Әгәр ҙә һеҙ бик күп төрлө өлкәләрҙә бөйөк эш эшләү ысулдарының исемлектәрен йыйһағыҙ, уларҙың киҫелеше нисек күренер ине? Мин быны шул исемлекте төҙөп белергә булдым.
Бер яҡтан, минең маҡсатым — теләһә ниндәй өлкәлә эшләүсе кеше ҡуллана алырлыҡ ҡулланма булдырыу ине. Ләкин миңә ошо киҫелештең формаһы ла ҡыҙыҡ ине. Һәм был эш шуны күрһәтә: уның ысынлап та билдәле бер формаһы бар; ул бары тик «тырышып эшлә» тигән яҙыулы нөктә генә түгел.
Түбәндәге рецепт һеҙҙең бик ҙур ынтылышлы (амбициялы) булыуығыҙҙы күҙ уңында тота.
Беренсе аҙым — нимә өҫтөндә эшләргә икәнен хәл итеү. Һеҙ һайлаған эштең өс сифаты булырға тейеш: ул һеҙҙең тәбиғи һәләтегеҙ булған, һеҙҙә тәрән ҡыҙыҡһыныу уятҡан һәм бөйөк эш башҡарырға мөмкинлек биргән өлкә булырға тейеш.
Ғәмәлдә өсөнсө критерий тураһында артыҡ борсолорға кәрәкмәй. Зур амбициялы кешеләр был йәһәттән былай ҙа саманан тыш һаҡсыл. Шуға күрә һеҙгә бары тик һәләтегеҙ һәм ҙур ҡыҙыҡһыныуығыҙ булған берәй нәмә табырға кәрәк. [1]
Был ябай яңғырай, ләкин йыш ҡына байтаҡ ҡына ҡатмарлы була. Йәш саҡта һеҙ нимәгә оҫта булыуығыҙҙы йәки төрлө эш төрҙәренең ниндәй булыуын белмәйһегеҙ. Һеҙ һуңынан эшләйәсәк ҡайһы бер эш төрҙәре бәлки әле бөтөнләй юҡтыр ҙа. Шуға күрә, ҡайһы берәүҙәр 14 йәшендә үк нимә эшләргә теләгәнен белһә лә, күпселеккә быны үҙҙәренә асыҡларға тура килә.
Нимә өҫтөндә эшләргә кәрәклеген асыҡлауҙың юлы — эшләү. Нимә эшләргә белмәһәгеҙ, самалап ҡарағыҙ. Ләкин берәй нәмәне һайлап алып, эшкә тотоноғоҙ. Моғайын, ҡайһы берҙә хата яһарһығыҙ, ләкин был ҡурҡыныс түгел. Бер нисә нәмәне белеү яҡшы; иң ҙур асыштарҙың ҡайһы берҙәре төрлө өлкәләр араһындағы бәйләнештәрҙе күреүҙән тыуа.
Үҙ проекттарығыҙ өҫтөндә эшләү ғәҙәтен үҫтерегеҙ. «Эш» тигән һүҙҙең башҡалар һеҙгә ҡушҡан нәмә булыуына юл ҡуймағыҙ. Әгәр бер көн бөйөк эш башҡара алһағыҙ, был, моғайын, үҙегеҙҙең шәхси проектығыҙ булыр. Ул берәй ҙурыраҡ проект сиктәрендә булырға мөмкин, ләкин һеҙ үҙ өлөшөгөҙҙөң төп йүнәлеш биреүсеһе булырһығыҙ.
Һеҙҙең проекттарығыҙ ниндәй булырға тейеш? Һеҙгә ҡыҙыҡлы һәм дәртләндергес амбициялы тойолған теләһә нимә. Йәшегеҙ ҙурайып, проекттарға зауығығыҙ үҫешкән һайын, ҡыҙыҡлы һәм мөһим төшөнсәләре берләшә барасаҡ. 7 йәштә Lego-нан ҙур әйберҙәр эшләү дәртләндергес амбициялы күренергә мөмкин, аҙаҡ 14 йәштә — юғары математиканы үҙ аллы өйрәнеү, ә 21 йәштә һеҙ физикалағы яуапһыҙ һорауҙарҙы тикшерә башларһығыҙ. Ләкин һәр ваҡыт ҡыҙыҡһыныусанлыҡты һаҡлағыҙ.
Ҙур эш башҡарыуҙың двигателе лә, руле лә булған бер төрлө ҡыҙыҡһыныусан ҡыҙыҡһыныу бар. Ул һеҙҙе алға этәреп кенә ҡалмаясаҡ, әгәр ирек бирһәгеҙ, нимә өҫтөндә эшләргә кәрәклеген дә күрһәтәсәк.
Һеҙҙе нимә сиктән тыш ҡыҙыҡһындыра — башҡаларҙың күпселеген ялҡытырлыҡ дәрәжәлә ҡыҙыҡһындыра? Бына шул һеҙ эҙләгән нәмә.
Үҙегеҙҙе сиктән тыш ҡыҙыҡһындырған берәй нәмә тапҡас, артабанғы аҙым — уның тураһында белемдең сиктәренә (фронтирына) етерлек кимәлдә өйрәнеү. Белем фрактал һымаҡ киңәйә, һәм алыҫтан уның сиктәре шыма күренә, ләкин уларҙың береһенә яҡынлашырлыҡ дәрәжәлә белгәс, уларҙың бушлыҡтар (ярыҡтар) менән тулы булыуы асыҡлана.
Киләһе аҙым — уларҙы һиҙеп ҡалыу. Бының өсөн билдәле бер оҫталыҡ кәрәк, сөнки һеҙҙең мейегеҙ донъяның ябайыраҡ моделен төҙөү өсөн бындай бушлыҡтарҙы иғтибарһыҙ ҡалдырырға ынтыла. Күп кенә асыштар башҡалар барыһы ла ғәҙәти тип ҡабул иткән нәмәләр тураһында һорау биреүҙән тыуған. [2]
Яуаптар сәйер тойолһа, тағы ла яҡшыраҡ. Бөйөк эштәрҙә йыш ҡына сәйерлектең бер өлөшө була. Һеҙ быны һынлы сәнғәттән алып математикаға тиклем күрәһегеҙ. Уны яһалма рәүештә булдырырға тырышыу яһалмалыҡ булыр ине, ләкин ул үҙенән-үҙе килеп сыҡһа, уны ҡабул итегеҙ.
Башҡалар ҡыҙыҡһынмаһа ла — дөрөҫөрәге, бигерәк тә улар ҡыҙыҡһынмағанда — ғәҙәти булмаған, яңғыҙ идеялар артынан батырҙарса барығыҙ. Әгәр башҡалар иғтибарһыҙ ҡалдырған ниндәйҙер мөмкинлек менән дәртләнһәгеҙ һәм уларҙың нимәне күрмәй ҡалғанын аныҡ әйтер өсөн етерлек тәжрибәгеҙ булһа, был — иң яҡшы ставка. [3]
Дүрт аҙым: өлкә һайлау, сиккә етерлек кимәлдә өйрәнеү, бушлыҡтарҙы һиҙеп ҡалыу, өмөтлөләрен тикшереү. Рәссамдарҙан алып физиктарға тиклем бөйөк эш башҡарған һәр кем тиерлек быны тап ошолай эшләгән.
Икенсе һәм дүртенсе аҙымдар ауыр хеҙмәт талап итәсәк. Бөйөк эштәр башҡарыу өсөн күп эшләргә кәрәклеген иҫбатлау мөмкин түгелдер, бәлки, ләкин эмпирик дәлилдәр үлемдең ҡотолғоһоҙ булыуы тураһындағы дәлилдәр кеүек үк күп. Бына ни өсөн һеҙҙе тәрән ҡыҙыҡһындырған берәй нәмә өҫтөндә эшләү мөһим. Ҡыҙыҡһыныу һеҙҙе ябай тырышлыҡ бер ҡасан да еткерә алмаған кимәлдә нығыраҡ эшләргә мәжбүр итәсәк.
Иң көслө өс мотив — ҡыҙыҡһыныусанлыҡ, һоҡланыу һәм тәьҫирләндерерлек берәй нәмә эшләү теләге. Ҡайһы ваҡыт улар бергә ҡушыла, һәм был комбинация — иң ҡеүәтлеһе.
Иң ҙур бүләк — яңы фрактал бөрөнө асыу. Һеҙ белем өҫтөндәге бер ярыҡты күрәһегеҙ, уны киңәйтәһегеҙ, һәм уның эсендә тотош бер донъя барлыҡҡа килә.
Әйҙәгеҙ, нимә өҫтөндә эшләргә кәрәклеген асыҡлауҙың ҡатмарлы мәсьәләһе тураһында тағы ла бер аҙ һөйләшәйек. Бының ауыр булыуының төп сәбәбе — күпселек эш төрҙәренең ниндәй булыуын бары тик улар менән шөғөлләнеп кенә белеп була. Был дүрт аҙымдың бер-береһенә ҡапланыуын аңлата: һеҙгә берәй эш һеҙгә ни тиклем оҡшағанын йәки һеҙ унда ни тиклем оҫта икәнегеҙҙе белеү өсөн йылдар буйы эшләргә тура килеүе мөмкин. Һәм был ваҡытта һеҙ башҡа күп кенә эш төрҙәрен эшләмәйһегеҙ, тимәк, улар тураһында өйрәнмәйһегеҙ. Шуға күрә иң насар осраҡта һеҙ бик тулы булмаған мәғлүмәткә таянып, һуңлап һайлайһығыҙ. [4]
Амбицияның тәбиғәте был проблеманы тағы ла ҡатмарлаштыра. Амбиция ике төргә бүленә: береһе — темаға ҡыҙыҡһыныуҙан алда килә, икенсеһе — унан үҫеп сыға. Бөйөк эш башҡарған кешеләрҙең күпселегендә икеһе лә бар, һәм тәүгеһе ни тиклем күберәк булһа, нимә эшләргә икәнен хәл итеү шул тиклем ауырыраҡ буласаҡ.
Күпселек илдәрҙәге мәғариф системалары быны еңел кеүек күрһәтә. Улар һеҙҙең ниндәйҙер өлкәнең ысынында ниндәй булыуын белергә өлгөрмәҫтән элек үк үҙегеҙҙе уға бағышлауығыҙҙы көтә. Һөҙөмтәлә иң ҡулай траекториялағы амбициялы кеше система өсөн йыш ҡына бер етешһеҙлек, тайпылыш һымаҡ күренә.
Улар исмаһам быны таныһалар, яҡшыраҡ булыр ине — система һеҙгә нимә өҫтөндә эшләргә кәрәклеген асыҡларға ярҙам итә алмауын ғына түгел, ә һеҙ үҫмер саҡта нисектер мөғжизәле рәүештә быны самаларһығыҙ тигән фаразға нигеҙләнгәнен таныһалар. Улар һеҙгә әйтмәй, ләкин мин әйтәм: нимә эшләргә кәрәклеген асыҡлауға килгәндә, һеҙ бер үҙегеҙ. Ҡайһы берәүҙәрҙең бәхете төшөп, дөрөҫ самалай, ләкин ҡалғандары һәр кем шулай эшләй тигән фараз буйынса һалынған рельстар аша диагональ буйлап яфаланып барырға мәжбүр була.
Әгәр һеҙ йәш, амбициялы булһағыҙ, ләкин нимә эшләргә белмәһәгеҙ, нимә эшләргә кәрәк? Һеҙ эшләргә тейеш түгел булған нәмә — проблема үҙенән-үҙе хәл ителер тип өмөтләнеп, ағым буйынса пассив йөҙөү. Һеҙгә эш итергә кәрәк. Ләкин һеҙ эйәрә алырлыҡ бер ниндәй ҙә системалы процедура юҡ. Бөйөк эш башҡарған кешеләрҙең биографияларын уҡығанда, унда бәхеттең, осраҡлыҡтың ни тиклем ҙур роль уйнауы һоҡландыра. Улар нимә өҫтөндә эшләргә кәрәклеген осраҡлы осрашыу йәки осраҡлы ғына ҡулға эләккән китапты уҡыу аша беләләр. Шуға күрә һеҙ уңыш өсөн ҙур сәп булырға тейешһегеҙ, ә бының юлы — ҡыҙыҡһыныусан булыу. Күп нәмәне һынап ҡарағыҙ, күп кешеләр менән осрашығыҙ, күп китаптар уҡығыҙ, күп һорауҙар бирегеҙ. [5]
Шикләнгәндә, ҡыҙыҡлылыҡҡа өҫтөнлөк бирегеҙ. Өлкәләр улар тураһында күберәк белгән һайын үҙгәрә. Мәҫәлән, математиктарҙың эшләгәне урта мәктәптәге математика дәрестәрендәге шөғөлдән ныҡ айырыла. Шуға күрә һеҙ төрлө эш төрҙәренә уларҙың ысынында ниндәй булыуын күрһәтергә мөмкинлек бирергә тейешһегеҙ. Ләкин өлкә, уның тураһында күберәк белгән һайын, тағы ла нығыраҡ ҡыҙыҡлы була барырға тейеш. Улай булмаһа, ул моғайын һеҙҙең өсөн түгелдер.
Әгәр һеҙҙең ҡыҙыҡһыныуҙарығыҙ башҡаларҙыҡынан айырылһа, борсолмағыҙ. Ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһендә зауығығыҙ ни тиклем сәйер булһа, шул тиклем яҡшыраҡ. Сәйер зауыҡтар йыш ҡына көслө була, ә эшкә ҡарата көслө зауыҡ һеҙҙең емешле буласағығыҙҙы аңлата. Һәм һеҙ быға тиклем аҙҙар ҡараған урында эҙләһәгеҙ, яңы нәмәләр табыу ихтималлығығыҙ ҙурыраҡ.
Һеҙҙең ниндәйҙер эшкә яраҡлы булыуығыҙҙың бер билдәһе — башҡалар ялҡытҡыс йәки ҡурҡыныс тип тапҡан өлөштәренең дә һеҙгә оҡшауы.
Ләкин эш өлкәләре кеше түгел; һеҙ уларға тоғролоҡ бурыслы түгелһегеҙ. Бер нәмә өҫтөндә эшләгәндә тағы ла ҡыҙыҡлыраҡ икенсе бер нәмә тапһағыҙ, күсергә ҡурҡмағыҙ.
Кешеләр өсөн берәй нәмә эшләйһегеҙ икән, уның улар ысынында теләгән нәмә булыуына инанығыҙ. Бының иң яҡшы юлы — үҙегеҙ теләгән нәмәне эшләү. Үҙегеҙ уҡырға теләгән хикәйәне яҙығыҙ; үҙегеҙ ҡулланырға теләгән ҡоралды эшләгеҙ. Дуҫтарығыҙҙың да ҡыҙыҡһыныуҙары оҡшаш булғанлыҡтан, был һеҙгә тәүге аудиторияғыҙҙы ла бирәсәк.
