәк, яҡшы сәнғәт тә юҡ. Сөнки әгәр яҡшы сәнғәт бар икән, ике кешенең ҡайһыһының зауығы яҡшыраҡ икәнен белеүе еңел. Уларға бығаса бер ҡасан да күрмәгән рәссамдарҙың күп кенә әҫәрҙәрен күрһәтегеҙ һәм иң яҡшыларын һайларға ҡушығыҙ, һәм кем яҡшыраҡ сәнғәтте һайлай, шуның зауығы ла яҡшыраҡ булып сыға.
Шулай итеп, әгәр һеҙ яҡшы зауыҡ төшөнсәһен кире ҡағырға теләһәгеҙ, һеҙгә шулай уҡ яҡшы сәнғәт төшөнсәһенән дә баш тартырға тура киләсәк. Ә был кешеләрҙең уны оҫта итеп тыуҙыра алыу мөмкинлеген дә инҡар итергә кәрәк тигәнде аңлата. Тимәк, рәссамдарҙың үҙ эшендә оҫта булыу ихтималлығы ла ҡалмай. Һәм был тик һынлы сәнғәт оҫталарына ғына түгел, ниндәй ҙә булһа мәғәнәлә ижадсы булған һәр кемгә ҡағыла. Һеҙҙең яҡшы актёрҙарығыҙ, яҙыусыларығыҙ, композиторҙарығыҙ йәки бейеүселәрегеҙ ҙә була алмай. Һеҙҙә популяр яҙыусылар булыуы мөмкин, әммә яҡшы яҙыусылар була алмай.
Яҡшы зауыҡ төшөнсәһен инҡар итһәк, ни тиклем ары китергә тура киләсәген беҙ аңлап та етмәйбеҙ, сөнки беҙ хатта иң асыҡ миҫалдар тураһында ла бәхәсләшмәйбеҙ. Әммә был ике билдәле рәссамдың ҡайһыһы яҡшыраҡ икәнен әйтә алмауыбыҙҙы ғына аңлатмай. Был теләһә ниндәй рәссамдың осраҡлы һайлап алынған һигеҙ йәшлек баланан яҡшыраҡ икәнен дә раҫлай алмауыбыҙҙы аңлата.
Атайымдың хаталанғанын мин бына шулай аңланым. Мин һынлы сәнғәтте өйрәнә башланым. Һәм был мин элек эшләгән башҡа эштәр кеүек үк ине: уны яҡшы йәки насар эшләргә мөмкин, һәм тырышыбыраҡ эшләһәң, оҫталығың арта бара. Һәм Леонардо менән Беллиниҙың был эштә минән күпкә оҫтараҡ булыуы асыҡтан-асыҡ ине. Беҙҙең аралағы ул айырма уйҙырма түгел ине. Улар шул тиклем оҫта булғандар. Әгәр улар оҫта була алған икән, тимәк, сәнғәт тә яҡшы була ала, һәм ахыр сиктә яҡшы зауыҡ тигән нәмә лә ысынында бар.
Хәҙер, яҡшы зауыҡтың барлығын нисек иҫбатлап булыуын аңлатҡас, ни өсөн кешеләр уны юҡ тип уйлауын да төшөндөрөргә тейешмен. Бының ике сәбәбе бар. Беренсеһе — зауыҡ тураһында һәр ваҡыт бик күп бәхәстәр булыуы. Күпселек кешеләрҙең сәнғәткә ҡарата яуабы — ул тәрән аңланылмаған тойғолар буталышы. Рәссам билдәлеме? Сюжет күркәмме? Был уларға оҡшарға тейешле сәнғәт төрөмө? Ул билдәле бер музейҙа эленеп торамы, әллә ҙур, ҡиммәтле китапта баҫылғанмы? Ғәмәлдә, күпселек кешенең сәнғәткә ҡарашында ошондай ситләтелгән факторҙар өҫтөнлөк итә.
Һәм үҙҙәрендә яҡшы зауыҡ бар тип раҫлаусы кешеләр ҙә бик йыш хаталана. Бер быуындың «белгестәре» һоҡланған картиналар бер нисә быуындан һуң һоҡланыу уятҡандарҙан ныҡ айырыла. Бында бер ниндәй ҙә ысын нигеҙ юҡ тигән һығымтаға килеүе еңел. Бары тик был көстө айырып алғанда ғына, мәҫәлән, үҙең төшөрөргә ынтылып һәм үҙ эшеңде Беллиниҙыҡы менән сағыштырғанда ғына, уның ысынында бар икәнен күрә алаһың.
