Яҙманың яҡшы булыуының ике мәғәнәһе бар: ул яҡшы яңғырай ала һәм ундағы фекерҙәр дөрөҫ була ала. Уның матур, еңел уҡылған һөйләмдәре булырға һәм ул мөһим нәмәләр тураһында дөрөҫ һығымталар яһарға мөмкин. Был ике төрлө яҡшылыҡ бер-береһенә бәйләнмәгәндәй тойолалыр, машинаның тиҙлеге менән уның буяуының төҫө кеүек. Шулай ҙа мин уларҙы бәйләнешһеҙ тип уйламайым. Яҡшы яңғыраған яҙманың дөрөҫ булыу ихтималлығы ҙурыраҡ тип иҫәпләйем.
Шулай итеп, алдыбыҙҙа иң ҡыҙыҡлы фекерҙәрҙең береһе: бер үк ваҡытта мәғәнәһеҙ ҙә, дөрөҫ тә булып күренгән фекер. Әйҙәгеҙ, уны ҡарап сығайыҡ. Был нисек кенә дөрөҫ булыуы мөмкин һуң?
Мин бының дөрөҫлөгөн яҙыу тәжрибәмдән беләм. Бер-береһенә бәйһеҙ ике нәмәне бер үк ваҡытта камиллаштырып булмай; береһен үтә ныҡ үҫтергәндә, һәр ваҡыт икенсеһен ҡорбан итергә тура килә. Шулай ҙа мин ни тиклем генә тырышһам да, иң яҡшы яңғыраған һөйләм менән фекерҙе иң яҡшы белдергән һөйләм араһында һайлау яһарға тура килгәне юҡ. Әгәр тура килһә, һөйләмдәрҙең нисек яңғырауы тураһында хәстәрләү еңел-елпелек булыр ине. Ләкин ғәмәлдә был бөтөнләй киреһенсә тойола. Насар яңғыраған һөйләмдәрҙе төҙәтеү фекерҙәрҙе дөрөҫләргә ярҙам итә кеүек. [1]
Дөрөҫ тигәндә, мин хаҡ булыуҙан да күберәкте күҙ уңында тотам. Фекерҙәрҙе дөрөҫ итеп белдереү — уларҙы яҡшы үҫтереүҙе, иң мөһим һығымталар яһауҙы һәм һәр береһен тейешле кимәлдә ентекләп тикшереүҙе аңлата. Тимәк, фекерҙәрҙе дөрөҫ итеү — ябай ғына хаҡ һүҙҙәр әйтеү түгел, ә кәрәкле хаҡ һүҙҙәрҙе әйтеү тигән һүҙ.
Һөйләмдәрҙе яҡшы яңғыратырға тырышыу быға нисек ярҙам итә ала һуң? Яуаптың асҡысы — 30 йыл элек тәүге китабымды баҫмаға әҙерләгәндә үҙем күргән бер күренештә. Ҡайһы ваҡыт тексты биттәргә урынлаштырғанда уңышһыҙлыҡҡа осрайһың. Мәҫәлән, бер бүлек биткә һыймай, бер юлға оҙонораҡ булып сыға. Ғәҙәттәге йыйыусылар бындай осраҡта нимә эшләгәнен белмәйем, ләкин мин ул бүлекте бер юлға ҡыҫҡараҡ булһын өсөн яңынан яҙа инем. Бындай ирекле сикләү яҙманы насарайтыр тип көтөр инең. Ләкин, үҙемә ғәжәп булып, ул бер ҡасан да насарайманы. Һөҙөмтәлә һәр ваҡыт үҙемә нығыраҡ оҡшаған вариант килеп сыға ине.
Был минең яҙыуым үтә иғтибарһыҙ булғанға түгелдер тип уйлайым. Минеңсә, теләһә кем яҙған теләһә ниндәй текстың осраҡлы абзацын күрһәтеп, уны бер аҙ ҡыҫҡараҡ (йәки оҙонораҡ) итергә ҡушһаң, ул кеше, моғайын, тағы ла яҡшыраҡ вариант яҙа алыр ине.
