Егер сіз әртүрлі салада ұлы іс тындыруға арналған әдіс-тәсілдердің тізімін жинақтасаңыз, олардың қиылысы қандай болар еді? Мен оны өзім жасап көру арқылы анықтауды ұйғардым.
Бұл жерде менің мақсатым жартылай кез келген салада жұмыс істейтін адам қолдана алатын нұсқаулық жасау еді. Бірақ мені сол қиылыстың пішіні қандай болатыны да қызықтырды. Бұл тәжірибе көрсеткендей, оның нақты пішіні бар; ол жай ғана «қажырлы еңбек ет» деген белгісі бар жалғыз нүкте емес.
Төмендегі рецепт сіздің аса өршіл, мақсатшыл екеніңізді меңзейді.
Алғашқы қадам — немен айналысатыныңызды шешу. Сіз таңдаған жұмыстың үш қасиеті болуы керек: сізде оған табиғи бейімділік, терең қызығушылық болуы тиіс және ол ұлы іс жасауға өріс ашуы қажет.
Іс жүзінде үшінші критерий туралы көп бас қатырудың қажеті жоқ. Өршіл адамдар бұл тұрғыда онсыз да тым консервативті болып келеді. Сондықтан сізге тек өзіңіздің бейіміңіз бен зор қызығушылығыңыз бар нәрсені табу жеткілікті. [1]
Бұл қарапайым естілгенімен, көбінесе өте қиын. Жасыңызда сіз не нәрсеге икеміңіз бар екенін немесе жұмыстың әртүрлі түрлерінің қандай болатынын білмейсіз. Сіз түбінде айналысатын жұмыстың кейбір түрлері әлі тіпті пайда болмаған да болуы мүмкін. Сондықтан кейбір адамдар 14 жасында не істегісі келетінін білсе де, көпшілігіне оны біртіндеп түсінуге тура келеді.
Немен айналысу керектігін түсінудің жолы — жұмыс істеу. Немен айналысарыңызға сенімді болмасаңыз, тұспалдап көріңіз. Бірақ бір нәрсені таңдап, бастап кетіңіз. Кейде қателесіп таңдауыңыз да мүмкін, бірақ бұл қалыпты жағдай. Бірнеше саланы білген пайдалы; ең үлкен жаңалықтардың кейбірі әртүрлі салалардың арасындағы байланыстарды байқаудан туындайды.
Өз жобаларыңызбен жұмыс істеуді әдетке айналдырыңыз. «Жұмыс» сөзі сіз үшін басқа біреудің айтқанын орындау дегенді білдірмесін. Егер сіз күндердің бір күнінде ұлы іс жасай алсаңыз, ол, бәлкім, сіздің жеке жобаңыз болар. Ол әлдеқайда үлкен жобаның құрамында болуы мүмкін, бірақ оның өз бөлігін өзіңіз басқаратын боласыз.
Жобаларыңыз қандай болуы керек? Өзіңізге кереметтей жігерлі, ауқымды болып көрінген кез келген нәрсе. Жасыңыз ұлғайып, жобаларға деген талғамыңыз дамыған сайын, қызықты мен маңызды нәрселер бір арнаға тоғысады. 7 жаста Lego-дан үлкен дүниелер құрастыру өте қызық әрі өршіл көрінсе, 14 жаста жоғары математиканы өз бетіңізбен меңгеру, ал 21 жаста физикадағы жауапсыз сұрақтарды зерттей бастау қызықты болуы мүмкін. Бірақ әрқашан қызығушылық пен жігерді сақтап қалыңыз.
Ұлы істің қозғалтқышы да, рулі де болатын ерекше бір құмарлық пен қызығушылық бар. Ол сізге тек күш-қуат беріп қана қоймайды, еркіне жіберсеңіз, немен айналысу керектігін де көрсетеді.
Сізді өзге адамдардың көбін жалықтыратындай дәрежеде қатты қызықтыратын не нәрсе? Сізге іздеу керек дүние — осы.
Өзіңізді аса қызықтыратын нәрсені тапқаннан кейін, келесі қадам — білімнің алдыңғы шебіне дейін жететіндей дәрежеде ол туралы жеткілікті білім алу. Білім фракталды түрде кеңейеді, оның шеттері алыстан тегіс көрінгенімен, біреуіне жақындайтындай білім жинаған кезде, олардың олқылықтарға толы екені белгілі болады.
Келесі қадам — сол олқылықтарды байқау. Бұл белгілі бір шеберлікті талап етеді, өйткені миыңыз әлемнің қарапайым моделін құру үшін мұндай олқылықтарды елемеуге тырысады. Көптеген жаңалықтар басқалардың бәрі әуелден түсінікті деп қабылдаған нәрселерге сұрақ қоюдан ашылған. [2]
Егер жауаптар оғаш көрінсе, тіпті жақсы. Ұлы істердің көбінде оғаштықтың нышаны болады. Мұны кескіндемеден бастап математикаға дейін көруге болады. Оны қолдан жасауға тырысу жасандылық болар еді, бірақ ол өздігінен пайда болса, оны қабыл алыңыз.
Басқалар қызықпаса да, тіпті әсіресе қызықпаған жағдайда, ерекше, тосын идеялардың соңынан батыл түсіңіз. Егер сізді басқалардың бәрі елемейтін қандай да бір мүмкіндік жігерлендірсе және олардың нақты нені назардан тыс қалдырып жатқанын айта алатындай тәжірибеңіз болса, бұл — сіз кезіктіре алатын ең ұтымды бәс. [3]
Төрт қадам: саланы таңдау, алдыңғы шепке жету үшін жеткілікті білім алу, олқылықтарды байқау, солардың ішіндегі болашағы барын зерттеу. Суретшілерден бастап физиктерге дейін ұлы іс жасағандардың барлығы дерлік осылай істеген.
Екінші және төртінші қадамдар қажырлы еңбекті талап етеді. Ұлы істер жасау үшін көп жұмыс істеу керек екенін дәлелдеу мүмкін болмас, бірақ бұған эмпирикалық дәлелдердің көптігі адам баласының ажалдылығы туралы дәлелдермен бірдей. Сондықтан өзіңізді шын қызықтыратын іспен айналысу аса маңызды. Қызығушылық сізді жай ғана ұқыптылық пен тырысушылықтан әлдеқайда көп жұмыс істеуге жетелейді.
Ең күшті үш түрткі — бұл әуесқойлық, ләззат алу және таңғалдыратын нәрсе жасауға деген құштарлық. Кейде олар бір арнаға тоғысады, ал бұл үйлесім бәрінен де күшті болып табылады.
Ең үлкен жүлде — жаңа фракталды өскінді ашу. Сіз білімнің бетіндегі жарықшақты байқайсыз, оны ашып қарайсыз, ал ішінде тұтас бір әлем жатыр.
Немен айналысу керектігін анықтаудың күрделі мәселесі туралы тағы бірнеше сөз айтайық. Мұның қиын болуының басты себебі — жұмыстың көпшілік түрін істеп көрмейінше, олардың қандай екенін түсіне алмайсыз. Бұл төрт қадамның бір-бірімен қабаттасатынын білдіреді: сізге бір нәрсенің қаншалықты ұнайтынын немесе оған қаншалықты икемді екеніңізді білу үшін онымен жылдар бойы айналысуға тура келуі мүмкін. Ал бұл аралықта сіз жұмыстың басқа да көптеген түрлерімен айналыспайсыз, демек олар туралы білмейсіз. Сондықтан ең нашар жағдайда сіз тым толық емес ақпаратқа сүйеніп, кеш таңдау жасайсыз. [4]
Өршілдіктің табиғаты бұл мәселені одан әрі ушықтырады. Өршілдік екі түрлі болады: бірі тақырыпқа қызығушылықтан бұрын пайда болады, екіншісі содан өсіп шығады. Ұлы істер жасайтын адамдардың көбінде осы екеуінің қоспасы болады, ал сізде біріншісі қаншалықты көп болса, не істеу керектігін шешу соншалықты қиынға соғады.
Көптеген елдердегі білім беру жүйелері мұны оңай нәрседей көрсетеді. Олар сізден белгілі бір саланың шын мәнінде қандай екенін түсінуге мүмкіндік болмай жатып-ақ, оған бүкіл өміріңізді арнауыңызды талап етеді. Нәтижесінде, оңтайлы траекториядағы өршіл адам бұл жүйеге көбінесе ақау ретінде көрінеді.
Олар кем дегенде осыны мойындаса жақсы болар еді — жүйенің сізге немен айналысу керектігін анықтауға көмектесе алмайтынын ғана емес, сонымен бірге оның жасөспірім шағыңызда қалайда сиқырлы түрде дұрыс таңдау жасайсыз деген болжамға негізделгенін мойындаса ғой. Олар сізге айтпайды, бірақ мен айтайын: немен айналысу керектігін анықтау мәселесінде сіз өз бетіңізбен қаласыз. Кейбір адамдардың жолы болып, шынымен де дәл табады, бірақ қалғандары бәрі солай істейді деген болжаммен салынған рельстерден көлденеңінен секіріп, арпалысуға мәжбүр болады.
Егер сіз жас, жігерлі болып, бірақ немен айналысарыңызды білмесеңіз, не істеуіңіз керек? Сіз істемеуіңіз керек нәрсе — мәселе өздігінен шешіледі деп енжарлықпен ағысқа ілесу. Сізге әрекет ету керек. Бірақ сіз ұстана алатын жүйелі алгоритм жоқ. Ұлы іс тындырған адамдардың өмірбаяндарын оқығанда, сәттіліктің қаншалықты зор рөл атқарғаны таңғалдырады. Олар немен айналысу керектігін кездейсоқ кездесудің немесе кездейсоқ қолына түскен кітапты оқудың арқасында түсінеді. Сондықтан сіз сәттілік үшін үлкен нысанаға айналуыңыз керек, ал оның жолы — ізденімпаз, әуесқой болу. Көптеген нәрселерді көріңіз, көптеген адамдармен танысыңыз, көптеген кітаптар оқыңыз, көптеген сұрақтар қойыңыз. [5]
Күмәнданған кезде қызықтылықты басты орынға қойыңыз. Білім тереңдеген сайын салалар өзгереді. Мысалы, математиктердің істейтін ісі орта мектептегі математика сабағында істейтін нәрсеңізден мүлдем басқаша. Сондықтан әртүрлі жұмыс түрлеріне олардың қандай екенін көрсетуге мүмкіндік беру керек. Бірақ сала туралы көбірек білген сайын ол барған сайын қызықты бола түсуі тиіс. Егер олай болмаса, ол сізге арналмаған болуы мүмкін.