Кешеләрҙең сәнғәттең яҡшы булыуына шикләнеүенең икенсе сәбәбе — сәнғәт әҫәрендә был «яҡшылыҡ» өсөн урын юҡ кеүек күренеүе. Фекерләү ошолай бара. Бер нисә кешенең сәнғәт әҫәренә ҡарап, уның ни тиклем яҡшы булыуын баһалағанын күҙ алдына килтерегеҙ. Әгәр яҡшы сәнғәт булыу ысынлап та объекттарҙың сифаты икән, ул нисектер шул объект эсендә булырға тейеш. Әммә ул унда юҡ һымаҡ; ул һәр күҙәтеүсенең башында ғына булған нәмә кеүек тойола. Әгәр улар килешмәһә, улар араһында нисек һайларға?
Был йомаҡтың сиселеше шунда: сәнғәттең маҡсаты — уны ҡабул итеүсе кеше аудиторияһына йоғонто яһау, ә кешеләрҙең уртаҡ яҡтары бик күп. Һәм ниндәйҙер бер объект үҙе тәьҫир иткән нәмәләрҙән бер үк төрлө яуап алған саҡта, был факт шул объекттың тейешле үҙенсәлеккә эйә булыуын аңлата ла инде. Әгәр киҫәксә үҙ-ара тәьҫир итешкән барлыҡ нәмәләр менән үҙен m ауырлығына эйә булған кеүек тотһа, тимәк, уның ауырлығы — m. Шуға күрә «объектив» һәм «субъектив» араһындағы айырма ҡәтғи ҡапма-ҡаршылыҡ түгел, ә субъекттарҙың үҙ-ара ни тиклем уртаҡлыҡҡа эйә булыуына бәйле дәрәжә мәсьәләһе. Үҙ-ара тәьҫир итешеүсе киҫәксәләр бер ҡотопта торһа, сәнғәт менән тәьҫир итешеүсе кешеләр бөтөнләй икенсе ҡотопта түгел; уларҙың яуап реакцияһы осраҡлы түгел.
Кешеләрҙең сәнғәткә ҡарата яуабы осраҡлы булмағанлыҡтан, сәнғәт кешеләргә тәьҫир итерлек итеп яһалырға һәм быны ни тиклем нәтижәле эшләүенә ҡарап яҡшы йәки насар булырға мөмкин. Вакцина кеүек үк. Әгәр кемдер вакцинаның иммунитет биреү һәләте тураһында һөйләһә, иммунитет биреү вакцинаның ысын сифаты түгел, сөнки иммунитет яһалыу — ул һәр айырым кешенең иммун системаһында була торған процесс, тип ҡаршы төшөү бик еңел-елпе булыр ине. Эйе, кешеләрҙең иммун системалары төрлөсә, һәм берәүгә ярҙам иткән вакцина икенсе берәүгә тәьҫир итмәҫкә мөмкин, әммә был вакцинаның нәтижәлелеге тураһында һүҙ алып барыуҙы мәғәнәһеҙ итмәй.
Сәнғәт осрағында хәл ҡатмарлыраҡ, әлбиттә. Вакциналарҙағы кеүек, ябай ғына тауыш биреү юлы менән һөҙөмтәлелекте үлсәп булмай. Сәнғәтте тәрән аңлаған һәм рәссамдың билдәлелеге кеүек сит факторҙарҙы иғтибарға алмаҫлыҡ дәрәжәлә аҡыл яҡтылығына эйә булған кешеләрҙең яуап реакцияһын күҙ алдына килтерергә кәрәк. Һәм хатта шул саҡта ла һеҙ ниндәйҙер килешмәүсәнлек күрер инегеҙ. Кешеләр төрлө, һәм сәнғәткә, айырыуса яңыраҡ барлыҡҡа килгән сәнғәткә баһа биреүе ҡыйын. Бында әҫәрҙәрҙең дә, уларҙы баһалау һәләтенә эйә булған кешеләрҙең дә тулы тәртибе юҡ, әлбиттә. Әммә икеһенең дә өлөшләтә тәртибе булыуы бәхәсһеҙ. Шуға күрә камил зауыҡҡа эйә булыу мөмкин булмаһа ла, яҡшы зауыҡҡа эйә булыу мөмкин.
Мине саҡырған өсөн Cambridge Union-ға, шулай уҡ ошо яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Джессика Ливингстонға һәм Роберт Моррисҡа рәхмәтемде белдерәм.