Язу ике мәгънәдә яхшы була ала: ул яңгырашы буенча яхшы булырга һәм фикерләре дөрес булырга мөмкин. Анда матур, шома җөмләләр булырга мөмкин, һәм ул мөһим нәрсәләр турында дөрес нәтиҗәләр ясый ала. Бу ике яхшылык бер-берсе белән бәйләнмәгәндәй тоелырга мөмкин — әйтик, машинаның тизлеге белән аның нинди төскә буялуы кебек. Шулай да мин аларны бәйләнешсез дип уйламыйм. Яхшы яңгыраган язуның дөрес булу ихтималы зуррак дип саныйм.
Шулай итеп, без иң кызыклы фикер төрләренең берсе белән очрашабыз: берьюлы акылга сыймаслык та, шул ук вакытта хак та булып күренгән фикер. Әйдәгез, аны карап чыгыйк. Бу ничек кенә хак була ала соң?
Мин моның хак икәнен язу тәҗрибәмнән беләм. Бер-берсенә бәйләнмәгән ике нәрсәне бер үк вакытта оптимальләштереп булмый; беренчесен чигенә җиткерсәң, һәрвакыт икенчесен корбан итәргә туры килә. Шулай да, мин никадәр генә тырышсам да, үземне беркайчан да иң яхшы яңгыраган җөмлә белән фикерне иң яхшы белдергән җөмлә арасында сайларга мәҗбүр булган хәлдә тапмыйм. Әгәр шулай булса, җөмләләрнең ничек яңгыравы турында кайгырту җиңел акыллылык булыр иде. Ләкин гамәлдә бу бөтенләй киресенчә тоела. Начар яңгыраган җөмләләрне төзәтү фикерләрне дөрес итәргә ярдәм итә сыман. [1]
«Дөрес» дигәндә мин гади генә дөреслектән күбрәк нәрсәне күздә тотам. Фикерләрнең дөрес булуы аларны яхшы үстерүне аңлата — иң мөһим нәтиҗәләр ясау һәм аларның һәрберсен кирәкле дәрәҗәдә җентекләп тикшерү. Димәк, фикерләрнең дөрес булуы — дөрес әйберләрне әйтү генә түгел, ә кирәкле дөрес әйберләрне әйтү ул.
Җөмләләрне яхшы яңгыратырга тырышу моңа ничек ярдәм итә ала соң? Җавапның ачкычы — моннан 30 ел элек беренче китабымның макетын ясаганда үзем күргән бер нәрсәдә. Кайвакыт текстны версткалаганда уңышсызлыкка очрыйсың. Мәсәлән, бер бүлек битнең чигеннән бер юлга чыгып тора. Гадәти версткалаучылар мондый очракта нәрсә эшли торгандыр, белмим, ләкин мин ул бүлекне бер юлга кыскартыр өчен аны яңадан яза идем. Мондый үз белдекле чикләү язуны начарайтыр дип көтәр идең. Ләкин, үземә гаҗәп, бу беркайчан да алай булмады. Мин һәрвакыт үземә күбрәк ошаган нәтиҗәгә ирешә идем.
Бу минем язуымның аеруча саксыз булуыннан дип уйламыйм. Минемчә, кемдер язган теләсә кайсы тексттагы очраклы бер абзацка төртеп күрсәтеп, аны берникадәр кыскартырга (яки озайтырга) кушсаң, ул кеше, мөгаен, яхшырак берәр нәрсә китереп чыгара алыр иде.
Бу күренеш өчен иң яхшы чагыштыру — төрле әйберләр белән тулы савытны селкетү. Селкетүләр — үз белдекле хәрәкәтләр. Яисә төгәлрәк әйтсәк, алар ниндидер ике конкрет әйберне бер-берсенә ныграк сыярлык итү өчен исәпләнмәгән. Шулай да, кат-кат селкетү нәтиҗәсендә әйберләр һичшиксез үзләрен тыгызлауның гаҗәеп оста юлларын таба. Җир тарту көче аларның кимрәк тыгызлануына юл куймый, шуңа күрә теләсә нинди үзгәреш яхшы якка гына булачак. [2]
Язу белән дә нәкъ шулай. Әгәр сезгә уңышсыз яисә ятышсыз бер урынны яңадан язарга туры килсә, сез аны беркайчан да кимрәк хак булырлык итеп язмассыз. Җир тарту көче әйберләрнең өскә очуына юл куймаган кебек, сез дә моңа түзә алмас идегез. Шуңа күрә фикерләрдәге теләсә нинди үзгәреш яхшы якка үзгәреш булырга тиеш.
