Жазудың жақсы болуының екі қыры бар: ол жағымды естілуі мүмкін және ондағы идеялар дұрыс болуы мүмкін. Оның сөйлемдері әдемі, жатық болып, сонымен қатар маңызды нәрселер туралы дұрыс тұжырымдар жасай алады. Бұл жақсылықтың екі түрі көліктің жылдамдығы мен оның боялған түсі сияқты бір-бірімен мүлдем байланыссыз болып көрінуі мүмкін. Дегенмен, мен олай емес деп ойлаймын. Меніңше, жағымды естілетін мәтіннің дұрыс болу ықтималдығы жоғарырақ.
Міне, алдымызда идеялардың ең қызықты түрі тұр: бір мезетте әрі қисынсыз, әрі шындыққа сай болып көрінетін ой. Кәне, оны зерттеп көрейік. Бұл қалайша шындық болуы мүмкін?
Мен мұның шындық екенін жазу тәжірибемнен білемін. Бір-біріне қатысы жоқ екі нәрсені қатар оңтайландыру мүмкін емес; біреуін шегіне дейін жеткізсеңіз, қашанда екіншісін құрбан етуге тура келеді. Десе де, мен қанша тырыссам да, ең жақсы естілетін сөйлем мен ойды ең жақсы жеткізетін сөйлемнің арасында таңдау жасауға мәжбүр болған кезім ешқашан болған емес. Егер солай болса, сөйлемнің қалай естілетініне мән беру жеңілтектік болар еді. Бірақ іс жүзінде бұл мүлдем жеңілтектік емес екені сезіледі. Жағымсыз естілетін сөйлемдерді түзету идеяларды дұрыс қалыптастыруға көмектесетін сияқты. [1]
«Дұрыс» дегенде мен тек «шындыққа сай» дегеннен гөрі ауқымдырақ мағынаны меңзеп отырмын. Идеяларды дұрыс қалыптастыру — оларды жақсы дамыту, ең маңызды қорытындылар шығару және әрқайсысын қажетті деңгейге дейін егжей-тегжейлі зерттеу дегенді білдіреді. Сондықтан идеяларды дұрыс табу — жай ғана ақиқатты айту емес, нағыз қажетті ақиқатты айту мәселесі.
Сөйлемдердің жағымды естілуіне тырысу бұған қалай көмектеспек? Бұл сұрақтың кілті — 30 жыл бұрын өзімнің алғашқы кітабымның беттерін жасап жатқанда байқаған бір жайтта. Кейде мәтінді беттеп жатқанда жолың болмай қалады. Мысалы, бір бөлім бетке сыймай, бір жолға артық шығып кетеді. Мұндай жағдайда қарапайым беттеушілердің не істейтінін білмеймін, бірақ мен ол бөлімді бір жолға қысқартып қайта жазып шығатынмын. Мұндай ерікті шектеу жазуды нашарлатады деп ойлауға болар еді. Бірақ мені таңғалдырғаны, бұл ешқашан мәтінді нашарлатқан емес. Соңында әрдайым өзіме бұрынғыдан да көбірек ұнайтын нұсқа шығатын.
Бұл менің мәтінімнің тым салақ жазылғандығынан болды деп ойламаймын. Меніңше, егер сіз кез келген адам жазған кез келген мәтіндегі кездейсоқ бір абзацты көрсетіп, оны сәл қысқартуды (немесе ұзартуды) сұрасаңыз, олар да бұдан жақсырақ нұсқаны ойлап таба алар еді.
Бұл құбылысқа ең жақсы ұқсастық — түрлі заттарға толы жәшікті шайқау. Шайқау — кездейсоқ қозғалыстар. Дәлірек айтсақ, олар кез келген нақты екі заттың бір-біріне тығызырақ орналасуы үшін арнайы есептелмеген. Соған қарамастан, қайта-қайта шайқау заттардың таңғаларлық шебер тәсілдермен өздігінен тығыздалып жиналуына сөзсіз әкеледі. Тартылыс күші олардың босаңсуына жол бермейді, сондықтан кез келген өзгеріс тек жақсылыққа қарай болады. [2]
Жазу да солай. Егер сізге көлденең, ыңғайсыз тұрған бір үзіндіні қайта жазу керек болса, сіз оны азырақ шындыққа жанасатын етіп ешқашан өзгертпейсіз. Тартылыс күші заттардың жоғары қарай қалқуына жол бермейтіні сияқты, сіз де бұған төзе алмас едіңіз. Сондықтан идеялардағы кез келген өзгеріс тек жақсылыққа қарай болады.