Был ҡыҙыҡлылыҡ ҡағиҙәһенән сығырға тейеш ине. Әлбәттә, яҙыу өсөн иң ҡыҙыҡлы хикәйә — үҙегеҙ уҡырға теләгәне. Был осраҡты айырым телгә алыуымдың сәбәбе — бик күптәрҙең быны дөрөҫ аңламауы. Үҙҙәре теләгәнде эшләү урынына, улар ниндәйҙер уйҙырма, зауыҡлыраҡ аудитория теләгән нәмәне эшләргә тырыша. Һәм бер тапҡыр шул юлға баҫтығыҙмы, һеҙ юғалдығыҙ. [6]
Нимә өҫтөндә эшләргә икәнен асыҡларға тырышҡанда һеҙҙе юлдан яҙҙырырлыҡ күп көстәр бар. Яһалмалыҡ, мода, ҡурҡыу, аҡса, сәйәсәт, башҡаларҙың теләктәре, танылған алдаҡсылар. Ләкин үҙегеҙгә ысынлап та ҡыҙыҡлы булған нәмәгә тоғро ҡалһағыҙ, һеҙ уларҙың береһенә лә бирешмәҫһегеҙ. Ҡыҙыҡһынғанһығыҙ икән, һеҙ юлығыҙҙан яҙмағанһығыҙ.
Үҙ ҡыҙыҡһыныуҙарығыҙ артынан барыу ярайһы уҡ пассив стратегия һымаҡ яңғырарға мөмкин, ләкин ғәмәлдә был ғәҙәттә улар артынан төрлө кәртәләр аша барыуҙы аңлата. Һеҙгә ғәҙәттә кире ҡағылыу һәм уңышһыҙлыҡ ҡурҡынысын үҙ өҫтөгөҙгә алырға тура киләсәк. Шуға күрә бында ысынлап та ҙур батырлыҡ кәрәк.
Ләкин һеҙгә батырлыҡ кәрәк булһа ла, күп планлаштырыу ғәҙәттә кәрәкмәй. Күпселек осраҡта бөйөк эш башҡарыу рецепты бик ябай: үтә ҡыҙыҡлы һәм амбициялы проекттар өҫтөндә тырышып эшләгеҙ, һәм унан яҡшы бер нәмә килеп сығыр. План төҙөп, уны тормошҡа ашырыу урынына, һеҙ бары тик билдәле бер үҙгәрмәҫ ҡиммәттәрҙе (инварианттарҙы) һаҡларға тырышаһығыҙ.
Планлаштырыуҙың насар яғы шунда: ул бары тик алдан тасуирлай алған ҡаҙаныштар өсөн генә эшләй. Бала саҡтан маҡсат итеп ҡуйып һәм уға ныҡышмалы ынтылып, алтын миҙал яуларға йәки байырға була, ләкин тәбиғи һайланышты был юл менән асып булмай.
Бөйөк эш эшләргә теләгән күпселек кеше өсөн дөрөҫ стратегия — артыҡ күп планлаштырмау, тип уйлайым. Һәр этапта иң ҡыҙыҡлы күренгән һәм киләсәккә иң яҡшы мөмкинлектәр биргән нәмәне эшләгеҙ. Мин был алымды «ел ыңғайына түгел, елгә ҡаршы йүнәлеште һаҡлау» («staying upwind») тип атайым. Бөйөк эш башҡарған күпселек кеше тап шулай эшләгән кеүек.
Эшләү өсөн ҡыҙыҡлы берәй нәмә тапҡанда ла, уның өҫтөндә эшләү һәр саҡ ябай ғына булмай. Ниндәйҙер яңы идея һеҙҙе иртәнсәк урындан һикереп тороп тура эшкә тотонорға мәжбүр иткән ваҡыттар булыр. Ләкин эштәр бөтөнләй улай булмаған саҡтар ҙа бик күп буласаҡ.
Һеҙ елкәнегеҙҙе ҡуйып ҡына, илһам еленән алға оса алмайһығыҙ. Ҡаршы елдәр, ағымдар һәм йәшерен һайлыҡтар ҙа бар. Шуға күрә, елкәнле кәмәлә йөҙөү кеүек үк, эшләүҙең дә үҙ оҫталығы бар.
Мәҫәлән, һеҙгә тырышып эшләргә кәрәк булһа ла, саманан тыш күп эшләү ҙә мөмкин, һәм әгәр шулай эшләһәгеҙ, һөҙөмтәнең кәмей барыуын күрерһегеҙ: арыу һеҙҙе аҡылһыҙландырасаҡ һәм ахыр сиктә хатта һаулығығыҙға зыян килтерәсәк. Эштең һөҙөмтәһе кәмей башлаған сик уның төрөнә бәйле. Иң ауыр эш төрҙәре менән һеҙ көнөнә ни бары дүрт-биш сәғәт кенә шөғөлләнә алыуығыҙ мөмкин.
Иң яҡшыһы — был сәғәттәрҙең өҙлөкһөҙ булыуы. Мөмкин булғанса, тормошоғоҙҙо эш өсөн ҙур ваҡыт киҫектәре булырлыҡ итеп ойошторорға тырышығыҙ. Әгәр һеҙҙе бүлдереүҙәре мөмкин икәнен белһәгеҙ, ауыр эштәрҙән ситләшәсәкһегеҙ.
Эш башлау, моғайын, уны дауам итеүгә ҡарағанда ауырыраҡ булыр. Тәүге баҫҡысты аша үтеү өсөн йыш ҡына үҙегеҙҙе алдарға тура киләсәк. Бының өсөн борсолмағыҙ; был — эштең тәбиғәте, һеҙҙең холҡоғоҙҙоң етешһеҙлеге түгел. Эштең көн һайын да, һәр проект буйынса ла үҙенә күрә бер әүҙемләшеү энергияһы бар. Һәм был баҫҡыс алдаҡсы булғанға (йәғни дауам итеү өсөн кәрәк булған энергиянан юғарыраҡ), уны еңеп сығыу өсөн үҙегеҙгә шул ҙурлыҡтағы ялған һөйләү ярай.
Бөйөк эш эшләргә теләһәгеҙ, үҙегеҙҙе алдау ғәҙәттә хата, ләкин был — киреһенсә булған һирәк осраҡтарҙың береһе. Иртән эш башларға теләгем булмағанда, мин йыш ҡына үҙемә: «Мин бары тик әлегә тиклем эшләгәндәремде генә уҡып сығам», — тип үҙемде алдайым. Биш минуттан һуң мин хата йәки тулы булмаған берәй нәмә табам, һәм мин эшкә сумам.
Оҡшаш ысулдар яңы проекттарҙы башлау өсөн дә эшләй. Мәҫәлән, проекттың күпме эш талап итәсәге тураһында үҙегеҙҙе алдау ярай. Күп кенә бөйөк нәмәләр кемдеңдер «Был ни тиклем ауыр булыуы мөмкин һуң?» тигән һүҙҙәренән башланған.
Был — йәштәр өҫтөнлөккә эйә булған бер осраҡ. Улар оптимистиғыраҡ, һәм уларҙың был оптимизмының бер сығанағы белмәүсәнлек булһа ла, был осраҡта наҙанлыҡ ҡайһы ваҡыт белемде еңә ала.
Шулай ҙа башлаған эшегеҙҙе тамамларға тырышығыҙ, хатта ул көткәнегеҙҙән күберәк хеҙмәт талап итһә лә. Эште аҙағына еткереү — бары тик пөхтәлек йәки үҙ-үҙеңде тота белеү күнекмәһе генә түгел. Күп проекттарҙа иң яҡшы эштең күп өлөшө йомғаҡлау этабы булырға тейеш булған ваҡытта башҡарыла.
Тағы бер рөхсәт ителгән ялған — үҙегеҙ эшләгән нәмәнең мөһимлеген, исмаһам үҙегеҙ өсөн, арттырып күрһәтеү. Әгәр был һеҙгә яңы нәмә асырға ярҙам итһә, был ахыр сиктә бөтөнләй ялған булмауы ла ихтимал. [7]
Эш башлауҙың ике мәғәнәһе (көн һайын һәм проект буйынса) булған кеүек, эште һуҙыуҙың (прокрастинацияның) да ике төрө бар. Проект буйынса һуҙыу — күпкә ҡурҡынысыраҡ. Һеҙ ваҡыт уңайлы түгел тип, шул амбициялы проектты башлауҙы йылдан-йылға кисектерәһегеҙ. Һеҙ эште йылдар кимәлендә кисектергәндә, бик күп нәмәне эшләмәй ҡалдыра алаһығыҙ. [8]
Проект буйынса һуҙыуҙың шул тиклем ҡурҡыныс булыуының бер сәбәбе — ул ғәҙәттә эш булып битлекләнә. Һеҙ буш ултырмайһығыҙ; һеҙ башҡа берәй нәмә өҫтөндә тырышып эшләйһегеҙ. Шуға күрә проект буйынса һуҙыу көндәлек тотҡарланыу кеүек борсолоу уятмай. Һеҙ уны һиҙмәҫлек дәрәжәлә мәшғүлһегеҙ.
Уны еңеүҙең юлы — ваҡыты-ваҡыты менән туҡтап, үҙегеҙгә һорау биреү: «Мин үҙем иң эшләргә теләгән нәмә өҫтөндә эшләйемме?» Йәш саҡта яуап ҡайһы берҙә «юҡ» булһа ла ярай, ләкин олоғайған һайын был тағы ла ҡурҡынысыраҡ була бара. [9]
Бөйөк эш ғәҙәттә күпселек кешегә аҡылға һыймаҫлыҡ булып күренгән ваҡытты бер проблемаға бүлеүҙе талап итә. Был ваҡытты юғалтыу тип ҡарай алмайһығыҙ, юғиһә ул артыҡ ҙур булып күренер. Эш барған ваҡытта уның менән етерлек кимәлдә мауығырға тейешһегеҙ.
Бәлки, яҡшы өлөшөнә еткәнсе үҙегеҙ нәфрәтләнгән нәмәләрҙә йылдар буйы тырышып эшләргә тура килгән ҡайһы бер хеҙмәттәр барҙыр, ләкин бөйөк эш былай булдырылмай. Бөйөк эш үҙегеҙҙе ихлас ҡыҙыҡһындырған берәй нәмәгә даими иғтибар бүлеү аша башҡарыла. Бер туҡтап артҡа ҡарағас, һеҙ ни тиклем алыҫҡа киткәнегеҙгә аптырайһығыҙ.
Аптырауыбыҙҙың сәбәбе — беҙ эштең йыйылыу (кумулятив) эффектын түбән баһалайбыҙ. Көнөнә бер бит яҙыу ҙур эш булып күренмәй, ләкин уны көн һайын эшләһәгеҙ, йылына бер китап яҙырһығыҙ. Бына төп сер: эҙмә-эҙлеклелек. Бөйөк эштәр башҡарған кешеләр көн һайын бик күп эшләмәй. Улар бер нәмә лә эшләмәү урынына берәй нәмә булһа ла эшләй.
Әгәр бер-береһенә ҡатмарланып өҫтәлә барған эш эшләһәгеҙ, экспоненциаль үҫешкә өлгәшерһегеҙ. Быны эшләгән күпселек кеше быны аңламай эшләй, ләкин был хаҡта уйланырға кәрәк. Мәҫәлән, уҡып-өйрәнеү — был күренештең бер миҫалы: берәй нәмә тураһында ни тиклем күберәк белһәгеҙ, яңы нәмәне үҙләштереү шул тиклем еңелерәк. Аудиторияны үҫтереү — тағы бер миҫал: фанаттарығыҙ ни тиклем күберәк булһа, улар һеҙгә шул тиклем күберәк яңы фанаттар килтерәсәк.
Экспоненциаль үҫештең ауырлығы шунда: башта кәкре һыҙыҡ тигеҙ булып күренә. Ләкин ул яҫы түгел; ул һаман да ғәжәйеп экспоненциаль кәкре. Ләкин беҙ быны интуитив рәүештә аңлай алмайбыҙ, шуға күрә экспоненциаль үҫеште уның иртә стадияларында түбән баһалайбыҙ.
Экспоненциаль рәүештә үҫкән нәмә шул тиклем ҡиммәтле булып китергә мөмкин, хатта уны башлар өсөн ғәҙәттән тыш көс һалыу үҙен аҡлай. Ләкин башта беҙ экспоненциаль үҫеште түбән баһалағанға күрә, был да башлыса аңһыҙ рәүештә башҡарыла: кешеләр яңы нәмәне өйрәнеүҙең баштағы емешһеҙ фазаһын үтәләр, сөнки улар үҙ тәжрибәһенән белә — яңы нәмәне өйрәнеү һәр ваҡыт тәүге этәргес талап итә, йәки улар үҙ аудиторияһын берәм-һәрәм арттыра, сөнки башҡа яҡшыраҡ эштәре юҡ. Әгәр кешеләр экспоненциаль үҫешкә инвестиция һала алыуҙарын аңлаһа ине, тағы ла күберәк кеше шулай эшләр ине.
Эш һеҙ тырышҡанда ғына барлыҡҡа килмәй. Йәйәү йөрөгәндә, душта йыуынғанда йәки урында ятҡанда барлыҡҡа килгән, бер ниндәй йүнәлешһеҙ уйланыу төрө бар, ул бик көслө булырға мөмкин. Уйҙарығыҙҙы бер аҙ иркенә ебәреп, һеҙ йыш ҡына туранан-тура һөжүм менән хәл итә алмаған проблемаларҙы сисәсәкһегеҙ.
Ләкин был күренештән файҙаланыу өсөн ғәҙәти рәүештә ныҡ эшләргә кәрәк. Һеҙ бары тик хыялланып йөрөй алмайһығыҙ. Хыялланыу уны һорауҙар менән туҡландырған аңлы хеҙмәт менән сиратлашырға тейеш. [10]
Эштә иғтибарҙы ситкә йүнәлтмәҫкә кәрәклеген һәр кем белә, ләкин был циклдың икенсе яртыһында ла бынан ҡотолоу мөһим. Уйҙарығыҙҙы иреккә ебәргәндә, улар шул мәлдә һеҙҙе иң ныҡ борсоған нәмәгә табан йүнәлә. Шуға күрә эшегеҙҙе беренсе урындан ҡыҫырыҡлап сығарған иғтибар тартыусы нәмәләрҙән ситтә тороғоҙ, юғиһә һеҙ был ҡиммәтле уйланыу төрөн бушҡа сарыф итерһегеҙ. (Иҫкәрмә: Мөхәббәттән ситләшмәгеҙ.)
Үҙ өлкәгеҙҙә башҡарылған эштәргә ҡарата зауығығыҙҙы аңлы рәүештә үҫтерегеҙ. Ҡайһыһы иң яҡшыһы һәм уны нимә шундай иткәнен белмәйенсә, һеҙ нимәгә ынтылғанығыҙҙы белмәйһегеҙ.