Егер сізді басқа адамдардан өзгеше нәрселер қызықтырса, алаңдамаңыз. Сіздің қызығушылықтарыңыздың талғамы неғұрлым оғаш болса, соғұрлым жақсы. Оғаш талғам көбінесе мықты болады, ал жұмысқа деген мықты талғам өнімді болатыныңызды білдіреді. Және егер сіз бұрын ешкім іздемеген жерден іздесеңіз, жаңа нәрселерді табу ықтималдығыңыз жоғары.
Қандай да бір жұмысқа сай келетініңіздің бір белгісі — сізге басқалар жалықтыратын немесе қорқынышты деп санайтын бөліктері де ұнайтын кез.
Бірақ салалар — адам емес; сіз оларға ешқандай адалдық танытуға міндетті емессіз. Егер бір нәрсемен жұмыс істеу барысында сіз әлдеқайда қызықты басқа бір нәрсені тапсаңыз, бағытты өзгертуден қорықпаңыз.
Егер сіз адамдар үшін бірдеңе жасап жатсаңыз, бұл олардың шынымен қалайтын заты екеніне көз жеткізіңіз. Мұны істеудің ең жақсы жолы — өзіңіз қалайтын нәрсені жасау. Өзіңіз оқығыңыз келетін әңгімені жазыңыз; өзіңіз қолданғыңыз келетін құралды жасаңыз. Достарыңыздың да қызығушылықтары ұқсас болғандықтан, бұл сізге бастапқы аудиторияңызды табуға да көмектеседі.
Бұл қызықтылық ережесінен шығуы керек еді. Әрине, жазуға ең қызықты әңгіме — өзіңіз оқығыңыз келетін әңгіме болады. Менің бұл жағдайды нақты атап өтуімнің себебі — өте көп адам мұнда қателеседі. Өздері қалаған нәрсені жасаудың орнына, олар қиялдағы әлдеқайда талғампаз аудиторияның қалауындағы дүниені жасауға тырысады. Ал сол жолға түскеннен кейін адасасыз. [6]
Немен айналысу керектігін анықтауға тырысқан кезде сізді адастыратын көптеген күштер болады. Тәкаппарлық, сән, қорқыныш, ақша, саясат, басқалардың қалауы, танымал алаяқтар. Бірақ егер сіз өзіңіз шынымен қызықты деп санайтын нәрсеге берік болсаңыз, олардың барлығына төтеп бересіз. Егер сізді қызықтырса, сіз адасқан жоқсыз.
Қызығушылықтарыңыздың соңынан еру бір қарағанда енжар стратегия сияқты көрінуі мүмкін, бірақ іс жүзінде бұл көбінесе барлық кедергілерден өтіп, олардың соңынан ілесуді білдіреді. Сізге көбінесе қабылданбау мен сәтсіздік тәуекеліне баруға тура келеді. Сондықтан бұл үлкен батылдықты талап етеді.
Бірақ батылдық қажет болғанымен, әдетте үлкен жоспарлау қажет емес. Көп жағдайда ұлы іс жасаудың рецепті өте қарапайым: қызықты әрі өршіл жобалар бойынша тынбай жұмыс істеңіз, сонда одан бір жақсы нәтиже шығады. Жоспар жасап, содан кейін оны орындаудың орнына, сіз тек белгілі бір инварианттарды сақтауға тырысасыз.
Жоспарлаудың қиындығы — ол тек алдын ала сипаттай алатын жетістіктер үшін ғана жұмыс істейді. Сіз бала кезіңізде шешім қабылдап, сол мақсатқа табандылықпен ұмтылу арқылы алтын медаль ұтып алуға немесе бай болуға қол жеткізе аласыз, бірақ табиғи сұрыпталуды бұл жолмен аша алмайсыз.
Менің ойымша, ұлы іс жасағысы келетін адамдардың көпшілігі үшін дұрыс стратегия — тым көп жоспарламау. Әр кезеңде ең қызықты көрінетін және болашаққа ең жақсы мүмкіндіктер беретін нәрсені жасаңыз. Мен бұл тәсілді «желге қарсы жүру» деп атаймын. Ұлы істер жасаған адамдардың көпшілігі осылай жасаған сияқты.
Жұмыс істеуге қызықты нәрсе тапқан кезде де, онымен айналысу әрдайым оңай бола бермейді. Таңертең төсектен қарғып тұрып, бірден іске кірісуге мәжбүр ететін жаңа идея пайда болатын сәттер болады. Бірақ жағдай олай болмайтын кездер де аз болмайды.
Сіз жай ғана желкеніңізді көтеріп алып, шабыттың екпінімен алға қарай жылжи алмайсыз. Қарсы желдер, ағыстар және су астындағы жартастар бар. Сондықтан желкенді қайықты басқару секілді, жұмыс істеудің де өз техникасы бар.
Мысалы, сіз көп жұмыс істеуіңіз керек болғанымен, шамадан тыс көп жұмыс істеп қою да мүмкін, ал егер олай істесеңіз, қайтарымының азайып бара жатқанын байқайсыз: шаршау сізді ақымақ қылады, ал түбінде тіпті денсаулығыңызға зиян тигізеді. Жұмыстың қайтарымы азаятын шек оның түріне байланысты. Ең ауыр түрлерімен сіз күніне төрт немесе бес сағат қана айналыса алуыңыз мүмкін.
Дұрысы, бұл сағаттар үздіксіз болғаны жөн. Қолыңыздан келгенше, жұмыс істеу үшін үлкен уақыт блоктары болатындай етіп өміріңізді реттеуге тырысыңыз. Егер сізді бөліп жіберуі мүмкін екенін білсеңіз, күрделі тапсырмалардан қашатын боласыз.
Жұмысты жалғастырудан гөрі, оны бастау қиынырақ болуы мүмкін. Сол бастапқы шектен өту үшін сізге көбінесе өзіңізді алдауға тура келеді. Бұған алаңдамаңыз; бұл сіздің мінезіңіздің кемшілігі емес, жұмыстың табиғаты. Жұмыстың күн сайынғы да, жоба сайынғы да өзіндік бір белсендіру энергиясы болады. Ал бұл шек жалған болғандықтан — яғни жұмысты жалғастыру үшін қажетті энергиядан жоғары болғандықтан — одан өту үшін өзіңізге соған сәйкес көлемдегі өтірік айтуға болады.
Ұлы іс жасағыңыз келсе, әдетте өзіңізді алдау қателік болып саналады, бірақ бұл — солай істеуге болатын сирек жағдайлардың бірі. Таңертең жұмыс бастауға құлқым болмай тұрғанда, мен көбінесе «Мен жай ғана осы уақытқа дейін жазғанымды қайта оқып шығамын» деп өзімді алдаймын. Бес минуттан кейін қате немесе толық емес сияқты көрінген нәрсені табамын да, іске кірісіп кетемін.
Ұқсас әдістер жаңа жобаларды бастау үшін де жұмыс істейді. Мысалы, жобаның қаншалықты еңбекті талап ететіні туралы өзіңізге өтірік айтуға болады. Көптеген ұлы істер біреудің «Мұның несі қиын дейсің?» деген сөзінен басталған.
Бұл — жастардың артықшылығы бар бір жағдай. Олар оптимистік көзқараста болады, және олардың оптимизмінің бір көзі білімсіздік болса да, бұл жағдайда білімсіздік кейде білімді жеңіп кетуі мүмкін.
Дегенмен, сіз күткеннен де көп еңбекті талап етсе де, бастаған ісіңізді аяқтауға тырысыңыз. Істі аяқтау — бұл жай ғана ұқыптылық немесе өзін-өзі тәрбиелеу жаттығуы емес. Көптеген жобаларда ең жақсы жұмыстың көбі соңғы кезең болуы тиіс сәтте жасалады.
Тағы бір рұқсат етілген өтірік — кем дегенде өз ойыңызда, өзіңіз айналысып жатқан істің маңыздылығын асыра бағалау. Егер бұл сізге жаңа бір нәрсені ашуға көмектессе, сайып келгенде, бұл өтірік болмай шығуы да мүмкін. [7]
Жұмысты бастаудың екі мағынасы болғандықтан — күн сайынғы және жоба бойынша — кейінге қалдырудың (прокрастинацияның) да екі түрі бар. Жоба бойынша кейінге қалдыру әлдеқайда қауіпті. Сіз өршіл жобаны бастауды жылдан-жылға шегересіз, өйткені уақыты әлі келмеген сияқты көрінеді. Жылдармен есептелетін уақытты босқа өткізгенде, сіз өте көп нәрсені істемей қалдыра аласыз. [8]
Жоба бойынша кейінге қалдырудың соншалықты қауіпті болуының бір себебі — ол әдетте өзін жұмыс ретінде бүркейді. Сіз жай ғана босқа отырған жоқсыз; сіз басқа бір нәрсемен тынымсыз айналысып жатырсыз. Сондықтан жобалық прокрастинация күнделікті прокрастинация сияқты дабыл қақпайды. Сіз оны байқамайтындай дәрежеде тым бос емессіз.
Оны жеңудің жолы — анда-санда тоқтап, өзіңізден: Мен шын мәнінде ең көп айналысқым келетін іспен айналысып жатырмын ба? — деп сұрау. Жасыңызда жауап кейде «жоқ» болса, бұл қалыпты, бірақ жасыңыз ұлғайған сайын бұл барған сайын қауіпті бола түседі. [9]
Ұлы іс әдетте көптеген адамдарға ақылға қонымсыз болып көрінетін уақытты белгілі бір мәселеге жұмсауды талап етеді. Сіз бұл уақытты шығын деп қарай алмайсыз, әйтпесе ол тым үлкен болып көрінеді. Сізге жұмыс барысының өзі жеткілікті деңгейде тартымды болуы керек.
