(Бу эссе Кембриҗ Союзында (Cambridge Union) сөйләнгән чыгышка нигезләнгән.)
Бала чагымда мин юк дип әйтер идем. Әтием миңа шулай дип әйтә иде. Кайбер кешеләргә кайбер нәрсәләр ошый, ә башка кешеләргә башка нәрсәләр ошый, һәм кемнең хаклы булуын кем билгели ала соң?
Яхшы зәвык дигән нәрсәнең булмавы шулкадәр ачык күренә иде ки, әтиемнең ялгышканын мин бары тик читтән килгән дәлилләр аша гына аңладым. Менә монда мин сезгә нәкъ шуны тәкъдим итәм: капма-каршылыкка китереп җирлексез калдыру (reductio ad absurdum) юлы белән исбатлау. Әгәр без яхшы зәвык юк дигән фикердән чыгып фикер йөртсәк, ахыр чиктә ачыктан-ачык ялган нәтиҗәләргә киләбез, димәк, башлангыч фикер дөрес түгел булырга тиеш.
Яхшы зәвыкның нәрсә булуын ачыклаудан башлау хәерлерәк булыр. Аның тар мәгънәсе эстетик хөкемнәргә карый, ә киңрәк мәгънәсе теләсә нинди өстенлекләрне билгели. Иң көчле исбатлау — зәвыкның иң тар мәгънәдә барлыгын күрсәтү булыр иде, шуңа күрә мин сәнгатьтәге зәвык турында сөйләячәкмен. Сезнең зәвыгыгыз минекеннән яхшырак була, әгәр сезгә ошаган сәнгать әсәре миңа ошаган сәнгать әсәреннән яхшырак булса.
Әгәр яхшы зәвык дигән нәрсә булмаса, димәк, яхшы сәнгать дигән нәрсә дә юк. Чөнки яхшы сәнгать бар икән, ике кешенең кайсысында зәвык яхшырак булуын ачыклау бик җиңел. Аларга үзләре моңа кадәр беркайчан да күрмәгән рәссамнарның күпсанлы эшләрен күрсәтегез һәм иң яхшысын сайларга кушыгыз, һәм кем яхшырак сәнгать сайласа, шуның зәвыгы яхшырак булачак.
Шуңа күрә, әгәр сез яхшы зәвык төшенчәсеннән баш тартырга теләсәгез, сезгә шулай ук яхшы сәнгать төшенчәсеннән дә баш тартырга туры киләчәк. Ә бу исә кешеләрнең аны яхшы итеп ясау мөмкинлегеннән баш тартырга кирәк дигәнне аңлата. Димәк, рәссамнарның үз эшләрен яхшы башкару мөмкинлеге бөтенләй калмый. Һәм бу бары тик сынлы сәнгать осталарына гына түгел, ә ниндидер мәгънәдә сәнгать әһеле булган һәркемгә кагыла. Димәк, яхшы актерлар да, роман язучылар да, композиторлар да, биючеләр дә була алмый. Популяр роман язучылар булырга мөмкин, әмма яхшылары түгел.
Яхшы зәвык төшенчәсеннән баш тартсак, никадәр ерак китәргә туры киләчәген без аңлап та бетермибез, чөнки без хәтта иң күзгә бәрелеп торган очраклар турында да бәхәсләшмибез. Ләкин бу ике билгеле рәссамның кайсысы яхшырак икәнен әйтә алмавыбызны гына аңлатмый. Бу без теләсә нинди рәссамның очраклы рәвештә сайлап алынган сигез яшьлек баладан яхшырак булуын да әйтә алмыйбыз дигәнне аңлата.
Әтиемнең ялгышканын мин нәкъ менә шулай аңладым. Мин сынлы сәнгать серләренә өйрәнә башладым. Һәм бу мин моңа кадәр эшләгән башка төр эшләр кебек үк иде: син аны яхшы яисә начар эшли ала идең, һәм ныклап тырышсаң, син бу эштә остара ала идең. Һәм Леонардо белән Беллининың бу эштә миннән күпкә яхшырак булулары ап-ачык иде. Безнең арадагы бу аерма уйлап чыгарылган нәрсә түгел иде. Алар бик яхшы иде. Ә әгәр алар яхшы була алсалар, димәк, сәнгать тә яхшы була ала, һәм барыбер дә яхшы зәвык дигән нәрсә бар икән.
Хәзер, яхшы зәвык барлыгын ничек күрсәтергә кирәклеген аңлатканнан соң, кешеләрнең ни өчен аны юк дип уйлауларын да аңлатырга тиешмен. Моның ике сәбәбе бар. Берсе шунда: зәвык турында һәрвакыт бик күп каршылыклар бар. Күпчелек кешенең сәнгатькә карашы — тирәнтен тикшерелмәгән импульслар буталчыгы ул. Рәссам танылганмы? Сюжет кызыклымы? Бу алар яратырга тиешле сәнгать төреме? Ул танылган музейда эленеп торамы, әллә зур, кыйммәтле китапта басылганмы? Гамәлдә күпчелек кешенең сәнгатькә карашында нәкъ менә шундый чит факторлар өстенлек итә.