Һәм һеҙҙең ынтылған нәмәгеҙ тап шул, сөнки иң яҡшыһы булырға тырышмаһағыҙ, һеҙ хатта яҡшы ла була алмаясаҡһығыҙ. Был күҙәтеү төрлө өлкәләрҙәге шул тиклем күп кешеләр тарафынан яһалған, хатта уның ни өсөн дөрөҫ булыуы тураһында уйланыу урынлы булыр ине. Бәлки, сөнки амбиция — барлыҡ хаталар тиерлек бер йүнәлештә булған күренештер, йәғни сәпкә эләкмәгән снарядтарҙың барыһы ла тиерлек етмәй ҡала. Йәки иң яҡшыһы булыу амбицияһы яҡшы булыу амбицияһынан сифат яғынан айырылалыр. Йә булмаһа, «яҡшы» булыу саманан тыш аңлайышһыҙ стандарттыр. Бәлки, өсөһө лә дөрөҫтөр. [11]
Бәхеткә күрә, бында масштаб эффекты бар. Иң яҡшыһы булырға тырышып, ауыр йөк алаһығыҙ кеүек күренһә лә, ғәмәлдә һеҙ йыш ҡына отошта ҡалаһығыҙ. Был дәртләндергес, һәм шулай уҡ сәйер рәүештә азат итеүсе лә. Был эштәрҙе ябайлаштыра. Ҡайһы бер йәһәттән иң яҡшыһы булырға тырышыу ябай ғына яҡшы булырға тырышыуға ҡарағанда еңелерәк.
Бейек маҡсат ҡуйыуҙың бер юлы — кешеләр йөҙ йылдан һуң да ҡыҙыҡһынырлыҡ берәй нәмә эшләргә тырышыу. Уларҙың фекере замандаштарығыҙҙыҡынан мөһимерәк булғанға түгел, ә йөҙ йылдан һуң да яҡшы булып күренгән нәмәнең ысынлап та яҡшы булыу ихтималлығы ҙурыраҡ булғанға.
Үҙенсәлекле стилдә эшләргә тырышмағыҙ. Бары тик ҡулығыҙҙан килгәнсә иң яҡшы итеп эшләргә тырышығыҙ; һеҙ уны барыбер үҙенсәлекле итеп эшләмәй булдыра алмаҫһығыҙ.
Стиль — тырышмайынса ғына үҙенсәлекле итеп эшләү. Махсус тырышыу — яһалмалыҡ (ҡыланыу).
Яһалмалыҡ — ул ысынында эште һеҙҙән башҡа кемдер эшләй кеүек ҡыланыу. Һеҙ тәьҫирле, ләкин ялған образға инәһегеҙ, һәм һеҙ был тәьҫирлелектән ҡәнәғәт булһағыҙ ҙа, эштә ошо ялғанлыҡ сағыла. [12]
Башҡа берәү булыу ҡыҙыҡһыныуы йәштәрҙә иң ҙуры. Улар йыш ҡына үҙҙәрен бер кем дә түгел кеүек тоя. Ләкин һеҙгә был проблема тураһында борсолорға кәрәкмәй, сөнки етерлек кимәлдә амбициялы проекттар өҫтөндә эшләһәгеҙ, ул үҙенән-үҙе хәл ителә. Әгәр амбициялы проектта уңышҡа өлгәшһәгеҙ, һеҙ бер кем дә түгел түгелһегеҙ; һеҙ — уны эшләгән кеше. Шуға күрә бары тик эште башҡарығыҙ, ә һеҙҙең кемлегегеҙ үҙ урынына ултырыр.
«Яһалмалыҡтан ҡасығыҙ» — үҙенсә файҙалы ҡағиҙә, ләкин был фекерҙе ыңғай рәүештә нисек белдерергә? Ниндәй булмаҫҡа кәрәклеге урынына, ниндәй булырға кәрәклеген нисек әйтергә? Иң яҡшы яуап — ихласлыҡ. Әгәр һеҙ ихлас булһағыҙ, яһалмалыҡтан ғына түгел, башҡа бик күп оҡшаш етешһеҙлектәрҙән дә ҡотолаһығыҙ.
Ихлас булыуҙың асылы — интеллектуаль яҡтан намыҫлы булыу. Беҙгә бала саҡтан уҡ намыҫлылыҡты шәхси мәнфәғәтһеҙ изгелек — ҡорбан биреүҙең бер төрө тип өйрәтәләр. Ләкин ысынында был көс сығанағы ла. Яңы идеяларҙы күреү өсөн дөрөҫлөккә ғәҙәттән тыш үткер ҡараш кәрәк. Һеҙ башҡалар әлегә тиклем күргәнгә ҡарағанда күберәк дөрөҫлөктө күрергә тырышаһығыҙ. Әгәр интеллектуаль яҡтан намыҫһыҙ булһағыҙ, хаҡлыҡҡа ҡарашығыҙ нисек үткер була ала һуң?
Интеллектуаль намыҫһыҙлыҡтан ҡотолоуҙың бер юлы — ҡаршы йүнәлештә еңелсә ыңғай баҫым яһау. Үҙ хаталарығыҙҙы танырға ҡәтғи әҙер булығыҙ. Берәй нәмәлә хаталашҡанығыҙҙы танынығыҙмы, һеҙ азатһығыҙ. Быға тиклем һеҙгә уны күтәреп йөрөргә тура килә. [13]
Ихласлыҡтың тағы бер нескә өлөшө — формаль булмау (рәсми булмау). Рәсми булмау уның грамматик кире исеме күрһәткәнгә ҡарағанда күпкә мөһимерәк. Был бары тик берәй нәмәнең юҡлығы ғына түгел. Был мөһим булмағанға түгел, ә ысынлап та әһәмиәтле булған нәмәгә иғтибар итеүҙе аңлата.
Рәсмилек менән яһалмалыҡтың уртаҡ яғы шунда: эште башҡарыу менән бер рәттән, һеҙ эшләгәндә ниндәйҙер булып күренергә тырышаһығыҙ. Ләкин тышҡы күренешкә киткән теләһә ниндәй энергия сифаттан урлана. Был — нёрдтарҙың (тәрән белемле, мауыҡҡан кешеләрҙең) бөйөк эш башҡарыуҙа өҫтөнлөккә эйә булыуының бер сәбәбе: улар ниндәй ҙә булһа булып күренеүгә аҙ көс сарыф итә. Ысынында был — нёрдтың төп билдәләмәһе.
Нёрдтарҙа бөйөк эш башҡарыу өсөн тап кәрәк булған саф күңелле батырлыҡ бар. Ул өйрәнелмәгән; ул бала саҡтан һаҡланған. Шуға күрә уны ныҡ тотоғоҙ. Ситтә ултырып, башҡаларҙың эшенә тәрән мәғәнәле тәнҡит белдереүсе түгел, ә әйберҙәрҙе халыҡ алдына сығарыусы кеше булығыҙ. «Тәнҡитләү еңел» тигән һүҙҙәр тура мәғәнәһендә дөрөҫ, ә бөйөк эшкә юл бер ҡасан да еңел түгел.
Циник һәм пессимистик булыу файҙалы булған ҡайһы бер эштәр барҙыр, ләкин бөйөк эш башҡарырға теләһәгеҙ, оптимистик булыу өҫтөнлөк бирә, хатта был ҡайһы берҙә ахмаҡ булып күренеү ҡурҡынысын тыуҙырһа ла. Киреһен эшләүҙең иҫке традицияһы бар. Иҫке Ғәһедтә: ахмаҡ булып күренмәҫ өсөн өндәшмәү яҡшыраҡ, тиелә. Ләкин был аҡыллы күренеү өсөн кәңәш. Әгәр һеҙ ысынлап та яңы нәмәләр асырға теләһәгеҙ, кешеләргә үҙ идеяларығыҙҙы әйтеү ҡурҡынысын үҙ өҫтөгөҙгә алыу яҡшыраҡ.
Ҡайһы бер кешеләр тәбиғәттән ихлас, ә башҡаларға бының өсөн аңлы тырышлыҡ кәрәк. Ихласлыҡтың ике төрө лә етә. Ләкин ихлас булмайынса бөйөк эш башҡарып булыуына шикләнәм. Хатта ихлас булғанда ла быны эшләү шул тиклем ауыр. Яһалмалыҡ, интеллектуаль намыҫһыҙлыҡ, догматизм, мода артынан ҡыуыу йәки «бик текә» күренергә тырышыу арҡаһында барлыҡҡа килгән боҙоҡлоҡтарға урын бирерлек хата яһау яланығыҙ (мөмкинлегегеҙ) юҡ. [14]
Бөйөк эш уны башҡарыусы менән генә түгел, үҙ-үҙе менән дә яраша. Ул ғәҙәттә бер бөтөн була. Шуға күрә берәй нәмә өҫтөндә эшләгәндә ҡарар алдында ҡалһағыҙ, ҡайһы һайлау эҙмә-эҙлеклерәк һәм бөтөнөрәк икәнен һорағыҙ.
Һеҙгә ҡайһы бер нәмәләрҙе ташлап, яңынан эшләргә тура килеүе ихтимал. Был һәр ваҡыт мотлаҡ булмаҫ, ләкин һеҙ быға әҙер булырға тейешһегеҙ. Һәм бының өсөн күпмелер тырышлыҡ кәрәк булыуы мөмкин; ҡабаттан эшләргә кәрәк булғанда, ғәҙәтләнгән хәлгә тоғролоҡ һәм ялҡаулыҡ ҡушылып, быны танымаҫҡа мәжбүр итәсәк. Быны еңеү өсөн үҙегеҙҙән һорағыҙ: «Әгәр был үҙгәреште эшләгән булһам, хәҙерге хәлгә кире ҡайтырға теләр инемме?»
Ҡыҫҡартырға (киҫеп ташларға) батырлығығыҙ булһын. Берәй нәмә урынһыҙ булһа, уның менән ғорурланғанығыҙ өсөн генә йәки уға күп көс сарыф иткәнегеҙ өсөн генә һаҡлап ҡалмағыҙ.
Ысынында иһә, ҡайһы бер эш төрҙәрендә нимә эшләһәгеҙ ҙә, уны төп асылына тиклем яланғасландырыу яҡшы. Һөҙөмтә тағы ла тупланған булыр; һеҙ уны яҡшыраҡ аңларһығыҙ; һәм һеҙ унда ысынбарлыҡ бармы-юҡмы икәне тураһында үҙегеҙҙе алдай алмаҫһығыҙ.
Математик зауыҡлыҡ (элегантнолыҡ) сәнғәттән алынған ябай бер метафора һымаҡ яңғырарға мөмкин. Дәлилдәргә ҡарата «нәфис» («элегант») һүҙен беренсе тапҡыр ишеткәс, мин дә шулай тип уйлағайным. Ләкин хәҙер мин уның төшөнсә яғынан алдараҡ килеүенә шикләнмәйем — сәнғәттәге нәфислектең төп компоненты — математик нәфислек. Нисек кенә булмаһын, был математика сиктәренән тыш та файҙалы стандарт.
Ләкин нәфислек оҙайлы ваҡытҡа иҫәпләнгән ставка булырға мөмкин. Хеҙмәт талап иткән ауыр сиселештәр ҡыҫҡа ваҡыт эсендә йыш ҡына ҙурыраҡ абруйға эйә буласаҡ. Уларға күп көс һалына һәм уларҙы аңлауы ауыр, ә былар икеһе лә кешеләрҙә тәьҫир ҡалдыра, исмаһам, ваҡытлыса.
Шул уҡ ваҡытта иң яҡшы эштәрҙең ҡайһы берҙәре сағыштырмаса аҙ көс талап иткән һымаҡ тойоласаҡ, сөнки ул ниндәйҙер мәғәнәлә инде булған. Уны төҙөргә түгел, ә бары тик күрергә генә кәрәк булған. Һеҙ берәй нәмәне тыуҙыраһығыҙмы йәки асаһығыҙмы икәнен әйтеүе ауыр булһа, был — бик яҡшы билдә.
Ижад итеү ҙә, асыш та тип ҡарап була торған эш эшләгәндә, асыш яғына өҫтөнлөк бирегеҙ. Үҙегеҙҙе бары тик идеялар үҙҙәренең тәбиғи формаһын ала торған канал итеп ҡарарға тырышығыҙ.
(Ғәжәп, әммә быға берҙән-бер сығарылма — эшләү өсөн мәсьәлә һайлау. Ғәҙәттә был эҙләү кеүек күренә, әммә иң яҡшы осраҡта ул ниҙер ижад итеүгә нығыраҡ оҡшаған. Иң яҡшы осраҡта һеҙ өлкәне тикшереү барышында уны үҙегеҙ барлыҡҡа килтерәһегеҙ.)
Шул уҡ рәүештә, әгәр һеҙ ҡеүәтле ҡорал эшләргә тырышаһығыҙ икән, уны нигеҙһеҙ сикләүҙәрһеҙ эшләгеҙ. Ҡеүәтле ҡорал, үҙенең асылы буйынса тиерлек, һеҙ көтмәгән юлдар менән ҡулланыласаҡ, шуға күрә файҙаһы ниндәй булырын белмәһәгеҙ ҙә, сикләүҙәрҙе бөтөрөү яғына өҫтөнлөк бирегеҙ.
Бөйөк эш йыш ҡына башҡалар үҙ эштәрен уның өҫтөнә ҡороу йәһәтенән ҡорал һымаҡ буласаҡ. Шуға күрә, әгәр һеҙ башҡалар ҡуллана алырлыҡ идеялар уйлап сығарһағыҙ йәки башҡалар яуап бирә алырлыҡ һорауҙар ҡуйһағыҙ, был яҡшы билдә. Иң яҡшы идеялар төрлө өлкәләрҙә киң ҡулланылыш таба.
Әгәр идеяларығыҙҙы мөмкин тиклем дөйөм формала белдерһәгеҙ, улар һеҙ уйлағандан да дөрөҫөрәк булып сығыр.
Әлбиттә, дөрөҫ булыу үҙе генә етмәй. Бөйөк идеялар дөрөҫ тә, яңы ла булырға тейеш. Белемдең алғы һыҙығына етерлек күләмдә өйрәнгәндән һуң да, яңы идеяларҙы күрә белеү өсөн билдәле бер һәләт талап ителә.
Инглиз телендә беҙ был һәләткә үҙенсәлеклелек (originality), ижадилыҡ (creativity) һәм хыял көсө (imagination) кеүек исемдәр бирәбеҙ. Уға айырым исем биреү ҙә урынлы күренә, сөнки ул билдәле бер кимәлдә айырым оҫталыҡ һымаҡ. Башҡа йәһәттән ҙур һәләткә эйә булыу — йыш ҡына техник һәләт тип аталған нәмәгә бай булыу — һәм шул уҡ ваҡытта бындай һәләткә әллә ни эйә булмау мөмкин.
Мин бер ҡасан да «ижади процесс» тигән терминды яратманым. Ул яңылыштырғыс кеүек тойола. Үҙенсәлеклелек — процесс түгел, ә аҡыл ғәҙәте. Үҙенсәлекле уйлаусылар, болгарка осҡон сәскән кеүек, иғтибарын нимәгә йүнәлтһә лә, шунда яңы идеялар сәсә. Улар быны үҙҙәренән тыш эшләй.
