(Бұл эссе Cambridge Union-да сөйлеген сөзіме негізделген.)
Бала кезімде мен олай емес деп айтар едім. Әкем маған солай үйретті. Біреуге бір нәрсе ұнайды, екіншіге басқа нәрсе ұнайды, ал кімнің дұрыс екенін кім шешеді?
Жақсы талғам деген нәрсенің жоқ екені соншалықты айқын көрінгендіктен, әкемнің қателескенін мен тек жанама дәлелдер арқылы ғана түсіндім. Міне, мен мұнда соны ұсынбақпын: абсурдқа апару арқылы дәлелдеу (reductio ad absurdum). Егер біз жақсы талғам деген жоқ деген пайымнан бастасақ, соңында анық жалған тұжырымдарға келеміз, демек, бастапқы пайым қате болуы тиіс.
Әуелі жақсы талғамның не екенін анықтап алғанымыз жөн. Оның тар мағынасы эстетикалық бағалауларға қатысты болса, кең мағынасы кез келген таңдаулар мен қалауларға қатысты. Ең мықты дәлел — оның ең тар мағынасында бар екенін көрсету болар еді, сондықтан мен өнердегі талғам туралы айтамын. Егер сізге ұнайтын өнер туындысы маған ұнайтын өнер туындысынан жақсырақ болса, онда сіздің талғамыңыз менікінен артық.
Егер жақсы талғам деген нәрсе болмаса, онда жақсы өнер деген де болмайды. Өйткені жақсы өнер бар болса, екі адамның қайсысының талғамы жақсырақ екенін анықтау оңай. Оларға бұрын-соңды көрмеген суретшілердің көптеген туындыларын көрсетіп, ең жақсысын таңдауды сұраңыз, ал кім жақсырақ өнерді таңдаса, соның талғамы да жақсырақ болып шығады.
Сондықтан жақсы талғам ұғымынан бас тартқыңыз келсе, жақсы өнер ұғымынан да бас тартуға тура келеді. Ал бұл адамдардың оны жақсы жасау мүмкіндігінен бас тарту деген сөз. Демек, өнер иелері үшін өз ісінің шебері болу мүмкін емес. Және бұл тек қылқалам шеберлеріне ғана емес, қай мағынада болсын барлық өнер иелеріне қатысты. Жақсы актерлер, не романистер, не композиторлар, не бишілер де бола алмайды. Сізде танымал романистер болуы мүмкін, бірақ жақсы романистер бола алмайды.
Жақсы талғам ұғымынан бас тартсақ, қаншалықты алысқа баратынымызды өзіміз де аңғармаймыз, өйткені тіпті ең айқын жағдайларды да талқылап жатпаймыз. Бірақ бұл екі атақты суретшінің қайсысы жақсырақ екенін айта алмайтынымызды ғана білдірмейді. Бұл кез келген суретшінің кездейсоқ таңдалған сегіз жасар баладан жақсырақ екенін де айта алмайтынымызды білдіреді.
Әкемнің қателескенін мен осылай түсіндім. Мен сурет салуды үйрене бастадым. Бұл мен бұрын істеген басқа да жұмыстар сияқты еді: оны жақсы немесе нашар істеуге болады, ал егер көп күш салсаң, шеберлігіңді арттыруға болады. Және Леонардо мен Беллинидің бұл істе менен әлдеқайда озық екені айдан анық еді. Біздің арамыздағы сол алшақтық ойдан шығарылмаған болатын. Олар керемет шебер еді. Ал егер олар мықты бола алса, демек өнер де жақсы бола алады, ендеше, түптеп келгенде, жақсы талғам деген нәрсе бар.
Жақсы талғамның бар екенін қалай көрсетуге болатынын түсіндірген соң, енді адамдардың неліктен олай емес деп ойлайтынын да айтып өтуім керек. Оның екі себебі бар. Біріншісі — талғамға қатысты келіспеушіліктердің тым көп болуы. Адамдардың көбінің өнерге деген көзқарасы — талданбаған ішкі түйсіктердің шырмауығы. Суретші танымал ба? Тақырыбы тартымды ма? Бұл олар ұнатуы тиіс өнер түрі ме? Ол атақты мұражайда ілулі тұр ма, әлде үлкен, қымбат кітапта басылған ба? Іс жүзінде көптеген адамдардың өнерді қабылдауы осындай жанама факторларға тәуелді.