Был күренеш өсөн иң яҡшы оҡшашлыҡ — төрлө әйберҙәр менән тулған һауытты һелкетеү. Һелкетеүҙәр — осраҡлы хәрәкәттәр. Дөрөҫөрәге, улар ниндәй ҙә булһа ике айырым әйберҙе бер-береһенә тығыҙыраҡ ятырлыҡ итеп көйләнмәгән. Шулай ҙа туҡтауһыҙ һелкетеү әйберҙәрҙе үҙ-ара ғәжәйеп оҫта урынлашыу юлдарын табырға мәжбүр итә. Тартылыу көсө уларға кәмерәк тығыҙлыҡта булырға юл ҡуймай, шуға күрә һәр үҙгәреш яҡшы яҡҡа ғына була ала. [2]
Яҙыу менән дә шулай. Әгәр уңышһыҙ урынды яңынан яҙырға тура килһә, һеҙ уны бер ҡасан да кәмерәк дөрөҫ итеп яҙмаясаҡһығыҙ. Тартылыу көсө әйберҙәрҙең өҫкә осоуына юл ҡуймаған кеүек, һеҙ ҙә быға түҙә алмайһығыҙ. Тимәк, фекерҙәрҙәге һәр үҙгәреш тик яҡшы яҡҡа ғына буласаҡ.
Уйлап ҡараһаң, был асыҡтан-асыҡ күренә. Яҡшы яңғыраған яҙманың дөрөҫ булыу ихтималлығы, яҡшы һелкетелгән һауыттың тығыҙыраҡ тулыу ихтималлығы кеүек сәбәптән юғарыраҡ. Ләкин бында башҡа бер нәмә лә бар. Яҡшы яңғырау — эсселағы фекерҙәрҙе яҡшыраҡ итеп ҡалдырған осраҡлы тышҡы көс кенә түгел. Ул ысынында уларҙы дөрөҫләргә ярҙам итә.
Сәбәбе шунда: ул эссены уҡыуҙы еңеләйтә. Яҡшы ағылған тексты уҡыу аҙыраҡ көс талап итә. Был яҙыусыға нисек ярҙам итә һуң? Сөнки яҙыусы — беренсе уҡыусы. Эссе өҫтөндә эшләгәндә, мин яҙыуға ҡарағанда уҡыуға күпкә күберәк ваҡыт бүләм. Ҡайһы бер өлөштәрҙе 50 йәки 100 тапҡыр ҡайтанан уҡыйым, уларҙағы фекерҙәрҙе ҡабат-ҡабат барлайым һәм, ағас шымартҡан кеше һымаҡ, үҙ-үҙемдән: «Берәй ерҙә төртөлөү бармы? Берәй нәмә яңылыш тойоламы?» — тип һорайым. Эссены уҡыу ни тиклем еңелерәк булһа, берәй етешһеҙлекте һиҙеү ҙә шул тиклем еңелерәк була.
Шулай итеп, эйе, яҡшы яҙыуҙың ике мәғәнәһе кәм тигәндә ике юл менән бәйләнгән. Яҙманы яҡшы яңғыратырға ынтылыу хаталарҙы аңһыҙ рәүештә төҙәтергә мәжбүр итә, шулай уҡ уларҙы аңлы рәүештә төҙәтергә лә ярҙам итә; ул фекерҙәр һауытын һелкетә, шулай уҡ хаталарҙы күреүҙе лә еңеләйтә. Ләкин аҡылға һыймаҫлыҡтың бер ҡатын сискәс, мин тағы бер ҡат өҫтәүҙән үҙемде тыя алмайым. Яҡшы яңғырау фекерҙәрҙе дөрөҫләргә ярҙам итеүҙән тыш тағы берәй нәмә бирәме? Яҡшы яңғыраған яҙма үҙенән-үҙе тәбиғәтенән дөрөҫөрәк булыу ихтималлығына эйәме? Ҡырағай күренһә лә, мин быны ла дөрөҫ тип уйлайым.