Жақсы бөлігіне жетпес бұрын өзіңіз жек көретін нәрселермен жылдар бойы тырысып жұмыс істеуге тура келетін кейбір жұмыстар бар шығар, бірақ ұлы істер бұлай пайда болмайды. Ұлы іс өзіңізді шын қызықтыратын нәрсеге үнемі назар аудару арқылы жасалады. Тоқтап, бағалау жасаған кезде, сіз қаншалықты алысқа кеткеніңізге таңғаласыз.
Біздің таңғалатын себебіміз — біз жұмыстың кумулятивтік (жинақталу) әсерін төмен бағалаймыз. Күніне бір беттен жазу көп болып көрінбейді, бірақ егер сіз оны күн сайын жасасаңыз, жылына бір кітап жазып шығасыз. Бастысы осы: тұрақтылық. Ұлы істер жасайтын адамдар күн сайын өте көп жұмыс тындырмайды. Олар түк бітірмеудің орнына, әйтеуір бірдеңе бітіреді.
Егер сіз еселенетін (күрделі пайыз сияқты) жұмыс істесеңіз, экспоненциалды өсім аласыз. Мұны істейтін адамдардың көбі мұны санасыз түрде жасайды, бірақ бұл туралы тоқтап ойлануға тұрарлық. Мысалы, оқу — осы құбылыстың бір көрінісі: бір нәрсе туралы көбірек білген сайын, одан әрі жаңаны үйрену оңайырақ болады. Аудиторияны ұлғайту — тағы бір мысал: жанкүйерлеріңіз неғұрлым көп болса, олар сізге соғұрлым көп жаңа жанкүйерлер әкеледі.
Экспоненциалды өсудің мәселесі мынада: бастапқыда қисық сызық тегіс болып көрінеді. Бірақ ол тегіс емес; бұл әлі де тамаша экспоненциалды қисық. Бірақ біз оны интуитивті түрде қабылдай алмаймыз, сондықтан біз экспоненциалды өсуді бастапқы кезеңдерінде төмен бағалаймыз.
Экспоненциалды түрде өсетін нәрсе соншалықты құнды бола алатыны соншалық, оны іске қосу үшін ерекше күш жұмсауға тұрарлық. Бірақ біз экспоненциалды өсуді бастапқыда төмен бағалайтындықтан, бұл да көбінесе бейсаналы түрде жасалады: адамдар жаңа нәрсені үйрену әрқашан бастапқы серпілісті қажет ететінін тәжірибеден білгендіктен, бірдеңені үйренудің алғашқы, нәтижесіз кезеңінен өтіп кетеді немесе бұдан жақсы істейтін басқа ештеңесі болмағандықтан, өз аудиториясын әр тыңдарманды бір-бірден жинап өсіреді. Егер адамдар экспоненциалды өсімге инвестиция сала алатынын саналы түрде түсінсе, оны көптеген адамдар жасар еді.
Жұмыс тек оны істеуге тырысқан кезде ғана жүзеге аспайды. Сіз жаяу жүргенде немесе душ қабылдағанда немесе төсекте жатқанда жасайтын бағытталмаған ойлаудың бір түрі бар, ол өте күшті болуы мүмкін. Ойыңызды аздап еркіне жіберу арқылы сіз көбінесе тура шабуыл жасаумен шеше алмаған мәселелеріңізді шешесіз.
Дегенмен, бұл құбылыстың пайдасын көру үшін сіз әдеттегідей қажырлы жұмыс істеп жатуыңыз керек. Сіз жай ғана құр қиялдап жүре алмайсыз. Қиялдау оған сұрақтар беріп отыратын мақсатты жұмыспен кезектесіп отыруы тиіс. [10]
Жұмыста көңілді бөлетін нәрселерден аулақ болу керектігін бәрі біледі, бірақ циклдің екінші жартысында да олардан аулақ болу маңызды. Ойыңызды еркіне жіберген кезде, ол сол сәтте сізді ең қатты толғандыратын нәрсеге бұрылады. Сондықтан жұмысыңызды бірінші орыннан ығыстырып тастайтын алаңдатушы факторлардан аулақ болыңыз, әйтпесе ойлаудың осы құнды түрін сол алаңдаушылыққа босқа кетіресіз. (Ерекшелік: Махаббаттан қашпаңыз.)
Өз салаңызда жасалған жұмыстарға деген талғамыңызды саналы түрде тәрбиелеңіз. Қайсысы ең жақсы екенін және оны не жақсы ететінін білмейінше, нені көздеп жүргеніңізді білмейсіз.
Ал сіздің көздегеніңіз нақ осы болуы керек, өйткені егер сіз ең жақсысы болуға тырыспасаңыз, тіпті жақсы да бола алмайсыз. Бұл бақылауды көптеген әртүрлі саладағы өте көп адам жасаған, сондықтан оның неге рас екендігі туралы ойлануға тұрарлық. Бұл өршілдік барлық дерлік қателік бір бағытта болатын құбылыс болғандықтан болуы мүмкін — мұнда нысанадан мүлт кеткен снарядтардың барлығы дерлік жетпей құлайды. Немесе бұл ең үздік болуға деген амбицияның жай ғана жақсы болуға деген амбициядан сапалық тұрғыдан өзгеше нәрсе екендігіне байланысты болуы мүмкін. Немесе, бәлкім, «жақсы болу» тым бұлыңғыр стандарт шығар. Мүмкін, осы үшеуі де дұрыс. [11]
Бақытымызға орай, мұнда ауқым тиімділігі сияқты бір нәрсе бар. Ең жақсы болуға тырысу арқылы ауыр жүкті мойныңызға алып жатқандай көрінгенімен, іс жүзінде сіз көбінесе таза ұтыста боласыз. Бұл адамды жігерлендіреді және таңғаларлықтай босатады, жеңілдетеді. Бұл мәселелерді қарапайым етеді. Кейбір жағынан, жай ғана жақсы болуға тырысқаннан гөрі, ең жақсысы болуға тырысу оңайырақ.
Биікке көздеудің бір жолы — жүз жылдан кейін де адамдарға маңызды болатын дүние жасауға тырысу. Олардың пікірі замандастарыңыздың пікірінен маңыздырақ болғандықтан емес, жүз жылдан кейін де жақсы болып көрінетін нәрсенің шынымен де жақсы болу ықтималдығы жоғарырақ болғандықтан.
Ерекше бір стильде жұмыс істеуге тырыспаңыз. Тек жұмысты қолыңыздан келгенше жақсы орындауға тырысыңыз; сіз оны өзіндік ерекше тәсілмен жасамай тұра алмайсыз.
Стиль дегеніміз — арнайы тырыспай-ақ, істі ерекше мәнермен жасау. Оған арнайы тырысу — жасандылық (паңдану).
Жасандылық — бұл іс жүзінде жұмысты сіз емес, басқа біреу істеп жатқандай кейіп таныту. Сіз әсерлі, бірақ жалған бейнені қабылдайсыз, және өзіңіз сол әсерлілікке мәз болып жүргенде, жұмыстан көрінетін нәрсе — жалғандық болады. [12]
Басқа біреу болу азғыруы жастарда ең күшті болады. Олар өздерін көбінесе ешкім еместей сезінеді. Бірақ сізге бұл мәселеге алаңдаудың қажеті жоқ, өйткені егер сіз жеткілікті дәрежеде өршіл жобалармен жұмыс істесеңіз, ол өздігінен шешіледі. Егер сіз ауқымды жобаны сәтті жүзеге асырсаңыз, сіз беймәлім біреу емессіз; сіз оны жасаған адамсыз. Сондықтан жай ғана өз ісіңізді істеңіз, ал болмысыңыз өздігінен қалыптасады.
«Жасандылықтан аулақ болыңыз» — өз деңгейінде пайдалы ереже, бірақ сіз бұл идеяны оң тұрғыдан қалай білдірер едіңіз? Не болмау керектігінің орнына, не болу керектігін қалай айтар едіңіз? Ең жақсы жауап — шынайы болу. Егер сіз шынайы болсаңыз, сіз тек жасандылықтан ғана емес, соған ұқсас көптеген кемшіліктерден де аулақ боласыз.
Шынайылықтың өзегі — интеллектуалдық адалдық. Бізге бала кезімізден адал болу өзімшіл емес ізгілік — құрбандықтың бір түрі ретінде үйретіледі. Бірақ іс жүзінде бұл сонымен бірге күш-қуаттың да қайнар көзі. Жаңа идеяларды көру үшін сізге шындыққа деген ерекше өткір көзқарас қажет. Сіз басқалардың осы уақытқа дейін көргенінен гөрі көбірек ақиқатты көруге тырысасыз. Ал егер сіз интеллектуалдық тұрғыдан адал болмасаңыз, ақиқатты көретін өткір жанар сізде қайдан болсын?
Интеллектуалдық жалғандықтан аулақ болудың бір жолы — қарама-қарсы бағытта аздаған оң қысымды ұстап тұру. Қателескеніңізді мойындауға барынша дайын болыңыз. Бір нәрседен қателескеніңізді мойындаған сәтте, сіз еркін боласыз. Оған дейін сіз оны арқалап жүруге мәжбүрсіз. [13]
Шынайылықтың тағы бір нәзік құрамдас бөлігі — бейресмилік. Бейресмилік өзінің грамматикалық жағынан теріске шығарушы («бей-») атауы меңзегеннен әлдеқайда маңызды. Бұл жай ғана бірдеңенің жоқтығы емес. Бұл маңызды емес нәрсеге емес, маңызды нәрсеге назар аудару дегенді білдіреді.
Ресмилік пен жасандылықтың ортақ қасиеті мынада: жұмысты орындаумен қатар, сіз оны орындау барысында белгілі бір бейнеде көрінуге тырысасыз. Бірақ сырт көзге қалай көрінетініңізге кеткен кез келген қуат жақсы болуға жұмсалатын қуаттан алынады. Ұлы іс жасауда нөрдтердің артықшылыққа ие болуының бір себебі де осы: олар қандай да бір кейіпте көрінуге аз күш жұмсайды. Шын мәнінде, нөрдтің негізгі анықтамасы да осы.