Бұл туралы ойлансаңыз, бәрі ап-айқын. Жағымды естілетін мәтіннің дұрыс болу ықтималдығының жоғары болуы — жақсы шайқалған жәшіктің тығызырақ жиналуымен бірдей себепке негізделген. Бірақ мұнда тағы бір нәрсе бар. Мәтіннің жағымды естілуі эсседегі идеяларды жақсартып қана қоятын кездейсоқ сыртқы күш емес. Ол шынымен де оларды дұрыс қалыптастыруға көмектеседі.
Себебі ол эссені оқуды жеңілдетеді. Еркін, жатық жазылған мәтінді оқу аз күш жұмсайды. Бұл авторға қалай көмектеседі? Өйткені автор — оның алғашқы оқырманы. Эссемен жұмыс істегенде мен жазғаннан гөрі оқуға әлдеқайда көп уақыт бөлемін. Мен кейбір бөліктерді 50 немесе 100 рет қайталап оқып, олардағы ойларды басымнан қайта өткізіп, ағашты тегістеп жатқан шебер сияқты өзіме: «Бір жері сүріндіре ме? Бір жері дұрыс емес сияқты ма?» деп сұрақ қоямын. Ал эссені оқу неғұрлым жеңіл болса, бірдеңенің кедергі келтіріп тұрғанын байқау соғұрлым оңай болады.
Сонымен, иә, жақсы жазудың бұл екі қыры кем дегенде екі жолмен байланысқан. Жазуды жағымды естілетін етуге тырысу сізді қателерді бейсаналы түрде түзетуге мәжбүрлейді, сондай-ақ оларды саналы түрде түзетуге көмектеседі; ол идеялар жәшігін шайқайды, сонымен бірге қателіктерді көруді жеңілдетеді. Бірақ біз қисынсыздықтың бір қабатын аршып алғандықтан, тағы біреуін қосудан өзімді тоқтата алмай тұрмын. Жағымды естілу жай ғана идеяларды дұрыс қалыптастыруға көмектесуден де артық рөл атқара ма? Жағымды естілетін жазу бастапқы табиғатынан-ақ дұрыс болуға бейім бе? Қаншалықты ақылға сыйымсыз болып көрінсе де, бұл да рас деп ойлаймын.
Әрине, жеке сөздер деңгейінде де байланыс бар. Ағылшын тілінде мағынасы өз дыбысына ұқсайтын, көбіне керемет нәзік сезілетін сөздер өте көп. Glitter (жылтыр). Round (домалақ). Scrape (қыру). Prim (сынықсыған). Cavalcade (салт аттылар легі). Бірақ жақсы жазудың дыбысталуы сөздерді қалай құрастыратыныңызға көбірек байланысты, және ол деңгейде де осындай байланыс бар.
Мәтін жағымды естілгенде, бұл көбінесе оның жақсы ырғағына байланысты болады. Бірақ жақсы жазудың ырғағы — бұл музыканың ырғағы немесе өлеңнің өлшемі емес. Ол онша біркелкі емес. Егер солай болса, ол жақсы болмас еді, өйткені жақсы жазудың ырғағы ондағы идеяларға сәйкес келуі керек, ал идеялардың пішіні алуан түрлі болады. Кейде олар қарапайым келеді және сіз оларды жай ғана баяндайсыз. Бірақ басқа уақытта олар нәзігірек болады және барлық астарлы мәнін ашу үшін сізге ұзағырақ, күрделірек сөйлемдер қажет болады.
Диалог тазартылған әңгіме болса, эссе — тазартылған ой желісі, ал ой желісінің табиғи ырғағы болады. Сондықтан эссе жағымды естілгенде, ол тек құлаққа жағымды ырғағы болғандықтан ғана емес, оның өзіне тән табиғи ырғағы болғандықтан солай болады. Демек, сіз ырғақты дұрыс табуды идеяларды дұрыс қалыптастырудың эвристикасы (тәсілі) ретінде пайдалана аласыз. Және бұл тек теорияда ғана емес: жақсы жазушылар бұл екеуін де үйреншікті әдет бойынша бір мезетте жасайды. Мен көбінесе бұл екі мәселенің арасын ажыратпаймын да. Мен жай ғана: «Қап, мынау дұрыс естілмей тұр; мен мұнда не айтқым келді өзі?» деп ойлаймын. [3]
Жазудың дыбысталуы көліктің түсінен гөрі ұшақтың пішініне көбірек ұқсайтын болып шықты. Келли Джонсон айтқандай, егер ол әдемі көрінсе, онда жақсы ұшады.