Әгәр улар иғтибар иткән нәмә яҡшы аңламаған әйбер булһа, был яңы идеялар яҡшы булмаҫҡа ла мөмкин. Мин белгән иң үҙенсәлекле фекер эйәләренең береһе айырылышҡандан һуң танышыуҙарға (dating) иғтибар итергә булды. Ул танышыуҙар тураһында уртаса 15 йәшлек үҫмер һымаҡ белә ине, һәм һөҙөмтәләре ифрат сәйер ҙә, сағыу ҙа булды. Әммә үҙенсәлеклелектең тәжрибәнән ошолай айырылғанын күреү уның тәбиғәтен тағы ла асығыраҡ күрһәтте.
Үҙенсәлеклелекте тәрбиәләп буламы-юҡмы икәнен белмәйем, әммә һеҙҙә күпме генә булһа ла, уны максималь файҙаланыуҙың юлдары барлығы шикһеҙ. Мәҫәлән, ниҙер өҫтөндә эшләгәндә һеҙҙә оригиналь идеялар тыуыу ихтималлығы күпкә ҙурыраҡ. Оригиналь идеялар оригиналь идея тыуҙырырға тырышыуҙан килмәй. Улар бер аҙ саманан тыш ауыр булған нәмәне эшләргә йәки аңларға тырышыуҙан барлыҡҡа килә. [15]
Һеҙҙе ҡыҙыҡһындырған нәмәләр тураһында һөйләү йәки яҙыу — яңы идеялар булдырыуҙың яҡшы ысулы. Һеҙ идеяларҙы һүҙ менән аңлатырға тырышҡанда, етмәгән өлөш үҙенсәлекле вакуум тыуҙыра һәм ул идеяны һеҙҙән тартып сығара. Ысынында иһә, фәҡәт яҙыу аша ғына башҡарыла торған фекерләү төрө бар.
Мөхитегеҙҙе үҙгәртеү ярҙам итә ала. Әгәр яңы урынға барһағыҙ, унда һеҙгә йыш ҡына яңы уйҙар килеүен тойорһоғоҙ. Сәйәхәт үҙе үк уларҙы ҡуҙғатып ебәрә. Ләкин бындай файҙа алыу өсөн алыҫҡа китергә кәрәкмәҫкә лә мөмкин. Ҡайһы ваҡыт ябай ғына йәйәү йөрөп килеү ҙә етә. [16]
Шулай уҡ темалар арауығында сәйәхәт итеү ҙә ярҙам итә. Күп төрлө темаларҙы тикшерһәгеҙ, һеҙҙә яңы идеялар күберәк булыр, өлөшләтә сөнки был «болгарка» өсөн эшкәртергә ҙурыраҡ майҙан бирә, өлөшләтә сөнки аналогиялар яңы идеяларҙың айырыуса уңдырышлы сығанағы булып тора.
Тик иғтибарығыҙҙы бик күп темалар араһында тигеҙ бүлмәгеҙ, юғиһә көсөгөҙ бик тарҡау булыр. Һеҙ уны дәрәжә ҡанунына (power law) оҡшаш нәмәгә ярашлы бүлергә тейешһегеҙ. [17] Бер нисә тема менән профессиональ кимәлдә ҡыҙыҡһынығыҙ, ә башҡа бик күптәре менән ябай ғына ҡыҙыҡһыныу белдерегеҙ.
Ҡыҙыҡһыныусанлыҡ һәм үҙенсәлеклелек тығыҙ бәйләнгән. Ҡыҙыҡһыныусанлыҡ яңы эш материалдары биреп, үҙенсәлеклелекте туҡландыра. Әммә бәйләнеш бынан да тәрәнерәк. Ҡыҙыҡһыныусанлыҡ үҙе үк бер төр үҙенсәлеклелек булып тора; яуаптар өсөн үҙенсәлеклелек ниндәй булһа, һорауҙар өсөн ҡыҙыҡһыныусанлыҡ яҡынса шундай. Ә һорауҙар иң яҡшы осраҡта яуаптарҙың ҙур өлөшөн тәшкил иткәнгә күрә, ҡыҙыҡһыныусанлыҡ үҙ сигендә ижади көс булып тора.
Яңы идеяларға эйә булыу — сәйер уйын, сөнки ул ғәҙәттә тап танауығыҙ аҫтында булған нәмәләрҙе күреүҙән тора. Яңы идеяны күргәс, ул асыҡ һәм аңлашылыусан булып күренә башлай. Ниңә быны элегерәк бер кем дә уйламаған икән?
Бер үк ваҡытта яңы һәм ап-асыҡ күренгән идея, моғайын, яҡшы идеялыр.
Асыҡ нәмәне күреү еңел кеүек ишетелә. Шулай ҙа, тәжрибә күрһәтеүенсә, яңы идеяларға килеү ҡыйын. Был күренгән ҡапма-ҡаршылыҡтың сәбәбе нимәлә? Яңы идеяны күреү өсөн ғәҙәттә донъяға ҡарашығыҙҙы үҙгәртеү талап ителеүендә. Беҙ донъяны беҙгә бер үк ваҡытта ярҙам да иткән, сикләгән дә моделдәр аша күрәбеҙ. Һынған моделде төҙәткәндә, яңы идеялар ап-асыҡ булып китә. Әммә боҙоҡ моделде күреү һәм төҙәтеү ҡыйын. Яңы идеялар тап ошолай бер үк ваҡытта асыҡ та һәм асыу өсөн ҡыйын да була ала: уларҙы ҡыйын нәмәне эшләгәндән һуң күреүе еңел.
Боҙоҡ моделдәрҙе табыуҙың бер юлы — башҡаларға ҡарағанда талапсаныраҡ булыу. Донъяның боҙоҡ моделдәре ысынбарлыҡҡа бәрелгән урында эҙҙәр һәм билдәләр ҡалдыра. Күпселек кешеләр был билдәләрҙе күрергә теләмәй. Уларҙың үҙҙәренең хәҙерге моделенә бәйләнгән булыуын әйтеү генә аҙ булыр ине; улар шул моделдә фекер йөрөтә; шуға күрә уның һыныуы ҡалдырған эҙҙәрҙе, һуңынан ҡарағанда ни тиклем күренеп торһа ла, күрмәмешкә һалышырға ынтыласаҡтар.
Яңы идеялар табыу өсөн йөҙ сөйөрөү урынына һыныу билдәләренә йәбешергә кәрәк. Эйнштейн тап шулай эшләгән дә. Ул Максвелл тигеҙләмәләренең ҡырағай эҙемтәләрен яңы идеялар эҙләгәнгә күрә түгел, ә нығыраҡ талапсан булғанға күрә күрә алған.
Һеҙгә кәрәк булған икенсе нәмә — ҡағиҙәләрҙе боҙорға әҙерлек. Нисек кенә парадоксаль яңғырамаһын, әгәр үҙегеҙҙең донъя моделеген төҙәтергә теләһәгеҙ, ҡағиҙәләрҙе боҙоуға тыныс ҡараған кеше булыу ярҙам итә. Һеҙҙе лә индереп, һәр кем башта уртаҡлашҡан иҫке моделдең күҙлегенән ҡарағанда, яңы модель ғәҙәттә, һис юғында, өндәшмәҫтән ҡабул ителгән ҡағиҙәләрҙе боҙа.
Ҡағиҙәләрҙе боҙоуҙың ни тиклем кимәлдә талап ителеүен аҙҙар аңлай, сөнки яңы идеялар уңышҡа өлгәшкәс, күпкә консерватив булып күренә башлай. Улар үҙҙәре менән алып килгән яңы донъя моделен ҡулланған ваҡытта тулыһынса аҡыллы булып тойола. Әммә үҙ ваҡытында улай булмаған; гелиоцентрик моделде хатта астрономдар араһында ла дөйөм ҡабул итеү өсөн быуаттың ҙур өлөшө киткән, сөнки ул шул тиклем яңылыш тойолған.
Ысынында иһә, уйлап ҡараһағыҙ, яҡшы яңы идея күпселек кешегә насар булып күренергә тейеш, юғиһә уны күптән инде кемдер тикшереп ҡарар ине. Шуға күрә һеҙ аҡылһыҙ һымаҡ күренгән, әммә дөрөҫ мәғәнәлә аҡылһыҙ булған идеяларҙы эҙләйһегеҙ. Быларҙы нисек танырға? Бер ниндәй шикһеҙ тип әйтеп булмай. Йыш ҡына насар булып күренгән идеялар ысындан да насар була. Ләкин дөрөҫ төргә ҡараған аҡылһыҙ идеялар тулҡынландырғыс булырға тартыла; улар тәрән эҙемтәләргә бай; шул уҡ ваҡытта ябай ғына насар идеялар төшөнкөлөккә этәрә.
Ҡағиҙәләрҙе еңел боҙоуҙың ике ысулы бар: уларҙы боҙоуҙан ләззәт алыу һәм уларға битараф булыу. Мин был ике осраҡты агрессив һәм пассив рәүештә бойондороҡһоҙ фекерле булыу тип атайым.
Агрессив бойондороҡһоҙ фекерлеләр — шаян, тыңлауһыҙ кешеләр. Ҡағиҙәләр уларҙы туҡтата алмауы өҫтөнә, уларҙы боҙоу уларға өҫтәмә энергия бирә. Бындай төр кешеләр өсөн проекттың батырлығы менән һоҡланыу уны башлап ебәреү өсөн етерлек әүҙемләштереү энергияһы бирә.
Ҡағиҙәләрҙе боҙоуҙың икенсе юлы — улар тураһында ҡайғырмау йәки, бәлки, уларҙың барлығын белмәү ҙә. Яңы башлаусылар һәм ситтән килгәндәрҙең йыш ҡына яңы асыштар яһауының сәбәбе ошонда; уларҙың өлкәләге фараз-ҡағиҙәләрҙе белмәүе ваҡытлыса пассив бойондороҡһоҙ фекерлелек сығанағы булып хеҙмәт итә. Аспергер синдромы булған кешеләр ҙә (Aspies) ғәҙәти ҡараштарға ҡарата үҙенсәлекле иммунитетҡа эйә кеүек. Мин белгән бер нисә кеше был уларға яңы идеялар табырға ярҙам итә, тип әйтә.
Талапсанлыҡ һәм ҡағиҙәләрҙе боҙоу сәйер ҡушылма булып ишетелә. Күмәк мәҙәниәттә улар ҡапма-ҡаршы ҡуйыла. Ләкин популяр мәҙәниәттең был йәһәттән моделе боҙоҡ. Ул мәсьәләләрҙе сүп-сар тип фаразлай, ә мөһим булмаған эштәрҙә талапсанлыҡ менән ҡағиҙә боҙоу ысындан да ҡапма-ҡаршы тора. Әммә ысынында мөһим булған һорауҙарҙа ҡағиҙәләрҙе боҙоусылар ғына ысынлап та талапсан була ала.
Иғтибарҙан ситтә ҡалған идея йыш ҡына ярымфиналға тиклем еңелмәй. Һеҙ уны аҫаҡыл менән күрәһегеҙ, ләкин һуңынан аҫаҡылығығыҙҙың икенсе өлөшө уны юҡ итә, сөнки ул бигерәк сәйер, үтә хәүефле, саманан тыш күп эш талап иткән йәки бик бәхәсле булыр ине. Был тулҡынландырғыс мөмкинлекте фаразлай: әгәр ошондай фильтрҙарҙы һүндерә алһағыҙ, күберәк яңы идеялар күрер инегеҙ.
Быны эшләүҙең бер ысулы — башҡа берәүгә тикшереп ҡарау өсөн ниндәй идеялар яҡшы булыр ине, тип һорау. Шул саҡта аҫаҡылығығыҙ һеҙҙе яҡлар өсөн уларҙы кире ҡаҡмаясаҡ.
Һеҙ шулай уҡ иғтибарһыҙ ҡалған идеяларҙы икенсе яҡтан эшләп таба алаһығыҙ: уларҙы нимә ҡаплап тороуынан башлап. Ҡәҙерләнгән, әммә яңылыш булған һәр принцип үҙенә ҡаршы килгәнлектән тикшерелмәй ҡалған ҡиммәтле идеяларҙың үле зонаһы менән уратып алынған.
Диндәр — ҡәҙерләнгән, әммә яңылыш принциптар тупланмаһы. Шуға күрә тура мәғәнәлә лә, күсмә мәғәнәлә лә дин тип тасуирлана алған теләһә ниндәй нәмәнең күләгәһендә тикшерелмәгән ҡиммәтле идеялар буласаҡ. Коперник менән Дарвин икеһе лә ошо типтағы асыштар яһаған. [18]
Һеҙҙең өлкәләге кешеләр, үҙҙәре уйлағанса асыҡ булмаҫҡа мөмкин булған ниндәйҙер принципҡа артыҡ ныҡ бәйләнеп, нимәгә «табына»? Унан баш тартһағыҙ, нимә мөмкин булып китә?
Кешеләр ниндәй проблемаларҙы сисергә кәрәклеген хәл итеүгә ҡарағанда, проблемаларҙы сисеүҙә күпкә күберәк үҙенсәлеклелек күрһәтә. Хатта иң аҡыллылар ҙа нимә өҫтөндә эшләргә кәрәклеген билдәләгәндә ғәжәп консерватив була ала. Бер ҡасан да мода артынан ҡыумаған кешеләр ҙә модала булған мәсьәләләр өҫтөндә эшләү упҡынына тартыла.
Кешеләрҙең сиселештәрҙе һайлауға ҡарағанда проблемаларҙы һайлағанда нығыраҡ консерватив булыуының бер сәбәбе — мәсьәләләрҙең ҙурыраҡ ставка булыуында. Бер мәсьәлә һеҙҙе йылдар буйы биләп тора ала, ә сиселеште тикшереү бер нисә көн генә алырға мөмкин. Ләкин шулай ҙа күпселек кеше артыҡ консерватив тип уйлайым. Улар хәүефкә генә түгел, модаға ла яуап бирә. Модала булмаған мәсьәләләр тейешле баһаланмай.
Модала булмаған мәсьәләләрҙең иң ҡыҙыҡлы төрҙәренең береһе — кешеләр тулыһынса өйрәнелгән тип уйлаған, әммә асылда улай булмаған мәсьәлә. Бөйөк эш йыш ҡына булған нәмәне ала һәм уның йәшерен потенциалын аса. Дюрер ҙа, Ватт та быны эшләгән. Шуға күрә, әгәр һеҙҙе башҡалар «төбөнә еткән» тип иҫәпләгән өлкә ҡыҙыҡһындырһа, уларҙың шикләнеүҙәре һеҙҙе туҡтатмаһын. Кешеләр был мәсьәләлә йыш яңылыша.