Нөрдтерде ұлы іс жасау үшін дәл қажет болатын аңғал батылдық бар. Бұл үйренетін нәрсе емес; ол балалық шақтан сақталып қалған. Сондықтан оны сақтаңыз. Шетте отырып алып, олар туралы сырттай ақылды болып көрінетін сындар айтатын адам емес, өз дүниелерін ортаға шығаратын адам болыңыз. «Сынау оңай» деген сөз ең тура мағынасында рас, ал ұлы іске апаратын жол ешқашан оңай болған емес.
Цинктік және пессимистік көзқараста болу артықшылық беретін кейбір жұмыстар бар шығар, бірақ егер сіз ұлы іс жасағыңыз келсе, кейде ақымақ болып көріну қаупі бар екеніне қарамастан, оптимистік көзқараста болу — артықшылық. Керісінше әрекет етудің ескі дәстүрі бар. Көне өсиетте ақымақ болып көрінбеу үшін үндемеген жақсы делінген. Бірақ бұл — ақылды болып көрінуге арналған кеңес. Егер сіз шынымен жаңа нәрселерді ашқыңыз келсе, өз идеяларыңызды адамдарға айту тәуекеліне барған дұрыс.
Кейбір адамдар табиғатынан шынайы болады, ал басқалары үшін бұл саналы күш-жігерді талап етеді. Шынайылықтың кез келген түрі жеткілікті болады. Бірақ мен шынайы болмайынша ұлы іс жасау мүмкін болатынына күмәнданамын. Шынайы болған күннің өзінде мұны істеу өте қиын. Сізде жасанды, интеллектуалды тұрғыдан жалған, ортодоксальды, сәнге еліктегіш немесе «крутой» болу салдарынан туындайтын бұрмалаушылықтарға орын беретіндей қателік шегі жоқ. [14]
Ұлы іс оны кім жасағанымен ғана емес, өзімен-өзі де үйлесімді болады. Ол әдетте тұтас бір дүние болып келеді. Сондықтан, бір нәрсемен жұмыс істеу кезінде шешім қабылдауға тура келсе, қай таңдаудың анағұрлым үйлесімдірек екенін сұраңыз.
Сізге жасағандарыңызды лақтырып тастап, қайта жасауға тура келуі мүмкін. Міндетті түрде солай болады деп айта алмайсыз, бірақ бұған дайын болуыңыз керек. Бұл белгілі бір күш-жігерді қажет етуі мүмкін; бірдеңені қайта жасау қажет болған кезде, қалыптасқан жағдайға бейімділік пен жалқаулық бірігіп, сізді оны жоққа шығаруға итермелейді. Мұны жеңу үшін былай деп сұраңыз: Егер мен бұл өзгерісті енгізіп қойған болсам, қазіргі қолымда бар нәрсеге қайта оралғым келер ме еді?
Қысқартуға, алып тастауға сенімділік танытыңыз. Сәйкес келмейтін нәрсені тек онымен мақтанатындығыңыз үшін немесе оған көп күш жұмсағаныңыз үшін ғана қалдырмаңыз.
Шынында да, жұмыстың кейбір түрлерінде не істеп жатсаңыз да, оны өз мәніне дейін арылтып тазартқан жақсы. Нәтижесі анағұрлым жинақы болады; сіз оны жақсырақ түсінесіз; және онда шынайы бір нәрсе бар ма, жоқ па деген мәселеде өзіңізді алдай алмайтын боласыз.
Математикалық әсемдік өнерден алынған жай ғана метафора сияқты көрінуі мүмкін. Мен дәлелдеуге қатысты «әсем» (элегантты) деген терминді алғаш естігенде солай ойлағанмын. Бірақ қазір мен оның тұжырымдамалық тұрғыдан бірінші орында тұрғанына күмәнім жоқ — көркемдік әсемдіктің негізгі ингредиенті математикалық әсемдік болып табылады. Қалай болғанда да, бұл математикадан тыс жерде де пайдалы стандарт.
Дегенмен, әсемдік ұзақ мерзімді бәс болуы мүмкін. Күрделі әрі ауыр шешімдер қысқа мерзімді перспективада көбінесе беделдірек болады. Олар көп күш жұмсауды талап етеді және оларды түсіну қиын, бұл екеуі де адамдарды, кем дегенде, уақытша таңғалдырады.
Ал ең жақсы жұмыстардың кейбірі салыстырмалы түрде аз күш жұмсалғандай көрінеді, өйткені олар белгілі бір мағынада әуел бастан бар еді. Оны құрудың қажеті болмады, тек көре білу керек еді. Сіз бірдеңені жасап жатырсыз ба, әлде оны ашып жатырсыз ба, соны айту қиын болса — бұл өте жақсы белгі.
Жасау немесе ашу деп қарастыруға болатын жұмысты орындап жатқанда, ашу жағына қарай бейімделіңіз. Өзіңізді идеялар табиғи пішінге ие болатын жай ғана өткізгіш арна ретінде елестетіп көріңіз.
(Бір қызығы, бұған бір ғана ерекшелік бар — ол жұмыс істейтін мәселені таңдау. Бұл әдетте ізденіс ретінде қабылданады, бірақ ең жақсы жағдайда бұл бір нәрсені жасап шығаруға көбірек ұқсайды. Ең жақсы жағдайда сіз саланың өзін зерттеу барысында қалыптастырасыз.)
Сол сияқты, егер сіз қуатты құрал жасағыңыз келсе, оны барынша шектеусіз етіңіз. Қуатты құрал, анықтамасы бойынша, сіз күтпеген тәсілдермен қолданылатын болады, сондықтан пайдасы қандай боларын білмесеңіз де, шектеулерді алып тастау жағына бейім болыңыз.
Ұлы іс көбінесе басқалар соның негізінде бірдеңе құра алатындай құрал тәрізді болады. Сондықтан басқалар қолдана алатын идеялар жасап жатсаңыз немесе басқалар жауап бере алатын сұрақтарды ашып жатсаңыз, бұл — жақсы белгі. Ең жақсы идеялардың сан түрлі салаларға әсері болады.
Егер идеяларыңызды барынша жалпы түрде білдірсеңіз, олар сіз ойлағаннан да шынайырақ болып шығады.
Әрине, тек ақиқат болуының өзі ғана жеткіліксіз. Ұлы идеялар әрі ақиқат, әрі жаңа болуы тиіс. Білімнің шеткі шегіне жету үшін жеткілікті деңгейде үйренгеннің өзінде де, жаңа идеяларды көре білу белгілі бір қабілетті талап етеді.
Ағылшын тілінде біз бұл қабілетті төлтумалық (originality), креативтілік және қиял деп атаймыз. Оған бөлек атау беру орынды көрінеді, өйткені ол белгілі бір дәрежеде шынымен де дербес шеберлік сияқты. Басқа аспектілерде үлкен қабілетке ие бола тұра — жиі техникалық қабілет деп аталатын нәрсесі мол болса да — мұндай қасиеттен мақұрым болу әбден мүмкін.
Маған «шығармашылық процесс» деген тіркес ешқашан ұнаған емес. Бұл адастыратын сияқты. Төлтумалық — процесс емес, ол — ойлау әдеті. Тың ой иелері бұрыштық ажарлағыштан шашыраған ұшқындай, назарын неге аударса да жаңа идеяларды үздіксіз шығарып отырады. Олар оны тоқтата алмайды.
Егер олардың назар аударған заты өздері онша түсінбейтін нәрсе болса, бұл жаңа идеялар онша жақсы болмауы да мүмкін. Мен білетін ең төлтума ой иелерінің бірі ажырасқаннан кейін кездесулерге назар аударуды ұйғарды. Оның кездесулер туралы білімі кәдімгі 15 жасар баланың деңгейіндей ғана еді, нәтижелері де таңғаларлықтай қызық болды. Бірақ төлтумалықтың осылайша біліктіліктен бөлініп тұрғанын көру оның табиғатын одан сайын айқындай түсті.
Төлтумалықты дамыту мүмкін бе, жоқ па, білмеймін, бірақ бойыңызда бар мүмкіндікті барынша тиімді пайдаланудың жолдары сөзсіз бар. Мысалы, сіз бірдеңемен айналысып жатқан кезде өзіндік жаңа идеяларға кезігу ықтималдығыңыз әлдеқайда жоғары. Төлтума идеялар жай ғана тың идея ойлап табуға тырысудан тумайды. Олар сәл тым қиындау нәрсені жасауға немесе түсінуге тырысудан туады. [15]
Өзіңізді қызықтыратын нәрселер туралы сөйлесу немесе жазу — жаңа идеяларды тудырудың жақсы тәсілі. Идеяларды сөзбен жеткізуге тырысқан кезде, жетіспей тұрған идея өзіндік бір вакуум тудырып, оны ішіңізден суырып шығарады. Шынында да, тек жазу арқылы ғана іске асатын ойлау түрі бар.
Ортаңызды өзгерту де көмектесе алады. Егер сіз жаңа жерге барсаңыз, ол жерде жаңа идеялардың пайда болғанын жиі байқайсыз. Сапардың өзі көбінесе оларды қозғап жібереді. Бірақ бұл пайданы көру үшін алысқа бару міндетті болмауы мүмкін. Кейде жай ғана серуендеп қайтудың өзі жеткілікті. [16]
Тақырыптар кеңістігінде саяхаттау да көмектеседі. Егер сіз көптеген түрлі тақырыптарды зерттесеңіз, жаңа идеяларыңыз көбейе түседі, бұл жартылай ажарлағышқа жұмыс істейтін көбірек беткі аудан береді, әрі ұқсастықтар мен аналогиялар жаңа идеялардың ерекше құнарлы көзі болып табылады.