Бу хакта уйлап карагач, барысы да аңлашыла. Яхшы яңгыраган язуның дөресрәк булу ихтималы — яхшы селкетелгән савытның тыгызрак тулу ихтималы белән бер үк сәбәпкә бәйле. Ләкин монда тагын бер нәрсә бар. Яхшы яңгырау — эсседагы фикерләрне яхшыртып калдыручы очраклы тышкы көч кенә түгел. Ул сезгә аларны чыннан да дөрес итәргә ярдәм итә.
Сәбәбе шул: ул эссены укуны җиңеләйтә. Җиңел агылган язуны уку әзрәк хезмәт таләп итә. Бу язучыга ничек ярдәм итә соң? Чөнки язучы — беренче укучы. Мин эссе өстендә эшләгәндә, язуга караганда укуга күпкә күбрәк вакыт сарыф итәм. Мин кайбер өлешләрне 50 яки 100 тапкыр кабат укып чыгам, алардагы фикерләрне башымда әйләндерәм һәм агач кисәген шомартучы кебек үземнән сорыйм: берәр нәрсә эләгәме? Берәр нәрсә ялгыш тоеламы? Һәм эссены уку никадәр җиңел булса, берәр нәрсәнең эләгүен сизү дә шулкадәр җиңелрәк була.
Шулай итеп, әйе, яхшы язуның ике мәгънәсе ким дигәндә ике яктан үзара бәйләнгән. Язуны яхшы яңгыратырга тырышу сезне хаталарны аңсыз рәвештә төзәтергә мәҗбүр итә, шулай ук аларны аңлы рәвештә төзәтергә дә ярдәм итә; ул фикерләр савытын селкетә, һәм шул ук вакытта хаталарны күрүне дә җиңеләйтә. Ләкин акылга сыймаслыкның бер катламын юкка чыгаргач, мин тагын берсен өстәүдән үземне тыя алмыйм. Яхшы яңгырау фикерләрне дөрес итәргә ярдәм итүдән тыш тагын берәр нәрсә эшлиме? Яхшы яңгыраган язу үз асылы белән үк дөресрәк булырга омтыламы? Күпме генә акылсыз булып тоелса да, мин моның да хак булуына ышанам.
Әлбәттә, аерым сүзләр дәрәҗәсендә бәйләнеш бар. Инглиз телендә үзләренең мәгънәсе кебек яңгырый торган сүзләр бик күп, һәм бу еш кына гаҗәеп нәфис формаларда чагыла. Glitter. Round. Scrape. Prim. Cavalcade. Ләкин яхшы язуның яңгырашы сүзләрне бергә ничек туплавыгызга тагын да ныграк бәйле, һәм бу дәрәҗәдә дә бәйләнеш бар.
Язу яхшы яңгыраганда, бу күбесенчә аның ритмы яхшы булудан килә. Ләкин яхшы язуның ритмы музыка ритмы яки шигырь үлчәме түгел. Ул шулкадәр бертөрле түгел. Әгәр шулай булса, ул яхшы булмас иде, чөнки яхшы язуның ритмы андагы фикерләргә туры килергә тиеш, ә фикерләрнең төрле рәвешләре бар. Кайвакыт алар гади һәм сез аларны бары тик әйтеп кенә бирәсез. Ләкин башка вакытта алар нәфисрәк, һәм бөтен мәгънә нечкәлекләрен ачу өчен озынрак, катлаулырак җөмләләр кирәк була.
Диалог — чистартылган сөйләшү булган кебек, эссе да — чистартылган уйлар чылбыры, ә уйлар чылбырының табигый ритмы бар. Шуңа күрә эссе яхшы яңгыраганда, бу аның бары тик күңелгә ятышлы ритмы булудан гына түгел, ә аның үзенең табигый ритмы булудан килә. Димәк, сез ритмны дөрес табуны фикерләрне дөрес табу өчен бер алым (эвристика) буларак куллана аласыз. Һәм бу бары тик теориядә генә түгел: яхшы язучылар гадәттәгечә икесен дә берьюлы эшлиләр. Еш кына мин бу ике проблема арасында аерма да ясамыйм. Мин бары тик уйлыйм: «Уф, бу дөрес яңгырамый; мин монда нәрсә әйтергә телим соң?» [3]
Язуның яңгырашы машинаның төсенә караганда, самолетның формасына күбрәк охшаган булып чыга. Әгәр ул яхшы күренә икән, Келли Джонсон әйткәнчә, ул яхшы очачак та.