Модала булмаған мәсьәлә өҫтөндә эшләү бик рәхәт булырға мөмкин. Бер ниндәй шау-шыу йәки ашығыу юҡ. Мөмкинлекселәр (opportunists) ҙә, тәнҡитселәр ҙә башҡа ерҙә мәшғүл. Был өлкәләге ғәмәлдәге эш йыш ҡына иҫке мәктәптең ныҡлығына эйә. Һәм башҡаса әрәм булырлыҡ идеяларҙы үҫтереүҙә ҡәнәғәтләнерлек һаҡсыллыҡ тойғоһо бар.
Әммә иғтибарҙан ситтә ҡалған мәсьәләнең иң таралған төрө моданан сыҡҡан мәғәнәлә асыҡтан-асыҡ модаһыҙ түгел. Ул бары тик ысынында нисек мөһим булһа, шул тиклем мөһим булып күренмәй. Уларҙы нисек табырға? Үҙ теләктәрегеҙгә ирек биреп — ҡыҙыҡһыныуығыҙға юл асып һәм башығыҙҙағы фәҡәт «мөһим» мәсьәләләр өҫтөндә генә эшләргә тейешһегеҙ тигән бәләкәй тауышты, һис юғында ваҡытлыса, баҫып тороп.
Һеҙгә ысынында мөһим проблемалар өҫтөндә эшләргә кәрәк, әммә нимә мөһим һанала тигән һорауҙа бөтәһе лә тиерлек артыҡ консерватив. Әгәр һеҙҙең яҡында мөһим, әммә күҙҙән ысҡынған проблема булһа, ул, бәлки, һеҙҙең аҫаҡыл радарына эләккән дә инде. Шуға күрә үҙегеҙҙән һорап ҡарағыҙ: әгәр һеҙ «етди» эштән ял алып, бары тик бик ҡыҙыҡ булғанға күрә генә берәй нәмә менән шөғөлләнергә теләһәгеҙ, нимә эшләр инегеҙ? Яуап, моғайын, күренгәненән күпкә мөһимерәктер.
Мәсьәләләрҙе һайлауҙа үҙенсәлеклелек уларҙы сисеүҙәге үҙенсәлеклелеккә ҡарағанда ла мөһимерәк күренә. Тап ошо тотош яңы өлкәләр асҡан кешеләрҙе айырып тора. Шуға күрә бары тик башланғыс аҙым — нимә өҫтөндә эшләргә икәнен хәл итеү — кеүек күренгән нәмә билдәле бер мәғәнәлә бөтә уйындың асҡысы булып тора.
Быны аҙҙар аңлай. Яңы идеялар тураһында иң ҙур яңылышыуҙарҙың береһе уларҙың составындағы һорау һәм яуап нисбәтенә ҡағыла. Кешеләр ҙур идеяларҙы яуаптар тип уйлай, әммә йыш ҡына төп асыш һорауҙың үҙендә була.
Беҙҙең һорауҙарҙы тейешенсә баһаламауыбыҙҙың бер сәбәбе — уларҙың мәктәптәрҙә ҡулланылыу рәүешендә. Мәктәптәрҙә улар тарҡалыусан киҫәксәләр һымаҡ яуап бирелгәнгә тиклем бик ҡыҫҡа ғына йәшәй. Әммә ысынында яҡшы һорау бынан күпкә артығыраҡ була ала. Ысынлап та яҡшы һорау — өлөшләтә асыш ул. Яңы төрҙәр нисек барлыҡҡа килә? Есемдәрҙең ергә төшөүенә сәбәпсе булған көс планеталарҙы орбиталарында тотоп торған көс менән бер үкме? Бындай һорауҙарҙы биреү менән үк һеҙ тулҡынландырғыс яңы биләмәлә булаһығыҙ.
Яуапһыҙ һорауҙарҙы үҙең менән йөрөтөү уңайһыҙ булырға мөмкин. Әммә уларҙы күберәк йөрөткән һайын, сиселеште күреү ихтималлығы ҙурыраҡ — йәки, бәлки, тағы ла ҡыҙыҡлырағы, ике яуапһыҙ һорауҙың бер үк булыуын тойоп ҡалыу мөмкинлеге арта.
Ҡайһы ваҡыт һорауҙы үҙегеҙ менән оҙаҡ йөрөтәһегеҙ. Бөйөк эш йыш ҡына күп йылдар элек — хатта бала сағығыҙҙа — күргән һәм уйлауҙан туҡтай алмаған һорауға кире ҡайтыуҙан барлыҡҡа килә. Кешеләр йәшлек хыялдарын һаҡлау мөһимлеге тураһында күп һөйләй, әммә йәшлек һорауҙарығыҙҙы йәнле тотоу ҙа шул тиклем үк мөһим. [19]
Был ысын профессионаллыҡтың (expertise) уның халыҡ күҙаллауынан иң ныҡ айырылған урындарының береһе. Ғәҙәти ҡарашта белгестәр үҙҙәренә тулыһынса ышана. Әммә ысынында һеҙ ни тиклем нығыраҡ аптырашта булһағыҙ, шул тиклем яҡшыраҡ, әгәр ҙә (а) һеҙҙе хайран ҡалдырған нәмәләр мөһим булһа, һәм (б) уларҙы башҡа бер кем дә аңламаһа.
Яңы идея асылыр алдынан булған мәл тураһында уйлап ҡарағыҙ. Йыш ҡына етерлек тәжрибәһе булған берәү ниндәйҙер нәмәгә аптырап ҡала. Тимәк, үҙенсәлеклелек өлөшләтә аптырауҙан — хайран ҡалыуҙан тора! Һеҙ донъяның йомаҡтар менән тулы булыуына күнегергә һәм уларҙы күрергә әҙер булырға тейешһегеҙ, әммә уларҙы сисергә теләмәҫлек кимәлдә үк битараф булмаҫҡа тейешһегеҙ. [20]
Яуапһыҙ һорауҙарға бай булыу — шәп нәмә. Һәм был байҙар тағы ла байыған осраҡтарҙың береһе, сөнки яңы һорауҙар алыуҙың иң яҡшы юлы — булған һорауҙарға яуап бирергә тырышыу. Һорауҙар яуаптарға ғына түгел, яңы һорауҙарға ла алып килә.
Иң яҡшы һорауҙар яуап биреү барышында үҫә. Һеҙ ғәмәлдәге парадигманан сығып торған епте күрәһегеҙ ҙә уны тартаһығыҙ, ә ул оҙонайғандан-оҙоная бара. Шуға күрә яуап бирергә тырышыр алдынан һорауҙың мотлаҡ ҙур булыуын талап итмәгеҙ. Быны алдан белеүе һирәк мөмкин. Хатта шул епте күреп ҡалыу ҙа ҡыйын, ә уны тартһаң, күпме һүтеләсәген күҙаллау тураһында әйтеп тә тораһы түгел.
Төрлө нәмә менән ҡыҙыҡһыныусан булыу яҡшыраҡ — күп ептәрҙе бер аҙ тартып ҡарарға һәм нимә килеп сыҡҡанын күрергә кәрәк. Оло эштәр бәләкәйҙән башлана. Бөйөк нәмәләрҙең башланғыс варианттары йыш ҡына ябай ғына эксперименттар, өҫтәмә проекттар йәки һөйләшеүҙәр булған, улар һуңынан ҙурыраҡ нәмәгә әйләнгән. Шуға күрә бик күп ваҡ эштәр башлағыҙ.
Уңдырышлы (prolific) булыу тейешенсә баһаланмай. Төрлө нәмәне күберәк һынап ҡараған һайын, яңы нәмә асыу ихтималлығы ла шул тиклем ҙурыраҡ. Шуны ғына аңлағыҙ: күп нәмәне һынап ҡарау — эшләмәгән күп нәмәне һынап ҡарау тигәнде лә аңлата. Күп насар идеяларһыҙ күп яҡшы идеяларға эйә була алмайһығыҙ. [21]
Элек эшләнгән бар нәмәне өйрәнеүҙән башлау яуаплыраҡ булып күренһә лә, төрлө нәмәне һынап ҡарап, һеҙ тиҙерәк өйрәнерһегеҙ һәм күберәк ҡәнәғәтлек алырһығыҙ. Һәм уларға һуңынан ҡарағанда алдағы эштәрҙе яҡшыраҡ аңларһығыҙ. Шуға күрә башларға батырсылыҡ итегеҙ. Ә башлау бәләкәйҙән башлауҙы аңлатҡанда, был күпкә еңелерәк; был ике идея пазл киҫәктәре кеүек бер-береһенә ярашып тора.
Бәләкәйҙән башлап бөйөк эштәргә нисек өлгәшергә? Эҙмә-эҙлекле версиялар эшләү аша. Бөйөк нәмәләр һәр ваҡыт тиерлек эҙмә-эҙлекле версияларҙа яһала. Һеҙ бәләкәй нәмәнән башлайһығыҙ һәм уны үҫтерәһегеҙ, ә һуңғы версия үҙегеҙ планлаштыра алған һәр нәмәнән аҡыллыраҡ та, амбициялыраҡ та булып сыға.
Кешеләр өсөн нимәлер эшләгәндә эҙмә-эҙлекле версиялар эшләү айырыуса файҙалы — башланғыс версияны тиҙ арала уларға күрһәтергә, ә һуңынан уларҙың яуабына таянып уны камиллаштырырға кәрәк.
Эшләй алырлыҡ иң ябай нәмәнән башлағыҙ. Ғәжәп, әммә йыш ҡына ул эшләп тә китә. Эшләмәһә лә, был, һис юғында, башларға ярҙам итәсәк.
Ниндәй ҙә булһа бер версияға артыҡ күп яңылыҡ тығырға тырышмағыҙ. Быны беренсе версия менән эшләү өсөн («сығарыу өсөн артыҡ оҙаҡ ваҡыт алыу») һәм икенсеһе өсөн («икенсе система эффекты») айырым исемдәр бар, әммә былар икеһе лә дөйөмөрәк принциптың миҫалдары ғына.
Яңы проекттың иртә версияһын ҡайһы ваҡыт уйынсыҡ тип кире ҡағалар. Кешеләр шулай эшләгәндә, был яҡшы билдә. Был унда яңы идеяға кәрәкле бар нәмәнең барлығын аңлата, масштабтан башҡа, ә масштаб һуңынан үҙе киләсәк. [22]
Бәләкәйҙән башлап уны үҫтереүгә альтернатива — нимә эшләргә йыйынғанығыҙҙы алдан планлаштырыу. Һәм планлаштырыу ғәҙәттә яуаплыраҡ һайлау булып тойола. «Беҙ x эшләйәсәкбеҙ, унан һуң y, ә һуңынан z» тип әйтеү «беҙ x эшләп ҡарайбыҙ һәм нимә килеп сығырын күрербеҙ» тип әйтеүгә ҡарағанда ойошҡаныраҡ ишетелә. Һәм ул ысындан да нығыраҡ ойошҡан; бары тик улай яҡшы эшләмәй.
Үҙенән-үҙе планлаштырыу яҡшы нәмә түгел. Ҡайһы ваҡыт ул кәрәк, әммә был кәрәкле яуызлыҡ — ҡаты шарттарға яуап. Был һығылмалы булмаған мөхит менән эшләгәнгә йәки бик күп кешеләрҙең көсөн берләштерергә кәрәк булғанға күрә эшләргә мәжбүр булған нәмә. Әгәр проекттарҙы бәләкәй тотһағыҙ һәм һығылмалы саралар ҡулланһағыҙ, шул тиклем күп планлаштырырға кәрәкмәй, һәм дизайндарығыҙ урынына үҫешә ала.
Мөмкин тиклем хәүеф алығыҙ. Һөҙөмтәле баҙарҙа хәүеф табышҡа пропорциональ, шуға күрә аныҡлыҡты түгел, ә юғары көтөлгән ҡиммәткә эйә ставканы эҙләгеҙ. Әгәр ваҡыты-ваҡыты менән уңышһыҙлыҡҡа осрамаһағыҙ, һеҙ, моғайын, артыҡ консервативһығыҙҙыр.
Консерватизм ғәҙәттә өлкәндәр менән бәйләнһә лә, тап йәштәр ошо хатаны яһарға тартыла. Тәжрибәһеҙлек уларҙы хәүефтән ҡурҡыта, әммә тап йәш саҡта һеҙ иң күп хәүефкә бара алаһығыҙ.
Хатта уңышһыҙ булған проект та ҡиммәтле булырға мөмкин. Уның өҫтөндә эшләү барышында һеҙ башҡалар һирәк күргән биләмәләрҙе үтерһегеҙ һәм башҡалар һирәк биргән һорауҙар менән осрашырһығыҙ. Һәм бер аҙ саманан тыш ҡыйын булған нәмәне эшләргә тырышҡанда осраған һорауҙарҙан да яҡшыраҡ сығанаҡ юҡтыр ул.
Йәш сағығыҙҙа йәшлектең өҫтөнлөктәрен ҡулланығыҙ, ә олоғайғас — оло йәштең өҫтөнлөктәрен. Йәшлектең өҫтөнлөктәре — энергия, ваҡыт, оптимизм һәм ирек. Ололоҡтоң өҫтөнлөктәре — белем, һөҙөмтәлелек, аҡса һәм көс. Тырышлыҡ һалһағыҙ, һуңғыларының ҡайһы берҙәренә йәш саҡта уҡ өлгәшә алаһығыҙ, ә алдағыларының ҡайһы берҙәрен ҡартайғансы һаҡлап ҡала алаһығыҙ.
Өлкәндәрҙең үҙҙәрендә ниндәй өҫтөнлөктәр барлығын белеү кеүек отошло яғы ла бар. Йәштәр йыш ҡына уларҙы аңлап та бөтмәй. Иң ҙуры, моғайын, ваҡыттыр. Йәштәр ваҡыт йәһәтенән ни тиклем бай булыуҙарын белмәй ҙә. Был ваҡытты өҫтөнлөккә әйләндереүҙең иң яҡшы юлы — уны бер аҙ еңел-елпе юлдар менән ҡулланыу: ҡыҙыҡһыныу арҡаһында ғына белмәһәң дә булырлыҡ берәй нәмәне өйрәнеү, йәки бары тик бик һәйбәт булғанға ғына берәй нимә яһап ҡарау, йә булмаһа берәй нәмәлә ғәҙәттән тыш оҫтарып китеү.