Дегенмен, бұл тек идеяларды дамыту үшін қолданылатын жазуға ғана қатысты. Бұл ойларыңыз басқа жолмен пайда болып, кейін олар туралы жазған кезде қолданылмайды — мысалы, егер сіз бірдеңе құрастырсаңыз немесе тәжірибе жүргізсеңіз және кейін бұл туралы мақала жазсаңыз. Мұндай жағдайларда идеялар көбінесе жазудан гөрі атқарылған жұмыстың өзінде өмір сүреді, сондықтан идеялар жақсы болғанымен, жазу нашар болуы мүмкін. Оқулықтар мен ғылыми-көпшілік шолулардағы жазу да дәл осы себепті нашар болуы мүмкін: автор идеяларды дамытпайды, тек басқа адамдардың идеяларын сипаттайды. Тек идеяларды дамыту үшін жазған кезде ғана оны жақсы орындаудың бұл екі қыры арасында осындай тығыз байланыс болады.
Жақсы, бұл жерде көп адам: «Әзірге бұл ақылға қонымды сияқты, бірақ өтірікшілер туралы не деуге болады? Тілі майда өтірікшінің мүлдем жалған нәрсені керемет әдемі етіп жазуы әбден мүмкін емес пе?» деп ойлайтын шығар.
Әрине, солай. Бірақ Станиславский әдісінсіз бұл мүмкін емес. Әдемі әрі жалған нәрсе жазудың жолы — алдымен өзіңді оған сенуге жақын күйге жеткізу. Сондықтан, әдемі әрі шынайы нәрсе жазатын адам сияқты, сіз мінсіз қалыптасқан ой желісін ұсынасыз. Айырмашылығы — оның шынайы әлеммен байланысатын нүктесінде. Сіз белгілі бір жалған алғышарттар дұрыс болған жағдайда ғана шындыққа айналатын нәрсені айтып тұрсыз. Егер қандай да бір оғаш себеппен елдегі жұмыс орындарының саны тұрақты болып бекітілсе, онда иммигранттар шынымен де біздің жұмыс орындарымызды тартып алып жатқан болар еді.
Сондықтан жақсырақ естілетін мәтіннің шындыққа сай болу ықтималдығы жоғары деп айту онша дұрыс емес. Жақсырақ естілетін мәтіннің ішкі үйлесімділігі жоғарырақ болу ықтималдығы зор. Егер жазушы адал болса, ішкі үйлесімділік пен шындық бір жерден шығады.
Бірақ біз әдемі жазылған мәтін сөзсіз шындық деген тұжырымды нық айта алмасақ та, керісінше тұжырым жасау әдетте қатесіз болады: олақ жазылғандай көрінетін мәтінде көбінесе идеялар да қате болып шығады.
Шынында да, жақсы жазудың екі қыры бір нәрсенің екі ұшы сияқты. Олардың арасындағы байланыс қатты бір сырық емес; жақсы жазудың жақсылығы таяқ емес, бойынан көптеген өзара тоғысқан жіптер өтетін арқан сияқты. Бірақ оның бір ұшын қозғамай, екінші ұшын қозғау қиын. Дұрыс естілмей тұрып, дұрыс болу қиын.
Ескертпелер
[1] Бұған ерекшелік ретінде қарастыруға болатын ең жақын жағдай — жазып қойған мәтініңіздің ортасына қайтып оралып, жаңа бір ойды қыстыруға мәжбүр болған кез. Бұл көбінесе мәтіннің жатықтығын бұзады, кейде оны мүлдем қалпына келтіре алмайтын күйге жеткізеді. Бірақ меніңше, бұл мәселенің түпкі себебі — идеялардың бұтақталған ағаш тәрізді, ал эсселердің сызықты болуында. Алдыңғысын соңғысына тықпалауға тырысқанда, сөзсіз қиындықтарға тап боласыз. Шынын айтқанда, қаншама нәрсені сыйдырып жіберуге болатыны таңғалдырады. Бірақ солай болса да, кейде соңғы ескертпелерге жүгінуге мәжбүр боласыз.
[2] Әрине, егер сіз жәшікті өте қатты шайқасаңыз, ондағы заттардың тығыздығы азайып кетуі мүмкін. Сол сияқты, егер сіз жазуыңызға бір және екі буынды сөздерді кезектестіріп қолдану сияқты қандай да бір орасан зор сыртқы шектеу қойсаңыз, ондағы идеялар зардап шеге бастайды.
[3] Бір қызығы, дәл осы абзацты жазу барысында тура солай болды. Бұрынғы нұсқасында алдыңғы абзацпен ортақ бірнеше сөз тіркестері бар еді, және оны әр қайталап оқыған сайын осы қайталау менің жыныма тиді. Түзеуге жетерліктей ашуым келгенде, бұл қайталаудың астарында жатқан идеялардағы қатені көрсетіп тұрғанын байқадым, сөйтіп екеуін де бір мезгілде түзеттім.
Осы мәтіннің нобайларын оқып шыққаны үшін Джессика Ливингстон мен Кортни Пипкинге алғыс айтамын.