Әлбиттә, айырым һүҙҙәр кимәлендә бәйләнеш бар. Инглиз телендә үҙҙәренең мәғәнәһенә ярашлы яңғыраған күп кенә һүҙҙәр бар, йыш ҡына ғәжәйеп нәзәкәтле рәүештә. Glitter. Round. Scrape. Prim. Cavalcade. Ләкин яҡшы яҙманың яңғырашы һүҙҙәрҙе үҙ-ара нисек бәйләүегеҙгә тағы ла нығыраҡ бәйле, һәм шул кимәлдә лә бәйләнеш бар.
Яҙма яҡшы яңғыраһа, был башлыса уның яҡшы ритмы булғанға. Ләкин яҡшы яҙыуҙың ритмы — музыка ритмы йәки шиғыр үлсәме түгел. Ул шул тиклем бер төрлө түгел. Әгәр шулай булһа, ул яҡшы булмаҫ ине, сөнки яҡшы яҙыуҙың ритмы ундағы фекерҙәргә тап килергә тейеш, ә фекерҙәр төрлө-төрлө формала була. Ҡайһы ваҡыт улар ябай, һәм һеҙ уларҙы туранан-тура әйтәһегеҙ. Ләкин башҡа ваҡытта улар тәрәнерәк була, һәм бөтә нескәлектәрен асыр өсөн һеҙгә оҙонораҡ, ҡатмарлыраҡ һөйләмдәр кәрәк була.
Эссе — был таҙартылған фекер ағышы, диалог таҙартылған һөйләшеү булған кеүек үк, ә фекер ағышының тәбиғи ритмы бар. Шуға күрә эссе яҡшы яңғыраһа, был уның яғымлы ритмы булғанға ғына түгел, ә тәбиғи ритмы булғанға. Тимәк, ритмды дөрөҫ табыуҙы фекерҙәрҙе дөрөҫләү өсөн эвристик алым сифатында ҡулланырға мөмкин. Һәм был фәҡәт теорияла ғына түгел: яҡшы яҙыусылар икеһен дә ғәҙәттәгесә бер үк ваҡытта эшләй. Йыш ҡына мин был ике мәсьәләне бер-береһенән айырмайым да. Мин бары тик: «Уф, был яҡшы яңғырамай; бында нимә әйтергә теләйем һуң?» — тип кенә уйлайым. [3]
Яҙманың яңғырашы машинаның буяуы төҫөнә ҡарағанда, самолёттың формаһына нығыраҡ оҡшаған булып сыға. Келли Джонсон әйткәндәй, әгәр ул матур күренә икән, тимәк, яҡшы осасаҡ.
Ләкин был фәҡәт фекерҙәрҙе үҫтереү өсөн ҡулланылған яҙмаға ғына ҡағыла. Фекерҙәрегеҙ икенсе бер юл менән барлыҡҡа килеп, һуңынан улар тураһында яҙған осраҡҡа был ҡағылмай — мәҫәлән, әгәр һеҙ берәй нәмә төҙөһәгеҙ йәки тәжрибә үткәрһәгеҙ һәм һуңынан был хаҡта мәҡәлә яҙһағыҙ. Бындай осраҡтарҙа фекерҙәр йыш ҡына яҙмаға ҡарағанда эштең үҙендә нығыраҡ йәшәй, шуға күрә фекерҙәр яҡшы булһа ла, яҙма насар булыуы мөмкин. Дәреслектәрҙәге һәм популяр байҡауҙарҙағы яҙмалар ҙа шул уҡ сәбәп буйынса насар булырға мөмкин: автор фекерҙәрҙе үҫтермәй, ә бары тик башҡаларҙыҡын һүрәтләй. Һеҙ фекерҙәрҙе үҫтереү өсөн яҙғанда ғына, уны яҡшы башҡарыуҙың ике мәғәнәһе араһында шундай тығыҙ бәйләнеш барлыҡҡа килә.
Яҡшы, күптәр: «Хәҙергә былар дөрөҫкә оҡшаған, әммә ялғансылар тураһында ни әйтергә? Матур һөйләгән ялғансының бөтөнләй ялған булған матур бер нәмә яҙа алыуы барыһына ла билдәле түгелме ни?» — тип уйлар.