Ләкин бу бары тик фикерләрне үстерү өчен кулланыла торган язуга гына кагыла. Әгәр сездә фикерләр башка берәр рәвештә барлыкка килеп, сез соңыннан алар турында язсагыз — мәсәлән, берәр нәрсә төзесәгез яки тәҗрибә үткәреп, аннары бу хакта фәнни мәкалә язсагыз — бу аңа кагылмый. Мондый очракларда фикерләр еш кына язуда түгел, ә башкарылган эштә яши, шуңа күрә фикерләр яхшы булса да, язу начар булырга мөмкин. Дәреслекләрдәге һәм популяр күзәтүләрдәге язу да шул ук сәбәп аркасында начар булырга мөмкин: автор фикерләрне үстерми, ә башка кешеләрнекен тасвирлый гына. Язуны яхшы башкаруның бу ике ягы арасында мондый тыгыз бәйләнеш — бары тик сез фикерләрне үстерү өчен язганда гына барлыкка килә.
Яхшы, күпләр уйланыр: хәзергә бу акылга сыярлык тоела, ләкин ялганчылар турында нәрсә әйтергә? Те теле тешкә бәйләнмәгән шома телле ялганчының бөтенләй ялган булган матур берәр нәрсә яза алуы киң билгеле түгелмени?
Әлбәттә, шулай. Ләкин актерлык уены ысулы (метод актинг) булмыйча түгел. Матур һәм ялган нәрсәне язуның юлы — башта үзеңне аңа чак кына булса да ышандырудан башлана. Димәк, матур һәм хак нәрсәне язучы кебек үк, сез дә камил рәвештә формалашкан уйлар чылбырын тәкъдим итәсез. Аерма — аның дөнья белән тоташкан ноктасында. Сез билгеле бер ялган башлангыч шартлар хак булса, чын булырлык нәрсәне әйтәсез. Әгәр ниндидер сәер сәбәп аркасында илдәге эш урыннары саны тотрыклы (үзгәрмәс) булса, иммигрантлар чыннан да безнең эш урыннарыбызны тартып ала торган булыр иде.
Шуңа күрә яхшырак яңгыраган язуның дөресрәк булу ихтималы зуррак дип әйтү бөтенләй дөрес түгел. Яхшырак яңгыраган язуның эчке ягыннан эзлекле булу ихтималы зуррак. Әгәр язучы намуслы булса, эчке эзлеклелек белән хакыйкать бер-берсенә тәңгәл килә.
Ләкин матур язу хак дип ышаныч белән нәтиҗә ясый алмасак та, гадәттә киресен раслау куркынычсыз: ябышып бетмәгән, тупас язылган булып күренгән нәрсәдә гадәттә фикерләр дә ялгыш булачак.
Чыннан да, яхшы язуның бу ике мәгънәсе — бер үк нәрсәнең ике башы кебек. Алар арасындагы бәйләнеш сыгылмасыз түгел; яхшы язуның яхшылыгы — таяк түгел, ә эченнән күп санлы бер-берсен каплаучы җепләр узган бау ул. Ләкин аның бер башын икенчесен кузгатмыйча гына селкетү кыен. Яңгырашың дөрес булмыйча торып, үзеңә хак булу бик кыен.
Искәрмәләр
[1] Моннан иң якын чыгарма — үзегез язган нәрсәнең уртасына кире кайтып яңа бер фикер өстәргә туры килгән очрак. Бу еш кына текстның агышын боза, кайвакыт сез аны беркайчан да рәткә сала алмаслык дәрәҗәдә. Ләкин минемчә, бу проблеманың төп сәбәбе — фикерләрнең агач кебек тармаклы, ә эсселарның сызыклы булуында. Беренчесен икенчесенә тыгып тутырырга тырышканда сез һичшиксез кыенлыкларга очрыйсыз. Дөресен генә әйткәндә, моның ни дәрәҗәдә килеп чыгуы шаккатырлык. Ләкин шулай булса да, кайвакыт искәрмәгә мөрәҗәгать итәргә туры килә.
[2] Әлбәттә, савытны артык каты селкетсәң, андагы әйберләр кимрәк тыгызланырга мөмкин. Һәм шулай ук, әгәр сез үз язуыгызга чиктән тыш зур тышкы чикләү салсагыз, мәсәлән, бер һәм ике иҗекле сүзләрне аралаштырып кына язсагыз, фикерләр зыян күрә башлар иде.
[3] Гаҗәп булса да, нәкъ менә шушы абзацны язганда шундый хәл булды. Элеккеге юрама алдагы абзац белән берничә гыйбарәне уртаклаша иде, һәм кабатлау һәр тапкыр укыганда минем ачуны чыгарды. Моны төзәтерлек дәрәҗәдә туйганнан соң, мин кабатлауның төп фикерләрдәге проблеманы чагылдыруын аңладым һәм икесен дә бер үк вакытта төзәттем.
Моның караламаларын укыганнары өчен Джессика Ливингстонга һәм Кортни Пипкинга рәхмәт.