Дегенмен, назарыңызды көптеген тақырыптар арасында біркелкі бөлмеңіз, әйтпесе шашырап кетесіз. Оны дәрежелік заңға ұқсас тәсілмен таратқан дұрыс. [17] Бірнеше тақырыпқа кәсіби тұрғыдан, ал басқаларына жай ғана қызығушылықпен зер салыңыз.
Әуестік пен төлтумалық бір-бірімен тығыз байланысты. Әуестік тың дүниелер беріп, төлтумалықты қоректендіреді. Бірақ бұл байланыс одан да терең. Әуестіктің өзі — төлтумалықтың бір түрі; жауаптар үшін төлтумалық қандай болса, сұрақтар үшін әуестік те шамамен сондай. Ал сұрақтар ең жоғары деңгейінде жауаптардың үлкен бөлігін құрайтындықтан, әуестік өзінің ең жақсы кезінде шығармашылық күшке айналады.
Жаңа идеяларға қол жеткізу — оғаш ойын, өйткені ол әдетте дәл мұрныңыздың астында тұрған нәрселерді байқаудан тұрады. Бір рет жаңа идеяны көргеннен кейін, ол айдан анық болып көрінуге бейім келеді. Неліктен бұл туралы бұрын ешкім ойламаған?
Идея бір уақытта әрі жаңа, әрі анық көрінсе, ол, шамасы, жақсы идея.
Анық нәрсені көру оңай сияқты естіледі. Дегенмен, тәжірибе жүзінде жаңа идеяларға келу қиын. Бұл көзге көрінетін қайшылықтың төркіні неде? Жаңа идеяны көру үшін әдетте әлемге қарайтын көзқарасыңызды өзгерту қажет болады. Біз әлемді өзімізге әрі көмектесетін, әрі шектейтін модельдер арқылы көреміз. Бұзылған модельді жөндегенде, жаңа идеялар анық болып шыға келеді. Бірақ бұзылған модельді байқау және оны түзету қиын. Жаңа идеялардың бір мезгілде әрі айқын, әрі ашылуы қиын болатыны осыдан: қиын нәрсені істегеннен кейін ғана оларды көру оңай.
Бұзылған модельдерді табудың бір жолы — басқа адамдарға қарағанда қаталырақ талап қою. Әлемнің қате модельдері шындықпен соқтығысқан жерде із қалдырады. Адамдардың көбі бұл белгілерді көргісі келмейді. Олар өздерінің қазіргі моделіне тым бауыр басып қалған деу аздық етеді; олар сол модель аясында ғана ойлайды; сондықтан оның бұзылуынан қалған іздер қаншалықты анық көрінсе де, оларды елемеуге бейім болады.
Жаңа идеяларды табу үшін көз жұмудың орнына бұзылу белгілеріне жармасу керек. Эйнштейн дәл солай істеді. Ол Максвелл теңдеулерінің таңғаларлық салдарын жаңа идеяларды іздегендіктен емес, бәрінен бұрын барынша қатал әрі ұқыпты болғандықтан көре білді.
Сізге қажет тағы бір нәрсе — ережелерді бұзуға деген дайындық. Парадоксалды естілсе де, әлемдік моделіңізді түзегіңіз келсе, ережелерді бұзуға еш қысылмайтын адам болған пайдалы. Сізді қоса алғанда, әркім бастапқыда ұстанатын ескі модель тұрғысынан алғанда, жаңа модель әдетте тым болмағанда жазылмаған ережелерді бұзады.
Қаншалықты деңгейде ереже бұзу талап етілетінін аз ғана адам түсінеді, өйткені жаңа идеялар табысқа жеткен соң әлдеқайда консервативті болып көрінеді. Олар өздері ала келген жаңа әлем моделін қолдана бастаған кезде өте орынды көрінеді. Бірақ кезінде олай емес еді; гелиоцентрлік модельдің тіпті астрономдар арасында да жалпы қабылдануы үшін ғасырдың басым бөлігі кетті, өйткені ол тым қате сезілді.
Шынында да, ойланып қарасаңыз, жақсы жаңа идея адамдардың көпшілігіне нашар болып көрінуі тиіс, әйтпесе оны әлдеқашан біреу зерттеп қояр еді. Сондықтан сіз жынды көрінетін, бірақ «дұрыс түрдегі» жынды идеяларды іздейсіз. Оларды қалай ажыратуға болады? Нақты сенімділікпен біле алмайсыз. Көбінесе жаман болып көрінетін идеялар шынымен де жаман болады. Бірақ орынды жынды идеялар қызықты келеді; олардың салдары мен берері мол; ал жай ғана жаман идеялар көңілді түсіреді.
Ережелерді еш қысылмай бұзудың екі жолы бар: оларды бұзудан ләззат алу және оларға мүлдем немқұрайлы қарау. Мен бұл екі жағдайды агрессивті және пассивті тәуелсіз ойлау деп атаймын.
Агрессивті тәуелсіз ойлайтындар — бұзықтар. Ережелер оларды тоқтата алмағаны былай тұрсын; ереже бұзу оларға қосымша қуат береді. Мұндай адамдар үшін жобаның батылдығынан туған шабыт кейде оны бастап кетуге жетерлік іске қосу энергиясын береді.
Ережелерді бұзудың екінші жолы — оларға мән бермеу немесе тіпті олардың бар екенін де білмеу. Жаңадан бастаушылар мен сырттан келгендердің жиі жаңа ашылулар жасайтыны сондықтан; олардың саланың болжамдарынан бейхабарлығы уақытша пассивті тәуелсіз ойлаудың көзі ретінде қызмет етеді. Аспергер синдромы бар адамдар да қалыптасқан сенімдерге өзіндік иммунитетке ие сияқты. Мен білетін бірнешеуі бұл оларға жаңа идеялар табуға көмектесетінін айтады.
Қатаңдық пен ереже бұзушылық біртүрлі үйлесім сияқты көрінеді. Бұқаралық мәдениетте олар қарама-қарсы қойылады. Бірақ бұқаралық мәдениеттің бұл тұрғыда моделі бұзылған. Ол мәселелерді болмашы нәрселер деп тұспалдайды, ал ұсақ-түйек істерде қатаңдық пен ереже бұзушылық шынымен де қарама-қарсы. Бірақ шын мәнінде маңызды мәселелерде тек ереже бұзушылар ғана шын мәнінде қатал әрі нақты бола алады.
Еленбей қалған идея көбінесе жартылай финалға дейін ұтылмайды. Сіз оны сана астында көресіз, бірақ кейін бейсанаңыздың басқа бөлігі оны жоққа шығарады, өйткені ол тым оғаш, тым қауіпті, тым көп жұмысты талап етеді, тым даулы болар еді. Бұл қызықты бір мүмкіндікті көрсетеді: егер сіз мұндай сүзгілерді өшіре алсаңыз, көбірек жаңа идеяларды көре алар едіңіз.
Мұны істеудің бір жолы — басқа біреу үшін қандай идеяларды зерттеу жақсы болар еді деп сұрау. Сонда сіздің бейсанаңыз сізді қорғау үшін оларды өшіріп тастамайды.
Сондай-ақ еленбей қалған идеяларды басқа бағытта жұмыс істеу арқылы да табуға болады: оларды не көлегейлеп тұрғанынан бастау керек. Әрбір құрметтелетін, бірақ қате қағида оған қайшы келгендіктен зерттелмей қалған құнды идеялардың «өлі аймағымен» қоршалған.
Діндер — бағаланатын, бірақ қате қағидалардың жиынтығы. Сондықтан тікелей немесе ауыспалы мағынада дін деп сипаттауға болатын кез келген нәрсенің көлеңкесінде құнды, зерттелмеген идеялар болады. Коперник те, Дарвин де осы типтегі жаңалықтарды ашты. [18]
Сіздің салаңыздағы адамдар өздері ойлағандай айдан анық болмауы мүмкін қандай да бір қағидаға тым қатты беріліп, нені діндей көреді? Егер сіз одан бас тартсаңыз, не нәрсе мүмкін болады?
Адамдар қандай мәселені шешуді таңдағаннан гөрі, мәселені шешу кезінде әлдеқайда көп төлтумалық танытады. Тіпті ең ақылды адамдардың өзі немен айналысу керектігін шешкенде таңқаларлықтай консервативті бола алады. Басқа ешнәрседе сәнге ермейтін адамдар сәнді мәселелермен айналысу тұзағына түсіп жатады.
Адамдардың шешімдерге қарағанда мәселелерді таңдауда консервативтірек болуының бір себебі — мәселелердің үлкенірек бәс болуында. Мәселе сізді жылдар бойы мазалауы мүмкін, ал шешімді зерттеу бар болғаны бірнеше күнді алуы ықтимал. Бірақ сонда да адамдардың көбі тым консервативті деп ойлаймын. Олар тек тәуекелге ғана емес, сәнге де еріп жауап береді. Сәнге айналмаған мәселелер тым төмен бағаланады.
Сәннен тыс мәселелердің ең қызықты түрлерінің бірі — адамдар толық зерттелді деп санайтын, бірақ шын мәнінде олай болмаған мәселе. Ұлы іс көбінесе бар нәрсені алып, оның жасырын әлеуетін көрсетеді. Дюрер де, Ватт та осылай істеді. Сондықтан, егер сізді басқалар сарқылды деп санайтын сала қызықтырса, олардың күмәні сізге кедергі болмасын. Адамдар бұл тұрғыда жиі қателеседі.
Сәннен тыс мәселемен жұмыс істеу өте жағымды болуы мүмкін. Мұнда ешқандай дабыра немесе асығыстық жоқ. Оппортунистер де, сыншылар да басқа жақта жүреді. Қолданыстағы жұмыстар көбінесе ескі мектептің мығымдығына ие болады. Және басқа жағдайда босқа кететін идеяларды дамытудан жағымды үнемдеу сезімі туады.
Бірақ назардан тыс қалған мәселенің ең кең таралған түрі сәннен шығып қалу мағынасында ашық түрде сәнсіз емес. Ол жай ғана шынайы маңызынан гөрі онша маңызды емес болып көрінеді. Мұндайларды қалай табуға болады? Өзіңізге ерік беру арқылы — әуестігіңізге жол беріп, басыңыздағы тек «маңызды» мәселелермен ғана айналысу керек дейтін кішкентай дауысты, кем дегенде уақытша, өшіру арқылы табуға болады.