Ошо «бер аҙ» тигән һүҙ — мөһим шарт. Йәш сағығыҙҙа ваҡытты йомарт сарыф итегеҙ, ләкин уны бушҡа әрәм итмәгеҙ. Ваҡытты әрәмләү булырмы тип борсолған эште эшләү менән уның аныҡ әрәм буласағын белеп тороп эшләү араһында ҙур айырма бар. Беренсеһе — кәм тигәндә бер ставка, һәм ул, бәлки, һеҙ уйлағандан да яҡшыраҡтыр. [23]
Йәшлектең, йәғни тәжрибәһеҙлектең иң нескә өҫтөнлөгө — барыһын да яңы күҙ менән күреүегеҙҙә. Мейегеҙ берәй идеяны беренсе тапҡыр ҡабул иткәндә, улар ҡайһы саҡта бер-береһенә тулыһынса ярашып бөтмәй. Ғәҙәттә проблема һеҙҙең мейегеҙҙә була, әммә ҡайһы берҙә — идеяның үҙендә. Уның бер өлөшө уңайһыҙ ҡалҡып тора һәм шул турала уйлағанда һеҙгә сәнселә. Идеяға күнеккән кешеләр уны күрмәмешкә һалышырға өйрәнгән, әммә һеҙҙә улай итмәҫкә мөмкинлек бар. [24]
Шуға күрә беренсе тапҡыр берәй нәмәне өйрәнгәндә, дөрөҫ түгел йәки етешмәй кеүек күренгән нәмәләргә иғтибар итегеҙ. Һеҙҙе уларҙы иғтибарһыҙ ҡалдырыу ҡыҙыҡтырыр, сөнки 99% осраҡта проблема һеҙҙә була. Һәм алға барыр өсөн шиктәрегеҙҙе ваҡытлыса ситкә ҡуйырға тура килеүе лә бар. Ләкин уларҙы онотмағыҙ. Темаға тәрәнерәк төшөнгәс, кире ҡайтып, уларҙың һаман барлығын тикшерегеҙ. Әгәр улар әлеге белемегеҙ яҡтылығында һаман да ғәмәлдә булһа, улар, моғайын, әле асылмаған идеяны белдерәлер.
Тәжрибәнән алған иң ҡиммәтле белемдең береһе — нимә тураһында борсолорға кәрәкмәгәнен белеү. Йәштәр мөһим булыуы мөмкин булған бар нәмәне белә, әммә уларҙың сағыштырма мөһимлеген белмәй. Шуға күрә улар бер нисә нәмә тураһында күберәк һәм ҡалғандары тураһында бөтөнләй борсолмаҫҡа тейеш булған саҡта, барыһы тураһында ла тигеҙ борсола.
Ләкин белмәгәнегеҙ — тәжрибәһеҙлек менән бәйле проблеманың яртыһы ғына. Икенсе яртыһы — һеҙ дөрөҫ түгел нәмәне белә тип иҫәпләүегеҙ. Һеҙ бәлиғ тормошҡа башығыҙ тулы һаташыуҙар — насар ғәҙәттәр һәм өйрәтелгән ялған нәмәләр — менән киләһегеҙ, һәм эшләргә теләгән эш юлында торған һаташыуҙарҙы таҙартмайынса, бөйөк эш башҡара алмаясаҡһығыҙ.
Башығыҙҙа ҡалған күп кенә һаташыуҙар мәктәптәр тарафынан ҡалдырыла. Беҙ мәктәптәргә шул тиклем күнеккәнбеҙ, хатта мәктәпкә йөрөүҙе үҙенән-үҙе белем алыу менән тиңләштерәбеҙ, әммә ысынында мәктәптәрҙең белем алыу һәм фекерләү тураһындағы төшөнсәләребеҙҙе боҙған төрлө сәйер сифаттары бар.
Мәҫәлән, мәктәптәр пассивлыҡ тыуҙыра. Бала сағығыҙҙан уҡ класс алдында нимәне өйрәнергә кәрәклеген әйткән һәм шунан һуң һеҙҙең уны өйрәнеүегеҙҙе баһалаған абруйлы зат торҙо. Ләкин дәрестәр ҙә, имтихандар ҙа уҡыуҙың үҙенсәлекле асылы түгел; улар мәктәптәрҙең ғәҙәттә нисек ойошторолоуының эҙемтәләре генә.
Был пассивлыҡты ни тиклем тиҙерәк еңһәгеҙ, шул тиклем яҡшыраҡ. Әгәр һеҙ һаман мәктәптә булһағыҙ, белемегеҙгә үҙ проектығыҙ итеп, ә уҡытыусыларға һеҙҙең өсөн эшләүселәр итеп ҡарарға тырышығыҙ, киреһенсә түгел. Был бер аҙ арттырыу һымаҡ тойолор, әммә был сәйер уй эксперименты ғына түгел. Был иҡтисади йәһәттән дөрөҫлөк, ә иң яҡшы осраҡта — интеллектуаль яҡтан да. Иң яҡшы уҡытыусылар һеҙҙең етәксегеҙ булырға теләмәй. Улар материал аша һеҙҙе һөйрәп барғансы, һеҙ уларҙы кәңәш сығанағы сифатында ҡулланып, үҙегеҙ алға ынтылһағыҙ, хуп күрер ине.
Мәктәптәр шулай уҡ эштең ниндәй булыуы тураһында яңылыш фекер тыуҙыра. Мәктәптә һеҙгә мәсьәләләрҙең ниндәй булыуын әйтәләр, һәм улар һәр ваҡыт тиерлек ошоғаса өйрәнгән белемдән артыҡты талап итмәйенсә сиселә. Ысын тормошта иһә проблемаларҙың нимәнән ғибәрәт булыуын үҙегеҙгә асыҡларға тура килә, һәм уларҙың ғөмүмән сиселеүе бармы-юҡмы икәнен дә йыш ҡына белмәйһегеҙ.
Әммә, бәлки, мәктәптәрҙең эшләгән иң насар яғы — имтиханды алдап отоуға өйрәтеүҙер. Былай эшләп, бөйөк эш башҡара алмайһығыҙ. Алланы алдап булмай. Шуға күрә бындай еңел юлдарҙы эҙләүҙән туҡтағыҙ. Системаны еңеү юлы — эштең үҙен кәметеүҙә түгел, ә башҡалар күрмәгән мәсьәләләргә һәм сиселештәргә иғтибар итеүҙә.
Үҙегеҙҙе кемдеңдер ҡарамағында, һеҙгә берәй «ҙур мөмкинлек» бирер тип көтөп ултырыусы итеп күрмәгеҙ. Был дөрөҫ булған осраҡта ла, уға өлгәшеүҙең иң яҡшы юлы абруйлы кешеләр артынан йүгереү түгел, ә яҡшы эш эшләүгә иғтибар итеү булыр ине.
Һәм комиссиялар тарафынан кире ҡағылыуҙы йөрәгегеҙгә яҡын алмағыҙ. Ҡабул итеү бүлектәрен һәм бүләкләү комиссияларын хайран ҡалдырған сифаттар бөйөк эш башҡарыу өсөн талап ителгәндәрҙән бөтөнләй башҡа. Һайлап алыу комиссияларының ҡарарҙары кире бәйләнеш системаһының бер өлөшө булған осраҡта ғына мәғәнәгә эйә, ә уларҙың бик аҙы ғына шундай.
Өлкәлә яңы булған кешеләр йыш ҡына булған эштәрҙе күсереп яһай. Бында бер ниндәй ҙә насарлыҡ юҡ. Берәй нәмәнең нисек эшләгәнен аңлау өсөн уны ҡабатлап яһарға тырышыуҙан да яҡшыраҡ юл юҡ. Шулай уҡ күсереп яһау эшегеҙҙе мотлаҡ оригиналь түгел итмәй. Үҙенсәлеклелек — ул иҫке идеяларҙың булмауы түгел, ә яңы идеяларҙың булыуы.
Күсереп яһауҙың яҡшы һәм насар юлы бар. Әгәр берәй нәмәне күсерәһегеҙ икән, йәшерен йәки, унан да яманыраҡ, аңһыҙ рәүештә түгел, ә асыҡтан-асыҡ эшләгеҙ. Билдәле яңылыш тәғәйенләнгән «Бөйөк рәссамдар урлай» тигән фраза тап ошоно аңлата. Күсереп яһауҙы насар танытҡан ысынлап та ҡурҡыныс төрө — уны үҙегеҙ ҙә аңламай башҡарыу, сөнки һеҙ башҡалар һалған рельстар буйлап барған поездан башҡа бер ни түгелһегеҙ. Әммә икенсе сиктән ҡарағанда, күсереп яһау буйһоноуҙы түгел, киреһенсә, өҫтөнлөктө күрһәтә ала. [25]
Күп кенә өлкәләрҙә тәүге хеҙмәттәрегеҙҙең башҡаларҙыҡына нигеҙләнеүе ҡотолғоһоҙ тиерлек була. Проекттар буш урында һирәк тыуа. Ғәҙәттә улар элекке эштәргә яуап рәүешендә барлыҡҡа килә. Тәү башлап тотонғанда, һеҙҙең элекке эшегеҙ юҡ; әгәр берәй нимәгә яуап ҡайтарырға кәрәк булһа, ул башҡаларҙыҡы булырға тейеш. Танылғас, үҙ эшегеҙгә яуап ҡайтара алаһығыҙ. Әммә беренсеһе үҙләштерелгән тип аталһа ла, ә икенсеһе аталмаһа ла, төҙөлөшө буйынса был ике осраҡ күренеүенә ҡарағанда оҡшашыраҡ.
Ҡыҙыҡ, әммә иң яңы идеяларҙың үҙенсәлекле яңылығы ҡайһы саҡта уларҙы тәүҙә үҙҙәре булғанға ҡарағанда нығыраҡ үҙләштерелгән кеүек итә. Яңы асыштарҙы йыш ҡына тәүҙә булған нимәләрҙең бер төрө итеп күҙ алдына килтерергә тура килә, хатта уларҙы асыусыларға ла, сөнки уларҙы белдереү өсөн төшөнсәләр һүҙлеге әлегә юҡ.
Шулай ҙа күсереп алыуҙың билдәле бер хәүефтәре бар. Береһе шул: һеҙ элекке нимәләрҙе күсерергә ынтыласаҡһығыҙ — үҙ заманында белемдең алғы сафында булған, әммә хәҙер ундай булмаған нәмәләрҙе.
Һәм берәй нимәне күсереп алғанда, уның һәр үҙенсәлеген күсермәгеҙ. Ҡайһы берҙәре һеҙҙе көлкөгә ҡалдырыр. Мәҫәлән, әгәр һеҙгә 18 йәш булһа, 50 йәшлек күренекле профессорҙың ҡыланышын, йә йөҙҙәрсә йыл үткәс, Яңырыу дәүере шиғырының идиомаларын күсермәгеҙ.
Һеҙ һоҡланған нәмәләрҙең ҡайһы бер үҙенсәлектәре — улар шул үҙенсәлектәргә ҡарамаҫтан уңышҡа өлгәшкән етешһеҙлектәр. Ысынлап та, оҡшатыу иң еңел булған үҙенсәлектәрҙең етешһеҙлек булыу ихтималлығы ҙурыраҡ.
Был бигерәк тә тәртипкә ҡағыла. Ҡайһы бер талантлы кешеләр мыҡты, насар холоҡло була, һәм был тәжрибәһеҙҙәргә ҡайһы саҡта мыҡты булыу таланттың бер өлөшө кеүек тойолорға мөмкин. Улай түгел; талантлы булыу — уларҙың бынан язаһыҙ ҡотолоу юлы ғына.
Күсереп алыуҙың иң көслө төрҙәренең береһе — бер өлкәнән икенсе өлкәгә күсереү. Тарих ошондай осраҡлы асыштар менән шул тиклем тулы, хатта башҡа төрлө эштәрҙе белә тороп өйрәнеп, осраҡҡа ярҙам итеү файҙалы булырға мөмкин. Әгәр уларға метафора булырға ирек бирһәгеҙ, шаҡтай алыҫ өлкәләрҙән идеялар ала алаһығыҙ.
Тиҫкәре миҫалдар ҙа ыңғайҙары кеүек илһамландырғыс була ала. Ысынлап та, насар башҡарылған эштәрҙән ҡайһы саҡта яҡшы башҡарылғандарына ҡарағанда күберәк өйрәнергә була; нимә кәрәклеге ҡайһы ваҡытта ул булмағанда ғына асыҡлана.
Әгәр һеҙҙең өлкәләге иң яҡшы кешеләрҙең күбеһе бер урынға йыйылған булһа, унда бер аҙ ваҡытҡа барып ҡайтыу ғәҙәттә яҡшы идея. Был һеҙҙең амбицияларығыҙҙы арттырасаҡ, шулай уҡ был кешеләрҙең дә ябай кеше икәнен күрһәтеп, үҙ үҙегеҙгә ышанысығыҙҙы үҫтерәсәк. [26]
Әгәр ихлас булһағыҙ, моғайын, көткәнегеҙҙән дә йылыраҡ ҡабул ителерһегеҙ. Берәй эштә бик оҫта булған кешеләрҙең күбеһе был турала ысын күңелдән ҡыҙыҡһынған һәр кем менән һөйләшергә шат буласаҡ. Әгәр улар үҙ эшендә ысынлап та яҡшы булһа, моғайын, уларҙың был эшкә һәүәҫкәр ҡыҙыҡһыныуы барҙыр, ә һәүәҫкәрҙәр һәр ваҡыт үҙ хоббилары тураһында һөйләшергә теләй.
Ысынлап та яҡшы кешеләрҙе табыу өсөн бер аҙ тырышлыҡ талап ителеүе мөмкин. Бөйөк эш эшләү шул тиклем ҙур дәрәжәгә эйә, хатта ҡайһы бер урындарҙа, бигерәк тә университеттарҙа, һәр кем ошоноң менән шөғөлләнә тигән әҙәпле уйҙырма бар. Һәм был ысынбарлыҡтан бик алыҫ. Университеттар эсендәге кешеләр быны асыҡтан-асыҡ әйтә алмай, әммә төрлө кафедраларҙа башҡарылған эштең сифаты ифрат ныҡ айырыла. Ҡайһы бер кафедраларҙа бөйөк эштәр башҡарыусылар бар; башҡаларында улар үткәндә булған; өсөнсөләрендә иһә бер ҡасан да булмаған.
Иң яҡшы коллегаларҙы эҙләгеҙ. Яңғыҙ башҡарып сыҡҡыһыҙ проекттар бик күп, хатта яңғыҙ башҡарып булған проект өҫтөндә эшләһәгеҙ ҙә, һеҙгә дәрт өҫтәрлек һәм идеялар менән уртаҡлашырлыҡ башҡа кешеләрҙең булыуы яҡшы.
Әммә коллегалар һеҙҙең эшегеҙгә генә түгел, ә үҙегеҙгә лә йоғонто яһай. Шуға күрә кемгә оҡшарға теләйһегеҙ, шундай кешеләр менән эшләгеҙ, сөнки һеҙ ҙә шундайға әйләнәсәкһегеҙ.
Хеҙмәттәштәрҙә сифат һанға ҡарағанда мөһимерәк. Бина тулы уртаса кешеләргә ҡарағанда бер йәки ике бөйөк хеҙмәттәш булыуы яҡшыраҡ. Тарихтан сығып фекер йөрөткәндә, был яҡшыраҡ ҡына түгел, ә кәрәк тә: бөйөк эштәрҙең төркөмдәр булып барлыҡҡа килеү дәрәжәһе шуны күрһәтә: хеҙмәттәштәр йыш ҡына бөйөк эш эшләү менән эшләмәү араһындағы айырманы билдәләй.