Әлбиттә, шулай. Ләкин актерлыҡ уйыныһыҙ быға өлгәшеп булмай. Матур һәм ялған нәмә яҙыуҙың юлы — тәүҙә үҙеңде уға тулыһынса тиерлек ышандырыуҙан башлана. Тимәк, матур һәм хаҡ нәмә яҙған кеше кеүек үк, һеҙ камил формалашҡан фекер ағышын тәҡдим итәһегеҙ. Айырма — уның ысынбарлыҡ менән тоташҡан урынында. Әгәр билдәле бер ялған шарттар хаҡ булһа, дөрөҫ булырлыҡ нәмәне әйтәһегеҙ. Әгәр сәйер бер сәбәп менән илдәге эш урындарының һаны үҙгәрмәй торған булһа, ул саҡта иммигранттар ысынлап та беҙҙең эштәрҙе тартып алыр ине.
Шуға күрә яҡшыраҡ яңғыраған яҙманың дөрөҫ булыу ихтималлығы ҙурыраҡ тип әйтеү тулыһынса дөрөҫ түгел. Яҡшыраҡ яңғыраған яҙманың эстән эҙмә-эҙлекле булыу ихтималлығы юғарыраҡ. Әгәр яҙыусы намыҫлы булһа, эске эҙмә-эҙлелек менән хаҡлыҡ берләшә.
Матур яҙма хаҡ тип ныҡлы ышаныс менән әйтә алмаһаҡ та, киреһен ныҡлы раҫларға була: тупаҫ яҙылғандай күренгән нәмәлә ғәҙәттә фекерҙәр ҙә дөрөҫ булмаясаҡ.
Ысынында иһә, яҡшы яҙыуҙың ике яғы — бер үк нәмәнең ике осо кеүек. Улар араһындағы бәйләнеш ҡаты түгел; яҡшы яҙыуҙың сифаты таяҡ түгел, ә бер-береһенә ҡушылған күп һанлы бәйләнештәр үткән арҡан ул. Ләкин бер осон ҡуҙғатмайынса, икенсе осон ҡуҙғатыуы ауыр. Дөрөҫ яңғырамайынса, дөрөҫ булыуы ауыр.
Иҫкәрмәләр
[1] Быға иң яҡын торған ташлама — яҙған тексығыҙҙың уртаһына кире ҡайтып, яңы фекер өҫтәргә тура килгән осраҡ. Был йыш ҡына фекер ағышын боҙа, ҡайһы ваҡыт уны бөтөнләй төҙәтеп булмаҫлыҡ итә. Ләкин был проблеманың төп сәбәбе шунда тип уйлайым: фекерҙәр ағас һымаҡ тармаҡлы, ә эсселар һыҙыҡлы. Беренсеһен икенсеһенә тығырға тырышҡанда, һеҙ ҡотолғоһоҙ рәүештә ҡыйынлыҡтарға осрайһығыҙ. Дөрөҫөн әйткәндә, күпме нәмәне уңышлы алып сығып булғаны ғәжәпләндерә. Ләкин шулай ҙа ҡайһы ваҡыт аҙаҡҡы иҫкәрмәгә мөрәжәғәт итергә тура килә.
[2] Әлбиттә, әгәр һауытты үтә ныҡ һелкетһәгеҙ, ундағы әйберҙәр кәмерәк тығыҙлыҡта булып ҡалыуы мөмкин. Ошоға оҡшаш рәүештә, әгәр яҙыуығыҙға сиктән тыш ҙур тышҡы сикләү ҡуйһағыҙ, мәҫәлән, бер һәм ике ижекле һүҙҙәрҙе сиратлаштырып ҡулланыу кеүек, фекерҙәр зыян күрә башлар ине.
[3] Ғәжәп, ләкин тап ошо абзацты яҙғанда шундай хәл булды. Элекке варианттың алдағы абзац менән уртаҡ бер нисә һүҙбәйләнеше бар ине, һәм ҡабатлау һәр уҡыған һайын минең асыуымды килтерҙе. Уны төҙәтерлек кимәлдә ялҡҡас, был ҡабатланыуҙың төп фекерҙәрҙәге етешһеҙлекте сағылдырғанын аңланым һәм икеһен дә бер юлы төҙәттем.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Джессика Ливингстонға һәм Кортни Пипкинға рәхмәт белдерәм.