Сізге маңызды мәселелермен айналысу шынымен керек, бірақ маңызды деп нені санау керектігі жөнінде барлығы дерлік тым консервативті. Егер сіздің маңыңызда маңызды, бірақ еленбеген мәселе болса, ол сіздің бейсаналық радарыңызда бар болуы мүмкін. Сондықтан өзіңізден сұрап көріңіз: егер сіз тек қызық болғандықтан ғана бірдеңемен айналысу үшін «байсалды» жұмыстан үзіліс алатын болсаңыз, не істер едіңіз? Жауап, шамасы, көрінгеннен әлдеқайда маңыздырақ.
Мәселелерді таңдаудағы төлтумалық оларды шешудегі төлтумалықтан да маңыздырақ сияқты. Тұтас жаңа салаларды ашатын адамдарды ерекшелейтін нәрсе — осы. Сондықтан жай ғана бастапқы қадам болып көрінетін нәрсе — немен айналысу керектігін шешу — белгілі бір мағынада бүкіл ойынның кілті болып табылады.
Мұны аз адам түсінеді. Жаңа идеялар туралы ең үлкен қате түсініктердің бірі олардың құрамындағы сұрақ пен жауаптың арақатынасына байланысты. Адамдар үлкен идеяларды жауап деп ойлайды, бірақ көбінесе нағыз түсінік сұрақтың өзінде жатады.
Сұрақтарды төмен бағалауымыздың бір себебі — олардың мектептерде қолданылу тәсілі. Мектептерде олар тұрақсыз бөлшектер сияқты, жауап берілгенге дейін ғана қысқа уақыт өмір сүреді. Бірақ шынымен жақсы сұрақ бұдан әлдеқайда артық болуы мүмкін. Шынымен жақсы сұрақ — жартылай ашылу. Жаңа түрлер қалай пайда болады? Заттарды жерге құлататын күш пен планеталарды орбитасында ұстап тұратын күш бірдей ме? Мұндай сұрақтарды қоюдың өзімен-ақ сіз қызықты жаңа кеңістікке аяқ бастыңыз.
Жауапсыз сұрақтарды өзіңмен бірге алып жүру ыңғайсыз болуы мүмкін. Бірақ оларды неғұрлым көп көтеріп жүрсеңіз, шешімді байқау мүмкіндігі соғұрлым жоғары болады — немесе одан да қызығы, екі жауапсыз сұрақтың бірдей екенін байқауыңыз мүмкін.
Кейде сіз бір сұрақты өте ұзақ уақыт бойы арқалап жүресіз. Ұлы іс көбінесе осыдан жылдар бұрын — тіпті балалық шағыңызда — байқаған және ойыңыздан шықпай қойған сұраққа қайта оралудан туады. Адамдар жастық армандарды сақтап қалудың маңыздылығы туралы көп айтады, бірақ жастық шақтағы сұрақтарды да ұмытпау дәл сондай маңызды. [19]
Бұл — нағыз сарапшылық пен оның бұқаралық бейнесінің арасындағы ең үлкен айырмашылық байқалатын тұстардың бірі. Бұқаралық түсінікте сарапшылар бәріне сенімді. Бірақ шын мәнінде, (а) сізді ойландырған мәселелер маңызды болса, және (b) оларды басқа ешкім де түсінбейтін болса, неғұрлым көбірек аң-таң болып бас қатырсаңыз, соғұрлым жақсы.
Жаңа идея ашылардан тура бұрынғы сәтте не болатынын ойлап көріңізші. Көбінесе жеткілікті білімі бар адам бірдеңеге басы қатып, аң-таң болып тұрады. Бұл дегеніміз, төлтумалық жартылай таңғалудан — абыржудан тұрады! Сіз әлемнің жұмбақтарға толы екеніне оларды көре алатындай дәрежеде үйренуіңіз керек, бірақ оларды шешкіңіз келмейтіндей тым жайбарақат болмауыңыз тиіс. [20]
Жауапсыз сұрақтарға бай болу — керемет нәрсе. Және бұл байлар байи түсетін жағдайлардың бірі, өйткені жаңа сұрақтарға ие болудың ең жақсы жолы — бар сұрақтарға жауап беруге тырысу. Сұрақтар тек жауаптарға ғана емес, одан да көп жаңа сұрақтарға жетелейді.
Ең жақсы сұрақтар жауап беру барысында ұлғая түседі. Сіз қазіргі парадигмадан шығып тұрған жіпті байқап, оны тарта бастайсыз, ал ол ұзарған үстіне ұзара түседі. Сондықтан жауап беруге тырыспас бұрын, сұрақтың айқын үлкен болуын талап етпеңіз. Мұны болжау өте қиын. Жіпті тартқанда қаншалықты сөгілетінін болжау былай тұрсын, оны байқаудың өзі қиын.
Бәріне бірдей әуесқой болған жақсы — көптеген жіптерді аздап тартып, не болатынын көру керек. Үлкен нәрселер кішкентайдан басталады. Үлкен дүниелердің бастапқы нұсқалары көбінесе жай ғана тәжірибелер, немесе жанама жобалар, немесе баяндамалар болған, кейін олар үлкенірек дүниеге айналған. Сондықтан көптеген кішкентай нәрселерді бастаңыз.
Өнімді болу лайықты бағаланбайды. Неғұрлым көп түрлі нәрсені байқап көрсеңіз, соғұрлым жаңа бірдеңені табу мүмкіндігі жоғары болады. Алайда, көп нәрсені байқап көру іске аспайтын көптеген нәрселерді де көру дегенді білдіретінін түсініңіз. Көптеген жаман идеяларсыз көптеген жақсы идеяларға қол жеткізе алмайсыз. [21]
Бұған дейін жасалғандардың барлығын зерттеуден бастау неғұрлым жауапты болып естілсе де, заттарды жасап көру арқылы сіз тезірек үйренесіз және көбірек ләззат аласыз. Сондай-ақ өткен жұмыстарды көргенде, оларды жақсырақ түсінесіз. Сондықтан бастау жағына басымдық беріңіз. Ал бастау кішкентайдан бастауды білдірсе, бұл тіпті оңайырақ; бұл екі идея пазлдың екі бөлігіндей бір-біріне мінсіз сәйкес келеді.
Кішкентайдан бастап үлкен іске қалай жетуге болады? Дәйекті нұсқаларды жасау арқылы. Ұлы дүниелер әрдайым дерлік бірінен соң бірі шығатын нұсқалар арқылы жасалады. Сіз шағын нәрседен бастап, оны дамытасыз, ал соңғы нұсқа сіз жоспарлай алатын кез келген нәрседен әлдеқайда ақылды әрі ауқымдырақ болып шығады.
Адамдар үшін бірдеңе жасап жатқанда дәйекті нұсқаларды шығару әсіресе пайдалы — бастапқы нұсқаны оларға тезірек ұсынып, кейін олардың реакциясына сүйене отырып жетілдіру керек.
Іске асуы мүмкін ең қарапайым нәрсені жасап көруден бастаңыз. Бір таңқаларлығы, ол көбінесе жұмыс істеп кетеді. Егер жұмыс істемесе, бұл тым болмағанда сіздің бастап кетуіңізге себеп болады.
Бір нұсқаға тым көп жаңа нәрсені тықпалауға тырыспаңыз. Мұны бірінші нұсқада жасаудың (шығаруды тым ұзаққа созу) және екінші нұсқада жасаудың (екінші жүйе эффектісі) арнайы атаулары бар, бірақ осылардың екеуі де неғұрлым жалпы қағиданың мысалдары ғана.
Жаңа жобаның бастапқы нұсқасы кейде ойыншық ретінде бағаланбай қалуы мүмкін. Адамдар бұлай істесе, бұл — жақсы белгі. Бұл оның бойында масштабтан басқа жаңа идеяға қажеттінің бәрі бар екенін білдіреді, ал масштаб әдетте артынан келеді. [22]
Шағын нәрседен бастап, оны дамытудың баламасы — не істейтініңізді алдын ала жоспарлау. Ал жоспарлау әдетте неғұрлым жауапты таңдау сияқты көрінеді. «Біз х, содан кейін у, содан кейін z жасаймыз» деп айту «біз х-ті көреміз де, не болатынын байқаймыз» дегеннен гөрі көбірек ұйымдастырылған болып естіледі. Ол шынымен де көбірек ұйымдасқан; тек дәл сондай жақсы нәтиже бермейді.
Жоспарлаудың өзі жақсы нәрсе емес. Ол кейде қажет, бірақ бұл — амалсыз зұлымдық, кешірімі жоқ жағдайларға берілген мәжбүрлі жауап. Бұл — икемсіз медиамен жұмыс істегендіктен немесе көптеген адамдардың күш-жігерін үйлестіру қажет болғандықтан істеуге тура келетін нәрсе. Егер жобаларды шағын ұстап, икемді құралдарды пайдалансаңыз, онша көп жоспарлаудың қажеті жоқ және оның орнына дизайныңыз өздігінен дами алады.
Шамаңыз келетіндей барынша тәуекелге барыңыз. Тиімді нарықта тәуекел сыйақыға пропорционалды, сондықтан нақтылықты емес, күтілетін құны жоғары бәсті іздеңіз. Егер сіз анда-санда сәтсіздікке ұшырап тұрмасаңыз, онда сіз тым консервативті шығарсыз.
Консерватизм әдетте қарттармен байланыстырылса да, бұл қатені жастар жиі жасайды. Тәжірибесіздік оларды тәуекелден қорқуға мәжбүр етеді, алайда тәуекел етуге ең үлкен мүмкіндігіңіз жас кезіңізде болады.
Тіпті сәтсіздікке ұшыраған жобаның өзі құнды болуы мүмкін. Оның үстінде жұмыс істеу барысында сіз басқалар сирек көрген аумақты кесіп өтіп, басқалар сирек қоятын сұрақтарға тап боласыз. Ал сәл тым қиын нәрсені жасауға тырысу барысында кездесетін сұрақтардан асқан жақсы сұрақ көзі жоқ шығар.