Ә үзләрен яхшы зәвыклы дип санаган кешеләр бик еш ялгыша. Бер буынның «экспертлары» дип аталган затлар сокланган картиналар берничә буын үткәннән соң сокланылган эшләрдән еш кына бик нык аерыла. Монда бөтенләй бернинди дә чын нәрсә юк дигән нәтиҗәгә килү бик җиңел. Бары тик бу көчне аерып алгач кына, мәсәлән, үзең рәсем ясап карап һәм эшеңне Беллининыкы белән чагыштыргач кына, аның чыннан да барлыгын күрә аласың.
Кешеләрнең сәнгать яхшы була ала дип шикләнүенең икенче сәбәбе — сәнгатьтә бу яхшылык өчен урын юк кебек тоелуы. Дәлил болай бара. Берничә кешенең сәнгать әсәренә карап, аның никадәр яхшы булуын бәяләвен күз алдыгызга китерегез. Әгәр яхшы сәнгать булу чыннан да әйберләрнең үзлеге булса, ул ниндидер юл белән әйбернең үзендә булырга тиеш. Ләкин ул анда түгел кебек; ул һәр күзәтүченең башында барган нәрсә кебек тоела. Ә әгәр алар үзара килешмәсә, сез алар арасыннан кайсын сайларсыз?
Бу табышмакның чишелеше шунда: сәнгатьнең максаты — кеше тамашачысына тәэсир итү, ә кешеләрнең уртак сыйфатлары бик күп. Һәм җисем тәэсир итә торган нәрсәләр бер үк төрле җавап биргән дәрәҗәдә, бу җисемнең тиешле үзлеккә ия булуын аңлата, дип әйтергә була. Әгәр кисәкчек тәэсир итә торган барлык нәрсәләр дә кисәкчек m массасына ия булган кебек үз-үзен тотса, димәк, аның массасы m булып тора. Димәк, «объектив» белән «субъектив» арасындагы чик бинар түгел, ә субъектларның никадәр уртак сыйфатларга ия булуына карап, дәрәҗә мәсьәләсе булып тора. Бер-берсе белән тәэсир итешүче кисәкчекләр бер полюста булса, сәнгать белән тәэсир итешүче кешеләр бөтенләй капма-каршы полюста түгел; аларның реакцияләре очраклы түгел.
Кешеләрнең сәнгатькә реакцияләре очраклы булмаганга күрә, сәнгатьне кешеләргә тәэсир итәрлек итеп иҗат итеп була, һәм бу тәэсирнең никадәр нәтиҗәле булуына карап ул яхшы яки начар була ала. Вакцина кебек үк. Әгәр кемдер вакцинаның иммунитет формалаштыру сәләте турында сөйләсә, иммунитет бирү вакцинаның чын үзлеге түгел, чөнки иммунитет алу һәр конкрет кешенең үз иммун системасында бара торган процесс дип каршы чыгу бик җитдисез булыр иде. Әлбәттә, кешеләрнең иммун системалары төрлечә, һәм берәүгә яраган вакцина икенчесенә ярамаска да мөмкин, әмма бу вакцинаның нәтиҗәлелеге турында сөйләшүне мәгънәсез итми.
Сәнгать белән хәл катлаулырак, әлбәттә. Сез аның нәтиҗәлелеген вакциналардагы кебек гади генә тавыш бирү юлы белән үлчи алмыйсыз. Сезгә сәнгатьне тирәнтен белгән һәм рәссамның даны кебек чит йогынтыларны кире кага алырлык акыл ачыклыгына ия булган субъектларның реакцияләрен күз алдына китерергә туры киләчәк. Һәм хәтта шул вакытта да ниндидер каршылыкларны күрер идегез. Кешеләр чыннан да төрле, һәм сәнгатьне, аеруча яңа сәнгатьне бәяләү кыен. Эшләрнең дә, кешеләрнең аларны бәяләү сәләтенең дә тулы тәртибе (total order) һичшиксез юк. Ләкин икесендә дә өлешчә тәртип (partial order) барлыгы шулай ук һичшиксез дөрес. Шуңа күрә камил зәвыкка ия булу мөмкин булмаса да, яхшы зәвыкка ия булу тулысынча мөмкин.
Мине чакырганнары өчен Кембриҗ Союзына (Cambridge Union), шулай ук бу язманың караламаларын укып чыккан өчен Тревор Блэквеллга (Trevor Blackwell), Джессика Ливингстонга (Jessica Livingston) һәм Роберт Морриска (Robert Morris) рәхмәтемне белдерәм.