Ал жақсы талғамым бар деп санайтын адамдардың өздері де жиі қателеседі. Бір дәуірдегі сондай бір білгіштер тамсанған картиналар бірнеше ұрпақтан кейін тамсандырған картиналардан мүлдем өзгеше болып жатады. Мұнда шынайы ештеңе жоқ деген қорытындыға келу оңай. Тек осы күшті бөліп қарағанда ғана, мысалы, сурет салып көріп, өз жұмысыңызды Беллинидікімен салыстырған кезде ғана оның шын мәнінде бар екенін көре аласыз.
Адамдардың өнердің жақсы бола алатынына күмәндануының екінші себебі — өнерде мұндай жақсылыққа орын жоқ сияқты көрінуі. Дәлел былай өрбиді. Бірнеше адам өнер туындысына қарап, оның қаншалықты жақсы екенін бағалап жатыр деп елестетіңіз. Егер жақсы өнер болу шынымен нысандардың қасиеті болса, ол қандай да бір жолмен нысанның өзінде болуы керек. Бірақ ол онда жоқ сияқты; ол әрбір бақылаушының өз басында болып жатқан құбылыс тәрізді. Ал егер олардың пікірі бір жерден шықпаса, араларынан таңдауды қалай жасайсыз?
Бұл жұмбақтың шешімі — өнердің мақсаты адам аудиториясына әсер ету екенін және адамдардың ортақ қасиеттері өте көп екенін түсінуде жатыр. Ал нысан әсер ететін нәрселер бірдей дәрежеде жауап қайтаратын болса, нысанның тиісті қасиетке ие болуы да негізінен осыны білдіреді. Егер бөлшек әрекеттесетін барлық нәрсе сол бөлшектің массасы m болғандай әрекет етсе, онда оның массасы m-ге тең. Сондықтан «объективті» мен «субъективті» арасындағы айырмашылық екіұдай ғана емес, субъектілердің қаншалықты ортақ қасиеттері бар екеніне байланысты дәреже мәселесі болып табылады. Бір-бірімен әрекеттесетін бөлшектер бір полюсте орналасса, өнермен әрекеттесетін адамдар мүлде қарсы полюсте емес; олардың реакциялары кездейсоқ емес.
Адамдардың өнерге реакциясы кездейсоқ болмағандықтан, өнерді адамдарға әсер ететіндей етіп жасауға болады және бұл әсер етудің тиімділігіне байланысты ол жақсы немесе нашар болуы мүмкін. Дәл вакцина сияқты. Егер біреу вакцинаның иммунитет қалыптастыру қабілеті туралы айтып жатса, иммунитет қалыптастыру вакцинаның нақты қасиеті емес, өйткені иммунитетке ие болу әрбір жеке адамның иммундық жүйесінде болатын нәрсе деп қарсы шығу өте орынсыз көрінер еді. Әрине, адамдардың иммундық жүйесі әртүрлі, және біреуге әсер еткен вакцина екіншісіне әсер етпеуі мүмкін, бірақ бұл вакцинаның тиімділігі туралы айтуды мәнсіз етпейді.
Әрине, өнерге келгенде жағдай күрделірек. Вакциналарға қатысты сияқты, жай ғана дауыс беру арқылы оның тиімділігін өлшей алмайсыз. Сіз өнерді терең түсінетін және суретшінің танымалдығы сияқты бөгде факторларды елемейтіндей ой-өрісі таза субъектілердің реакциясын елестетуіңіз керек. Тіпті соның өзінде де белгілі бір келіспеушіліктерді көрер едіңіз. Адамдар әртүрлі, ал өнерді, әсіресе соңғы кездегі өнерді бағалау өте қиын. Туындылардың да, оларды бағалаудағы адамдардың қабілетінің де толықтай қатаң иерархиясы жоқ екені анық. Бірақ екеуінің де ішінара белгілі бір тәртібі бар екені де дәл сондай анық. Сондықтан мінсіз талғамға ие болу мүмкін болмағанымен, жақсы талғамға ие болу толықтай мүмкін.
Мені шақырғаны үшін Cambridge Union-ға, ал осы жазбаның нобайларын оқып шыққаны үшін Trevor Blackwell, Jessica Livingston және Robert Morris-ке алғыс айтамын.