Етәрлек кимәлдә яҡшы коллегаларығыҙ барлығын ҡайҙан белергә? Минең тәжрибәмдән: улар булғанда, һеҙ быны беләһегеҙ. Димәк, шикләнәһегеҙ икән, моғайын, юҡтыр. Ләкин бынан да анығыраҡ яуап бирергә мөмкин. Бына бер ынтылыш: етәрлек яҡшы коллегалар ғәжәп төшөнөүҙәр тәҡдим итә. Улар һеҙ булдыра алмаған нәмәләрҙе күрә һәм эшләй ала. Шуға күрә, әгәр һеҙҙе ошо мәғәнәлә уяу тоторлоҡ бер нисә коллегағыҙ булһа, һеҙ, моғайын, сикте үткәнһегеҙҙер.
Күбебеҙ хеҙмәттәштәр менән эш итеүҙән файҙа ала ала, әммә ҡайһы бер проекттар кешеләрҙең ҙурыраҡ масштабын талап итә, һәм ундайҙарҙы башҡара башлау һәр кемдең ҡулынан килмәй. Әгәр шундай проект менән етәкселек итергә теләһәгеҙ, һеҙгә етәксе булырға тура киләсәк, ә яҡшы етәкселек итеү, теләһә ниндәй башҡа эш кеүек үк, һәләт һәм ҡыҙыҡһыныу талап итә. Әгәр улар юҡ икән, урталыҡ юлы юҡ: һеҙ йә идара итеүҙе икенсе тел кеүек өйрәнергә үҙегеҙҙе мәжбүр итергә тейешһегеҙ, йә ундай проекттарҙан ҡасырға кәрәк. [27]
Үҙ рухығыҙҙы һаҡлағыҙ. Амбициялы проекттар өҫтөндә эшләгәндә ул — барыһының да нигеҙе. Уны тере организм кеүек тәрбиәләргә һәм һаҡларға кәрәк.
Күңел күтәренкелеге тормошҡа ҡарашығыҙҙан башлана. Әгәр оптимист булһағыҙ һәм үҙегеҙҙе ҡорбан тип түгел, ә уңышлы кеше тип иҫәпләһәгеҙ, бөйөк эш эшләү ихтималлығығыҙ юғарыраҡ.
Ысынлап та, эш билдәле бер кимәлдә һеҙҙе проблемаларығыҙҙан һаҡлай ала. Әгәр таҙа эш һайлаһағыҙ, уның ауырлыҡтары үҙҙәре үк көндәлек тормош ауырлыҡтарынан һыйыныу урыны булып хеҙмәт итәсәк. Әгәр был ысынбарлыҡтан ҡасыу (эскапизм) булһа, ул уның бик емешле формаһы, һәм уны тарихтағы иң бөйөк аҡыл эйәләренең ҡайһы берҙәре ҡулланған.
Күңел рухы эш аша туплана: юғары рух яҡшы эш эшләргә ярҙам итә, был үҙ сиратында күңел рухын күтәрә һәм тағы ла яҡшыраҡ эш башҡарырға ярҙам итә. Әммә был цикл икенсе йүнәлештә лә эшләй: әгәр яҡшы эшләмәһәгеҙ, был рухығыҙҙы төшөрөргә һәм эшләүҙе тағы ла ауырыраҡ итергә мөмкин. Был циклдың дөрөҫ йүнәлештә барыуы шул тиклем мөһим булғанға күрә, эшегеҙ тотҡарланғанда, бары тик берәй нәмәне башҡара башлау өсөн генә еңелерәк эшкә күсеү яҡшы фекер булырға мөмкин.
Амбициялы кешеләр ебәргән иң ҙур хаталарҙың береһе — уңышһыҙлыҡтарҙың, ярылған шар кеүек, күңел рухын бер юлы емерергә юл ҡуйыуы. Уңышһыҙлыҡтарҙы асыҡтан-асыҡ процесығыҙҙың бер өлөшө тип иҫәпләп, үҙегеҙҙе бынан һаҡлай алаһығыҙ. Ауыр мәсьәләләрҙе сисеү һәр ваҡыт бер аҙ артҡа сигенеүҙе үҙ эсенә ала.
Бөйөк эш эшләү — ул төп төйөнө уны эшләргә теләү булған тәрәнлеккә эҙләү (depth-first search). Шуға күрә «Тәүҙә килеп сыҡмаһа, яңынан, тағы яңынан тырышып ҡара» тигән һүҙҙәр тулыһынса дөрөҫ түгел. Ул ошолай булырға тейеш: Тәүҙә килеп сыҡмаһа, йә тағы бер ҡат тырышып ҡара, йәки артҡа сиген һәм шунан һуң тағы тырышып ҡара.
«Бер ҡасан да бирешмә» тигән һүҙ ҙә тулыһынса дөрөҫ түгел. Әлбиттә, ситкә сығыу иң дөрөҫ һайлау булған ваҡыттар була. Анығыраҡ варианты ошо булыр ине: Уңышһыҙлыҡтар паника тыуҙырып, кәрәгенән артыҡ артҡа сигендермәһен. Һөҙөмтә: Төп төйөндө бер ҡасан да ташламағыҙ.
Әгәр эш ғазап булһа, был мотлаҡ насар билдә түгел, йүгергәндә тын ҡыҫылыуы насар билдә булмаған кеүек. Был һеҙҙең ни тиклем шәп йүгереүегеҙгә бәйле. Шуға күрә яҡшы ауырһыныуҙы насарынан айырырға өйрәнегеҙ. Яҡшы ауырһыныу — тырышлыҡ билдәһе; насар ауырһыныу — зарарланыу билдәһе.
Аудитория — рух күтәренкелегенең мөһим өлөшө. Әгәр ғалим булһағыҙ, аудиторияғыҙ хеҙмәттәштәрегеҙ булырға мөмкин; сәнғәттә ул традицион мәғәнәлә аудитория булыуы бар. Ҡайһылай булһа ла, уның ҙур булыуы кәрәкмәй. Аудиторияның ҡиммәте уның ҙурлығы менән һыҙыҡлы үҫмәй. Был — һеҙ билдәле булһағыҙ, насар хәбәр, әммә эште яңы ғына башлаһағыҙ, яҡшы хәбәр, сөнки был һеҙгә таяныс булыр өсөн бәләкәй, әммә тоғро аудиторияның етәрлек була алыуын аңлата. Әгәр бер нисә генә кеше һеҙҙең эшләгәнегеҙҙе ысын күңелдән яратһа, был етә.
Мөмкин тиклем һеҙҙең менән аудиторияғыҙ араһына аралашсыларҙың инеүенә юл ҡуймағыҙ. Ҡайһы бер эш төрҙәрендә был ҡотолғоһоҙ, әммә бынан ҡотолоу шул тиклем азатлыҡ бирә, хатта туранан-тура эш итергә мөмкинлек бирһә, яҡындағы эш төрөнә күсеү яҡшыраҡ булырға мөмкин. [28]
Ваҡыт үткәргән кешеләрегеҙ ҙә күңел рухығыҙға ҙур йоғонто яһай. Кемдер көсөгөҙҙө арттыра, ә кемдер уны кәметә, һәм кешенең ниндәй тәьҫир яһауы һәр ваҡыт һеҙ көткәнсә булмай. Энергияғыҙҙы арттырған кешеләрҙе эҙләгеҙ һәм уны кәметкәндәрҙән ҡасығыҙ. Әлбиттә, әгәр һеҙ хәстәрлек күрергә тейешле кеше бар икән, был беренсе урынға ҡуйыла.
Эшләү кәрәклеген аңламаған йәки эшегеҙҙе иғтибарығыҙ өсөн көнсөллөк итеп күргән кеше менән ғаилә ҡормағыҙ. Әгәр амбициялы булһағыҙ, һеҙгә эшләргә кәрәк; был медицина торошо кеүек тиерлек; шуға күрә һеҙгә эшләргә ирек бирмәгән кеше йә һеҙҙе аңламай, йә аңлай ҙа ҡайғыртмай.
Төп асылында күңел рухы физик көскә бәйле. Һеҙ кәүҙәгеҙ менән фекер йөрөтәһегеҙ, шуға күрә уны тәрбиәләү мөһим. Был даими күнегеүҙәр эшләүҙе, яҡшы туҡланыуҙы һәм йоҡлауҙы, шулай уҡ хәүефлерәк наркотиктарҙан һаҡланыуҙы аңлата. Йүгереү һәм йәйәү йөрөү — физик күнегеүҙәрҙең айырыуса яҡшы формаһы, сөнки улар уйланыу өсөн файҙалы. [29]
Бөйөк эш эшләүселәр мотлаҡ башҡаларға ҡарағанда бәхетлерәк түгел, әммә улар эшләмәгәндәргә ҡарағанда бәхетлерәк. Ысынлап та, аҡыллы һәм амбициялы булһағыҙ, емешле булмау ҡурҡыныс. Аҡыллы һәм амбициялы булып, әммә ҙур уңыштарға өлгәшмәгән кешеләр әсе телле, рәнйеүле булып китергә тартыла.
Башҡаларҙа тәьҫорат ҡалдырырға теләүҙә бер насарлыҡ та юҡ, әммә дөрөҫ кешеләрҙе һайлағыҙ. Һеҙ хөрмәт иткән кешеләрҙең фекере — сигнал. Һеҙ хөрмәт иткән йәки хөрмәт итмәгән күпкә ҙурыраҡ төркөмдөң фекере булған дан бары тик шау-шыу ғына өҫтәй.
Эш төрөнөң дәрәжәһе (престижы) иң яҡшы осраҡта һуңлап килеүсе күрһәткес булып тора һәм ҡайһы саҡта бөтөнләй яңылыш була. Берәй нимәне етәрлек кимәлдә яҡшы эшләһәгеҙ, уны үҙегеҙ дәрәжәле итерһегеҙ. Шуға күрә эш төрө тураһында һорау уның ни тиклем абруйлы булыуында түгел, ә уны ни тиклем яҡшы башҡарып булыуында.
Конкуренция һөҙөмтәле дәртләндереүсе була ала, әммә уға һеҙҙең өсөн мәсьәлә һайларға юл ҡуймағыҙ; башҡалар эшләгән өсөн генә ниҙер ҡыуыуға үҙегеҙҙе ылыҡтырмағыҙ. Ысынында, дәғүәселәргә тырышыраҡ эшләүҙән тыш башҡа анығыраҡ бер нимәне лә таҡтырмағыҙ.
Ҡыҙыҡһыныусанлыҡ — иң яҡшы юл күрһәтеүсе. Һеҙҙең ҡыҙыҡһыныусанлығығыҙ бер ҡасан да алдамай, һәм ул нимәгә иғтибар итергә кәрәклеген һеҙгә ҡарағанда яҡшыраҡ белә.
Был һүҙҙең ни тиклем йыш ҡулланылыуына иғтибар итегеҙ. Әгәр оракулдан бөйөк эш эшләү серен һораһағыҙ һәм ул бер генә һүҙ менән яуап бирһә, мин «ҡыҙыҡһыныусанлыҡ» тип әйтер инем.
Был туранан-тура кәңәш булып яңғырамай. Ҡыҙыҡһыныусан булыу ғына етмәй, һәм барыбер ҡыҙыҡһыныусанлыҡҡа бойороҡ биреп булмай. Әммә һеҙ уны тәрбиәләй һәм уға үҙегеҙҙе алып барырға юл ҡуя алаһығыҙ.
Ҡыҙыҡһыныусанлыҡ бөйөк эш эшләүҙең дүрт аҙымының да асҡысы булып тора: ул һеҙҙең өсөн өлкәне һайлар, алғы һыҙыҡҡа алып сығыр, ундағы бушлыҡтарҙы күрергә мәжбүр итер һәм уларҙы тикшерергә дәртләндерер. Бөтә процесс ҡыҙыҡһыныусанлыҡ менән бейеү һымаҡ.
Ышанаһығыҙмы, юҡмы, мин был эссены мөмкин тиклем ҡыҫҡараҡ яҙырға тырыштым. Ләкин уның оҙонлоғо, кәм тигәндә, фильтр ролен үтәй. Әгәр бында тиклем уҡып еткәнһегеҙ икән, һеҙ бөйөк эш менән шөғөлләнергә теләйһегеҙҙер. Һәм шулай булһа, һеҙ күҙ алдына килтергәнегеҙгә ҡарағанда ла алғараҡ киткәнһегеҙ, сөнки быны теләргә ынтылған кешеләр даирәһе тар.
Бөйөк эш эшләүгә йоғонто яһаусы факторҙар — тура, математик мәғәнәләге ҡабатлашыусылар, һәм улар: һәләт, ҡыҙыҡһыныу, тырышлыҡ һәм уңыш. Асылы буйынса, уңышҡа ҡарата бер нимә лә эшләй алмайһығыҙ, шуға күрә уны иҫәпкә алмаҫҡа ла була. Әгәр һеҙ ысынлап та бөйөк эш эшләргә теләһәгеҙ, тырышлыҡ бар тип фаразлай алабыҙ. Шулай итеп, мәсьәлә һәләт һәм ҡыҙыҡһыныуға ҡайтып ҡала. Һәләтегеҙ һәм ҡыҙыҡһыныуығыҙ берләшеп яңы идеялар шартлауына килтерәсәк эш төрөн таба алаһығыҙмы?
Бында өмөт өсөн нигеҙ бар. Бөйөк эш башҡарыуҙың бик күп төрлө ысулдары бар, ә әле асылмағандары тағы ла күберәк. Бөтә ошо төрлө эш төрҙәре араһынан һеҙгә иң ҡулай булғаны, моғайын, бик яҡын тап килер. Хатта ғәжәп кимәлдә ныҡ тап килер. Бары тик уны табыу һәм һәләтегеҙ менән ҡыҙыҡһыныуығыҙ һеҙҙе ни тиклем алыҫҡа алып бара алыуы ғына һорау булып тора. Һәм быға яуапты бары тик тырышып ҡарап ҡына табырға була.
Хәҙер эшләгәнгә ҡарағанда күпкә күберәк кеше бөйөк эш башҡарырға ынтыла алыр ине. Уларҙы тыйнаҡлыҡ менән ҡурҡыу берләшмәһе тотҡарлай. Ньютон йәки Шекспир булырға тырышыу үҙ-үҙеңә артыҡ ышаныу кеүек тойола. Был шулай уҡ ауыр булып күренә; әгәр шундай нәмәгә тотонһағыҙ, мотлаҡ уңышһыҙлыҡҡа осраясаҡһығыҙ кеүек. Был иҫәп-хисап һирәк осраҡта ғына асыҡтан-асыҡ башҡарылалыр. Бөйөк эш башҡарырға тырышмаҫҡа аңлы рәүештә ҡарар ҡабул итеүселәр бик аҙ. Ләкин аң аҫтында тап ошо бара; улар был һорауҙан ситләшәләр.
Шуға күрә мин һеҙгә бер хәйлә ҡулланам. Бөйөк эш эшләргә теләйһегеҙме, юҡмы? Хәҙер һеҙ аңлы рәүештә ҡарар ҡабул итергә тейешһегеҙ. Ғәфү итегеҙ инде. Дөйөм аудиторияға мин быны эшләмәҫ инем. Әммә беҙ һеҙҙең ҡыҙыҡһынғанығыҙҙы беләбеҙ инде.