Жас болған кезіңізде жастықтың артықшылықтарын, ал жасыңыз ұлғайғанда жастың артықшылықтарын пайдаланыңыз. Жастықтың артықшылықтары — күш-жігер, уақыт, оптимизм және еркіндік. Жастың артықшылықтары — білім, тиімділік, ақша және билік. Ынта-жігер болса, осы соңғылардың кейбірін жас кезде жинауға, ал алғашқыларының кейбірін егде тартқанда сақтап қалуға болады.
Егде адамдардың тағы бір артықшылығы — олар өздерінде қандай артықшылықтар бар екенін біледі. Жастар көбінесе мұны аңғармай иеленіп жүреді. Ең үлкені, бәлкім, уақыт шығар. Жастар уақытқа қаншалықты бай екенін білмейді. Бұл уақытты пайдаға асырудың ең жақсы жолы — оны аздап жеңілтек тәсілдермен пайдалану: білу қажеттілігі жоқ бірдеңені жай ғана әуестікпен оқып үйрену, немесе бір нәрсені жай ғана тамаша болары үшін жасап көру, немесе бір салада таңғаларлықтай керемет шебер болу.
Бұл жердегі «аздап» сөзі — маңызды нақтылау. Жас кезіңізде уақытты жомарттықпен жұмсаңыз, бірақ оны жай ғана босқа жібермеңіз. Уақытты босқа өткізу болуы мүмкін деп алаңдайтын істі істеу мен оның босқа кететінін анық білетін істі істеудің арасында үлкен айырмашылық бар. Алдыңғысы кем дегенде бәс болып табылады, және сіз ойлағаннан да жақсырақ бәс болуы мүмкін. [23]
Жастықтың, дәлірек айтқанда тәжірибесіздіктің ең нәзік артықшылығы — бәріне тың көзқараспен қарауыңызда. Миыңыз идеяны бірінші рет қабылдағанда, кейде екеуі бір-біріне мінсіз сәйкес келмей жатады. Әдетте мәселе сіздің миыңызда болады, бірақ кейде ол идеяның өзінде болуы мүмкін. Оның бір бөлшегі оғаш шығып тұрады да, ол туралы ойлаған сайын сізге батады. Идеяға үйреніп кеткен адамдар оны елемеуді үйренген, бірақ сізде оны елемеуге де мүмкіндік бар. [24]
Сондықтан бір нәрсені бірінші рет үйреніп жатқанда, қате немесе жетіспейтін сияқты көрінетін нәрселерге назар аударыңыз. Сіз оларды елемеуге бейім боласыз, өйткені 99% жағдайда мәселе өзіңізде. Және алға жылжуды жалғастыру үшін күмәніңізді уақытша ысырып қоюыңыз керек болуы мүмкін. Бірақ оларды ұмытпаңыз. Тақырыпқа тереңірек енген кезде, қайта оралып, олардың әлі де сол жерде бар-жоғын тексеріңіз. Егер олар қазіргі біліміңіз тұрғысынан әлі де қисынды болса, олар әлі ашылмаған идеяны білдіруі әбден мүмкін.
Тәжірибеден алатын ең құнды білім түрлерінің бірі — не туралы алаңдамауға болатынын білу. Жастар маңызды болуы мүмкін барлық нәрселерді біледі, бірақ олардың салыстырмалы маңыздылығын түсінбейді. Сондықтан олар барлық нәрсе үшін бірдей алаңдайды, ал шын мәнінде бірнеше нәрсе туралы көбірек, ал қалғандары туралы мүлдем алаңдамауы керек еді.
Бірақ білмейтін нәрселеріңіз — тәжірибесіздіктің тек жарты ғана мәселесі. Екінші жартысы — өзіңіз білетін, бірақ шындыққа жанаспайтын нәрселер. Сіз ересек өмірге басыңызды сандыраққа толтырып келесіз — қалыптасқан жаман әдеттер мен сізге үйретілген жалған ұғымдар — және сіз айналысқыңыз келетін кез келген жұмыс түрінің жолында тұрған кем дегенде сол сандырақты тазаламайынша, ұлы іс жасай алмайсыз.
Басыңызда қалған сандырақтың көп бөлігін мектептер қалдырады. Біз мектептерге үйреніп кеткеніміз соншалық, бейсаналы түрде мектепке баруды білім алумен тең көреміз, бірақ шын мәнінде мектептерде білім алу және ойлау туралы түсініктерімізді бұрмалайтын сан түрлі оғаш сапалар бар.
Мысалы, мектептер енжарлыққа тәрбиелейді. Сіз кішкентай кезіңізден бастап сыныптың алдында бәріңізге не үйрену керектігін айтатын, содан кейін оны орындаған-орындамағаныңызды бағалайтын бір беделді тұлға болды. Бірақ сабақтар да, емтихандар да оқудың ажырамас бөлігі емес; олар жай ғана мектептердің әдеттегі құрылымының қосалқы өнімдері.
Бұл енжарлықты неғұрлым ерте жеңсеңіз, соғұрлым жақсы. Егер сіз әлі мектепте болсаңыз, біліміңізді өз жобаңыз ретінде, ал мұғалімдеріңізді сізге жұмыс істейтін адамдар ретінде көруге тырысыңыз, керісінше емес. Бұл тым асыра айтылғандай көрінуі мүмкін, бірақ бұл жай ғана оғаш ой эксперименті емес. Бұл экономикалық тұрғыдан шындық, ал ең жақсы жағдайда интеллектуалды түрде де шындық. Ең жақсы мұғалімдер сіздің бастығыңыз болғысы келмейді. Олар сізді материал арқылы сүйреп жүргенше, сіз оларды кеңес көзі ретінде пайдалана отырып, алға ұмтылғаныңызды қалайды.
Сондай-ақ мектептер сізге нағыз жұмыстың қандай болатыны туралы жаңылыс түсінік береді. Мектепте олар сізге мәселелердің қандай екенін айтады, және олар әрдайым дерлік сіз бұған дейін үйренгеннен артық ештеңені талап етпей-ақ шешіледі. Шынайы өмірде сіз мәселелердің не екенін өзіңіз анықтауыңыз керек және олардың шешілуі мүмкін бе, жоқ па, оны да көбіне білмейсіз.
Бірақ, бәлкім, мектептердің сізге жасайтын ең жаман нәрсесі — емтиханды алдап өтіп жеңіске жетуге үйретуі. Олай істеу арқылы сіз ұлы іс жасай алмайсыз. Құдайды алдай алмайсыз. Сондықтан ондай оңай жолдарды іздеуді доғарыңыз. Жүйені жеңудің жолы — жұмыстың өзінен қашу емес, басқалар елеусіз қалдырған мәселелер мен шешімдерге назар аудару.
Сізге «үлкен мүмкіндік» беретін қандай да бір бақылаушыға тәуелдімін деп ойламаңыз. Тіпті бұл рас болған күннің өзінде де, оған қол жеткізудің ең жақсы жолы — ықпалды адамдардың соңынан жүгіру емес, сапалы жұмыс істеуге баса назар аудару болар еді.
Және комиссиялардың бас тартуын көңіліңізге алмаңыз. Қабылдау комиссиялары мен сыйлық алқаларына әсер ететін қасиеттер ұлы іс жасау үшін қажетті қасиеттерден мүлдем басқа. Іріктеу комиссияларының шешімдері кері байланыс тізбегінің бір бөлігі болған жағдайда ғана мағыналы болады, ал олардың өте азы ғана сондай.
Салаға жаңадан келген адамдар көбінесе қолданыстағы жұмыстарды көшіреді. Мұнда тұрған ешқандай жаман нәрсе жоқ. Бірдеңенің қалай жұмыс істейтінін үйренудің оны қайталап көруден асқан жақсы тәсілі жоқ. Көшіру сіздің жұмысыңызды міндетті түрде төлтумалықтан ада етпейді. Төлтумалық — бұл ескінің болмауы емес, жаңа идеялардың болуы.
Көшірудің жақсы тәсілі және жаман тәсілі бар. Егер сіз бірдеңені көшіргіңіз келсе, оны жасырын түрде немесе одан да сорақысы бейсаналы түрде емес, ашық түрде жасаңыз. Әйгілі қате телінетін «Ұлы суретшілер ұрлайды» деген сөз осыны білдіреді. Көшірудің шын мәнінде қауіпті, оның атына кір келтіретін түрі — байқамай жасалатын түрі, өйткені бұл кезде сіз басқа біреу салған рельспен жүріп келе жатқан пойыздан басқа ештеңе емессіз. Бірақ екінші бір шекті жағдайда көшіру бағыныштылықтың емес, үстемдіктің белгісі болуы мүмкін. [25]
Көптеген салаларда сіздің алғашқы жұмыстарыңыз белгілі бір дәрежеде басқалардың еңбегіне негізделуі сөзсіз дерлік. Жобалар вакуумде сирек пайда болады. Олар әдетте алдыңғы жұмыстарға берілген жауап болып табылады. Жұмысты жаңа бастаған кезіңізде сізде бұрын жасалған ештеңе жоқ; егер сіз бір нәрсеге жауап ретінде әрекет еткіңіз келсе, ол басқа біреудің туындысы болуы тиіс. Ал қалыптасып, танылғаннан кейін, сіз өзіңіздің жұмысыңызға сүйеніп жауап қайтара аласыз. Бірақ алғашқысы туынды (деривативті) деп аталып, соңғысы олай аталмаса да, құрылымдық тұрғыдан бұл екі жағдай көрінгенінен гөрі көбірек ұқсас.
Қызығы сол, ең тың идеялардың жаңашылдығы кейде олардың алғашында іс жүзіндегіден гөрі көбірек туынды болып көрінуіне әкеледі. Жаңа ашылымдарды жиі, тіпті оларды ашқандардың өзі де, алғашында бар нәрселердің түрленген нұсқасы ретінде түсінуге мәжбүр болады, себебі оларды сипаттайтын ұғымдық сөздік қор әлі қалыптаспаған.