Үҙ-үҙеңә артыҡ ышаныусан күренеүҙән ҡурҡмағыҙ. Һеҙгә быны бер кемгә лә әйтергә кәрәкмәй. Әгәр бик ауыр булып, уңышһыҙлыҡҡа осраһағыҙ, ни булған? Күп кенә кешеләрҙең бынан да яманыраҡ проблемалары бар. Ысынлап та, был иң насар проблемағыҙ булһа, һеҙ бәхетлеһегеҙ.
Эйе, тырышып эшләргә тура киләсәк. Ләкин тағы ла, бик күп кешеләргә тырышып эшләргә тура килә. Әгәр һеҙ үҙегеҙ өсөн бик ҡыҙыҡлы булған нәмә өҫтөндә эшләһәгеҙ — әгәр дөрөҫ юлда булһағыҙ, был һис шикһеҙ шулай буласаҡ — эшегеҙ замандаштарығыҙҙың күбеһенең хеҙмәтенә ҡарағанда ауырыраҡ тойолмаҫ, моғайын.
Асыштар ана шунда, асылыуҙы көтөп тора. Ниңә тап һеҙ түгел?
Иҫкәрмәләр
[1] Нимә бөйөк эш тип һаналыуын аныҡ билдәләп булыр ине тип уйламайым. Бөйөк эш эшләү — мөмкин булған нәмәләр тураһында кешеләрҙең күҙаллауын киңәйтерлек кимәлдә мөһим бер нәмәне бик яҡшы башҡарыуҙы аңлата. Ләкин мөһимлек өсөн бер ниндәй ҙә сик ҡуйылмаған. Был дәрәжә мәсьәләһе, һәм нисек кенә булмаһын, ул ваҡытта баһа биреү йыш ҡына ауыр. Шуға күрә кешеләрҙең эштәренең мөһим булыу-булмауы тураһында борсолғансы, үҙ ҡыҙыҡһыныуҙарын үҫтереүгә иғтибар бүлеүҙәрен өҫтөн күрер инем. Бары тик ғәжәйеп бер нимә эшләргә тырышығыҙ, ә уңышҡа өлгәшеү-өлгәшмәүегеҙҙе баһалауҙы киләсәк быуындарға ҡалдырығыҙ.
[2] Көндәлек тормоштағы аномалияларҙы күрә белеүгә күп кенә стендап-комедия нигеҙләнә. «Һеҙ ҡасан да булһа иғтибар иткәнегеҙ бармы...?» Яңы идеялар быны ябай булмаған нәмәләр буйынса эшләүҙән тыуа. Был кешеләрҙең яңы идеяға реакцияһы йыш ҡына көлөүҙең тәүге яртыһы кеүек булыуын аңлатырға ярҙам итәлер: Һа!
[3] Был икенсе шарт бик мөһим. Әгәр күпселек абруйлы кешеләр кире ҡаҡҡан берәй нәмә менән мауыҡһағыҙ, әммә «улар аңламай» тигәндән яҡшыраҡ аңлатма бирә алмайһығыҙ икән, һеҙ сәйер кешеләр (аҡылһыҙҙар) яғына ауыша башлайһығыҙ.
[4] Эшләү өсөн берәй нәмә табыу — ул һеҙҙең хәҙерге хәлегеҙ менән билдәле мәсьәләләр исемлеге араһында тура килеүҙе табыу ғына түгел. Һеҙгә йыш ҡына мәсьәлә менән бергә үҫергә (коэволюция кисерергә) тура киләсәк. Бына ни өсөн нимә өҫтөндә эшләргә кәрәклеген аңлау ҡайһы ваҡытта шул тиклем ауыр. Эҙләү киңлеге ифрат ҙур. Был — билдәле һәм әлегә асылмаған бөтә мөмкин булған эш төрҙәренең һәм һеҙҙең бөтә мөмкин булған киләсәк образдарығыҙҙың декартов ҡабатландығы.
Был бөтә киңлекте эҙләп сығыу мөмкин түгел, шуға күрә уның аша өмөтлө юлдар тыуҙырыу өсөн эвристикаға таянырға һәм иң яҡшы тап килеүҙәр тупланған булыр тип өмөтләнергә тура килә. Улар һәр ваҡыт бергә булмаҫ; төрлө эш төрҙәре араһындағы эске оҡшашлыҡтарға ҡарағанда, тарихи осраҡлыҡтар уларҙы бергә күберәк йыйған.
[5] Ҡыҙыҡһыныусан кешеләрҙең бөйөк эш башҡарыу ихтималлығы юғарыраҡ булыуының күп сәбәптәре бар, ләкин иң нескә сәбәптәрҙең береһе шул: ауҙы киңерәк ташлап, улар башта уҡ эшләү өсөн иң дөрөҫ нәмәне табыу ихтималлығы ҙурыраҡ.
[6] Үҙегеҙҙән ҡарағанда ябайыраҡ тип һанаған аудитория өсөн әйберҙәр эшләү ҙә ҡурҡыныс булырға мөмкин, әгәр был һеҙҙе уларға өҫтән түбән ҡарап һөйләшергә мәжбүр итһә. Етәрлек кимәлдә циник булһағыҙ, бының менән ҙур аҡса эшләргә була, әммә был бөйөк эшкә илтеүсе юл түгел. Бындай эш ысулын ҡулланған кешенең быға иҫе китмәй, әлбиттә.
[7] Был идеяны мин Хардиҙың A Mathematician's Apology китабынан өйрәндем, уны теләһә ҡайһы өлкәлә бөйөк эш эшләргә ынтылған һәр кемгә тәҡдим итәм.
[8] Бер көн эсендә нимә эшләй алыуыбыҙҙы арттырып, ә бер нисә йыл эсендә нимә эшләй алыуыбыҙҙы кәметеп баһалаған кеүек үк, беҙ бер көнгә һуҙыу килтергән зыянды арттырып баһалайбыҙ һәм бер нисә йылға һуҙыуҙың зыянын кәметеп баһалайбыҙ.
[9] Ғәҙәттә, тап үҙегеҙ теләгән нәмәне эшләгән өсөн хаҡ алып булмай, бигерәк тә башланғыс осорҙа. Ике юл бар: үҙегеҙ теләгәнгә яҡын эш өсөн аҡса алыу һәм уны яҡынайтырға өмөт итеү, йә бөтөнләй башҡа нәмә өсөн аҡса алыу һәм ситтән үҙ проекттарығыҙҙы башҡарыу. Икеһе лә эшләй ала, әммә икеһенең дә етешһеҙлектәре бар: беренсе ысулда эшегеҙ башта уҡ компромисҡа бара, ә икенсеһендә уны эшләү өсөн ваҡыт бүлергә көрәшергә тура киләсәк.
[10] Әгәр тормошоғоҙҙо дөрөҫ ойошторһағыҙ, ул иғтибарҙы туплау һәм ял итеү циклын үҙенән-үҙе тәьмин итәсәк. Иң камил ҡоролош — һеҙ эшләгән һәм йәйәү барып-ҡайтҡан офис.
[11] Аңлы рәүештә тырышмайынса ғына бөйөк эш башҡарған донъяуи булмаған кешеләр ҙә барҙыр. Әгәр был ҡағиҙәне ошо осраҡҡа ла ҡулланырға теләһәгеҙ, ул түбәндәгесә яңғырай: Иң яҡшыһы булыуҙан башҡа бер нәмәгә лә ынтылмағыҙ.
[12] Был актёрлыҡ кеүек эштәрҙә ҡатмарлыраҡ була, унда төп маҡсат — ялған образға инеү. Ләкин хатта бында ла яһалма булырға мөмкин. Бәлки, бындай өлкәләрҙә ҡағиҙә әүәлге теләктән тыш тыуған яһалмалыҡтан ҡасыу булырға тейештер.
[13] Һеҙ шик аҫтына ҡуймаған ҡараштарҙы улар кире ҡағып булмай торған булғанда ғына тотһағыҙ, был хәүефһеҙ. Мәҫәлән, закон алдында һәр кем тигеҙ булырға тейеш тигән принципты тотоу хәүефһеҙ, сөнки «тейеш» һүҙе булған һөйләм донъя тураһындағы раҫлау түгел һәм шуға күрә уны кире ҡағыуы ауыр. Әгәр һеҙҙең принциптарҙың береһен кире ҡаға алырлыҡ дәлилдәр юҡ икән, уны һаҡлап ҡалыу өсөн иғтибарһыҙ ҡалдырырға кәрәк булған бер ниндәй ҙә факттар булыуы мөмкин түгел.
[14] Яһалмалыҡты интеллектуаль намыҫһыҙлыҡҡа ҡарағанда дауалау еңелерәк. Яһалмалыҡ — ул йыш ҡына йәштәрҙең ваҡыт үтеү менән юҡҡа сыға торған етешһеҙлеге, ә бына интеллектуаль намыҫһыҙлыҡ күберәк холоҡ етешһеҙлеге булып тора.
[15] Әлбиттә, идея барлыҡҡа килгән мәлдә үк эш өҫтөндә ултырырға тейеш түгелһегеҙ, әммә һеҙ яңыраҡ ҡына эшләгәнһегеҙҙер, моғайын.
[16] Ҡайһы берәүҙәр психоактив матдәләрҙең оҡшаш тәьҫире бар тип әйтә. Мин шикләнәм, әммә шулай уҡ уларҙың тәьҫирен бөтөнләй белмәйем тиерлек.
[17] Мәҫәлән, ҡайһы бер m > 1 өсөн һеҙ n-сы иң мөһим темаға үҙ иғтибарығыҙҙың (m-1)/m^n өлөшөн бүлә алаһығыҙ. Әлбиттә, һеҙ иғтибарығыҙҙы шул тиклем теүәл бүлә алмаҫ инегеҙ, ләкин был, исмаһам, аҡылға яраҡлы бүленеш тураһында төшөнсә бирә.
[18] Динде билдәләүсе принциптар яңылыш булырға тейеш. Кире осраҡта уларҙы теләһә кем ҡабул итә алыр ине һәм дингә ышаныусыларҙы башҡаларҙан айырып торған бер нәмә лә ҡалмаҫ ине.
[19] Йәш сағығыҙҙа һеҙҙе ҡыҙыҡһындырған һорауҙар исемлеген яҙып ҡарау яҡшы күнегеү булырға мөмкин. Бәлки, һеҙ хәҙер уларҙың ҡайһы берҙәре буйынса берәй нимә эшләрлек хәлдәһегеҙҙер.
[20] Үҙенсәлеклелек менән билдәһеҙлек араһындағы бәйләнеш сәйер бер күренеш тыуҙыра: ғәҙәти фекерле кешеләр бәйһеҙ фекерлеләргә ҡарағанда үҙҙәренә нығыраҡ ышанғанға күрә, ғәҙәттә ахмағыраҡ булһалар ҙа, был бәхәстәрҙә уларға өҫтөнлөк бирә.
Иң яҡшыларҙа инаныу юҡ, ә иң насарҙар
Ҡыҙыу дәрт менән тулы.
[21] Лайнус Полингтың «Яҡшы идеяларға эйә булырға теләһәгеҙ, һеҙҙең идеяларығыҙ күп булырға тейеш» тигән һүҙҙәренән килеп сыҡҡан.
[22] Проектты «уйынсыҡ» тип тәнҡитләү фекерҙе «урынһыҙ» тип тәнҡитләүгә оҡшаш. Был уға нығыраҡ етди тәнҡит тағып булмауын аңлата.
[23] Ваҡытты бушҡа уҙғарыу-уҙғармауығыҙҙы белеүҙең бер ысулы — үҙегеҙҙән етештерәһегеҙме әллә ҡулланаһығыҙмы икәнен һорау. Компьютер уйындары яҙыу уларҙы уйнауға ҡарағанда ваҡытты бушҡа уҙғарыу булыу ихтималлығы аҙыраҡ, ә үҙегеҙ берәй нәмә тыуҙырған уйындарҙы уйнау ундай булмаған уйындарҙы уйнауға ҡарағанда ваҡытты бушҡа уҙғарыу ихтималлығы аҙыраҡ.
[24] Тағы бер бәйле өҫтөнлөк: әгәр әлегә халыҡ алдында бер нимә лә әйтмәгән булһағыҙ, элекке һығымталарығыҙҙы хуплаған дәлилдәргә алдан тартылмаясаҡһығыҙ. Етәрлек дәрәжәлә намыҫлы булып, был йәһәттән мәңгелек йәшлеккә өлгәшергә мөмкин булыр ине, әммә быны бик аҙҙар булдыра ала. Күпселек кешеләр өсөн элек баҫылған фекерҙәр булыуы идеологияға оҡшаш тәьҫир яһай, бары тик 1 дана күләмендә генә.
[25] 1630-сы йылдар башында Даниэль Мейтенс Генриетта Марияның Карл I-гә лавр веногы тапшырыуы төшөрөлгән картина яһай. Һуңынан Ван Дейк үҙенең ни тиклем яҡшыраҡ булыуын күрһәтеү өсөн үҙ вариантын яҙа.
[26] Урындың нимә икәнлеге тураһында мин аңлы рәүештә аңлайышһыҙ итеп әйтәм. Был яҙманы яҙған ваҡытта, бер үк физик урында булыу ҡабатлауы ауыр булған өҫтөнлөктәргә эйә, әммә был үҙгәрергә мөмкин.
[27] SETI@home йәки Bitcoin осрағындағы кеүек, башҡа кешеләр эшләргә тейешле эш бик сикләнгән булғанда был дөрөҫ түгел. Төйөндәрҙә күберәк эш итеү иреге булған ошондай уҡ сикләнгән протоколдарҙы билдәләп, уның дөрөҫ булмаған өлкәһен киңәйтергә мөмкин булыр ине.
[28] Һөҙөмтә: Кешеләргә аралашсыларҙы урап үтергә һәм аудиториялары менән туранан-тура бәйләнешкә инергә мөмкинлек биргән берәй нимә төҙөү, моғайын, яҡшы идеялыр.
[29] Һәр ваҡыт бер үк маршрут буйлап йөрөү йәки йүгереү файҙалы булырға мөмкин, сөнки был уйланыу өсөн иғтибарҙы бушата. Миңә лә шулай тойола, һәм бының тарихи дәлилдәре лә бар.
Тәҡдимдәре һәм ҡараламаларҙы уҡығандары өсөн Тревор Блэквеллға, Дэниел Гэклға, Пэм Грэмға, Том Говардҡа, Патрик Сюйға, Стив Хаффманға, Джессика Ливингстонға, Генри Ллойд-Бейкерға, Боб Меткалфҡа, Бен Миллерға, Роберт Моррисҡа, Майкл Нильсенға, Кортни Пипкинға, Йорис Поортҡа, Мике Роосҡа, Раджат Суриға, Хардж Таггарға, Гарри Танға һәм кесе улыма рәхмәтемде белдерәм.