Дегенмен, көшірудің кейбір қауіптері бар екені анық. Оның бірі — ескі нәрселерді, яғни өз уақытында білімнің алдыңғы шебінде болған, бірақ қазір олай емес дүниелерді көшіруге бейім болуыңыз мүмкін.
Ал бір нәрсені көшіргенде, оның барлық ерекшелігін көшірмеңіз. Олардың кейбіреуі сізді күлкілі етіп көрсетуі мүмкін. Мысалы, егер 18 жаста болсаңыз, 50 жастағы танымал профессордың сөйлеу мәнерін көшірмеңіз немесе жүздеген жылдар өткен соң Қайта өрлеу дәуірі поэзиясының идиомасын қайталамаңыз.
Сіз тамсанатын дүниелердің кейбір ерекшеліктері — олардың соған қарамастан жетістікке жетуіне себеп болған кемшіліктер. Шын мәнінде, еліктеуге ең оңай ерекшеліктер көбінесе кемшіліктер болып шығады.
Бұл әсіресе мінез-құлыққа қатысты. Кейбір дарынды адамдар дөрекі, жағымсыз болады, бұл тәжірибесіздерге дөрекілік — дарындылықтың бір бөлігі сияқты етіп көрсетуі мүмкін. Бұл олай емес; дарындылық — бұл жай ғана олардың жазадан құтылып кетуіне көмектесетін нәрсе.
Көшірудің ең қуатты түрлерінің бірі — бір саладағы нәрсені басқа салаға көшіру. Тарих осындай кездейсоқ ашылымдарға толы, сондықтан басқа салаларды саналы түрде зерттей отырып, сәттілікке мүмкіндік берген жөн шығар. Егер оларды метафора ретінде қолдансаңыз, бір-бірінен өте алыс салалардан да идеялар алуға болады.
Жағымсыз мысалдар да жағымды мысалдар сияқты шабыттандыра алады. Шын мәнінде, сіз нашар жасалған нәрселерден жақсы жасалғандарға қарағанда кейде көбірек үйрене аласыз; кейде бір нәрсенің не үшін қажет екені ол жоқ болғанда ғана түсінікті болады.
Егер сіздің салаңыздағы ең үздік мамандардың көбі бір жерде жиналса, сол жерге біраз уақытқа барып қайту әдетте жақсы идея. Бұл сіздің амбицияңызды арттырады, сондай-ақ бұл адамдардың да пенде екенін көрсетіп, өзіңізге деген сенімділікті күшейтеді. [26]
Егер сіз шынайы болсаңыз, күткеніңізден әлдеқайда жылы қарсы алуға ие боласыз. Бір істі өте жақсы білетін адамдардың көпшілігі шынайы қызығушылық танытқан кез келген адаммен ол туралы сөйлесуге қуанышты болады. Егер олар өз жұмысына шынымен шебер болса, онда олардың бұл іске деген әуесқойлық қызығушылығы бар, ал әуесқойлар әрқашан өз хоббиі туралы сөйлескісі келеді.
Дегенмен, шынымен мықты адамдарды табу біраз күш-жігерді талап етуі мүмкін. Ұлы іспен айналысу соншалықты беделді болғандықтан, кейбір жерлерде, әсіресе университеттерде, бәрі де сонымен айналысып жатыр деген сыпайы қиял бар. Бірақ бұл шындықтан алыс. Университет ішіндегі адамдар мұны ашық айта алмайды, алайда әртүрлі кафедраларда атқарылып жатқан жұмыстардың сапасы жер мен көктей. Кейбір кафедраларда ұлы іс атқарып жүрген адамдар бар; басқаларында бұрын болған; ал кейбіреулерінде ешқашан болмаған.
Ең жақсы әріптестерді іздеңіз. Жалғыз жасауға болмайтын көптеген жобалар бар, тіпті жалғыз жасауға болатын жобамен жұмыс істеп жатсаңыз да, сізді жігерлендіретін және бірге идея талқылайтын басқа адамдардың болғаны жақсы.
Әріптестер тек жұмысыңызға ғана емес, сіздің өзіңізге де әсер етеді. Сондықтан өзіңіз ұқсағыңыз келетін адамдармен жұмыс істеңіз, өйткені бәрібір соларға ұқсайтын боласыз.
Әріптестер мәселесінде саннан гөрі сапа маңыздырақ. Бір ғимарат толы тәп-тәуір мамандардан гөрі бір немесе екі мықты әріптестің болғаны әлдеқайда жақсы. Шын мәнінде, бұл жай ғана жақсы емес, тарихқа қарасақ, қажеттілік: ұлы істердің шоғырланып, белгілі бір ортада жасалу деңгейі әріптестердің ұлы іс жасау мен жасамаудың арасындағы басты айырмашылықты жиі айқындайтынын аңғартады.
Жеткілікті деңгейде жақсы әріптестеріңіз бар екенін қалай білуге болады? Менің тәжірибем бойынша, олар бар болса, сіз оны білесіз. Яғни, егер күмәндансаңыз, онда олар әлі жоқ деген сөз. Бірақ бұдан да нақтырақ жауап беруге болатын шығар. Мынадай бір нұсқа бар: жеткілікті деңгейде жақсы әріптестер таңғалдырарлық түсініктер ұсынады. Олар сіз көре алмайтын және істей алмайтын нәрселерді көріп, істей алады. Сондықтан, осы мағынада сізді үнемі сергек ұстайтын бірнеше әріптесіңіз болса, сіз бұл шектен асқансыз.
Көбімізге әріптестермен бірлесіп жұмыс істеу пайдалы болуы мүмкін, бірақ кейбір жобалар адамдарды анағұрлым ауқымды көлемде тартуды талап етеді, ал мұндай жобаны бастау кез келгеннің қолынан келе бермейді. Егер сондай жобаны басқарғыңыз келсе, сізге менеджер болуға тура келеді, ал жақсы басқару кез келген басқа жұмыс сияқты бейімділік пен қызығушылықты қажет етеді. Егер олар сізде болмаса, ортаңғы жол жоқ: сіз менеджментті екінші тіл ретінде мәжбүрлеп үйренуіңіз керек немесе мұндай жобалардан аулақ болуыңыз қажет. [27]
Көңіл-күйіңіз бен рухыңызды күтіңіз. Ауқымды жобалармен жұмыс істеген кезде бұл — бәрінің негізі. Сіз оны тірі ағза сияқты өсіріп, қорғауыңыз керек.
Жігер мен көңіл-күй өмірге деген көзқарасыңыздан басталады. Егер сіз оптимист болсаңыз, ұлы іс жасау ықтималдығыңыз жоғарырақ, сондай-ақ өзіңізді құрбан ретінде емес, жолы болғыш адам ретінде санасаңыз, бұл ықтималдық одан сайын арта түседі.
Шындығында, жұмыс белгілі бір дәрежеде сізді мәселелеріңізден қорғай алады. Егер сіз таза жұмысты таңдасаңыз, оның қиындықтары күнделікті өмірдің қиындықтарынан пана болады. Егер бұл эскапизм болса, бұл оның өте жемісті түрі және оны тарихтағы ең ұлы ақыл-ой иелерінің кейбірі қолданған.
Көңіл-күй жұмыс арқылы күшейе түседі: көтеріңкі көңіл-күй жақсы жұмыс істеуге көмектеседі, ол өз кезегінде жігеріңізді арттырып, одан да жақсырақ жұмыс істеуге ықпал етеді. Бірақ бұл цикл кері бағытта да жүреді: егер сіз жақсы жұмыс істей алмасаңыз, бұл сіздің рухыңызды түсіріп, жұмыс істеуді одан сайын қиындатады. Бұл циклдің дұрыс бағытта жүруі өте маңызды болғандықтан, тұйыққа тірелген кезде бірдеңені бітіре бастау үшін ғана оңайырақ жұмысқа ауысу жақсы идея болуы мүмкін.
Амбициясы жоғары адамдар жасайтын ең үлкен қателіктердің бірі — сәтсіздіктерге шардың жарылғанындай бір сәтте жігерлерін құртуға жол беруі. Сіз сәтсіздіктерді өз процесіңіздің бір бөлігі ретінде саналы түрде қарастыру арқылы бұған қарсы иммунитет қалыптастыра аласыз. Қиын есептерді шешу әрқашан белгілі бір деңгейде кері шегінуді қамтиды.
Ұлы іс жасау — бұл түбірлік түйіні соны жасауға деген құштарлық болып табылатын тереңдікке бойлау іздеуі (depth-first search). Сондықтан «Бірден қолыңнан келмесе, тағы, тағы да қайталап көр» деген сөз онша дәл емес. Ол былай болуы керек: Егер бірден қолыңнан келмесе, не қайтадан көр, не кері шегініп, содан кейін қайта көр.
«Ешқашан берілме» де онша дәл емес. Әрине, шығып кету дұрыс таңдау болатын сәттер бар. Неғұрлым нақтырақ нұсқасы былай болар еді: Сәтсіздіктердің үрей туғызып, қажет болғаннан артық кері шегінуге мәжбүр етуіне ешқашан жол бермеңіз. Соның салдары: Түбірлік түйінді ешқашан тастамаңыз.
Жұмыстың қиындықпен жүруі, жүгіру кезінде ентігіп қалу сияқты, міндетті түрде жаман белгі емес. Мұның бәрі қаншалықты жылдам жүгіріп келе жатқаныңызға байланысты. Сондықтан жақсы ауырсынуды жаманнан ажыратып үйреніңіз. Жақсы ауырсыну — күш-жігердің белгісі; жаман ауырсыну — зақымданудың белгісі.
Аудитория — көңіл-күй мен жігердің маңызды құрамдас бөлігі. Егер сіз ғалым болсаңыз, сіздің аудиторияңыз әріптестеріңіз болуы мүмкін; өнерде ол дәстүрлі мағынадағы аудитория болуы мүмкін. Қай жағдайда да оның үлкен болуы міндетті емес. Аудиторияның құндылығы оның көлеміне байланысты сызықты түрде өспейді. Бұл егер сіз танымал болсаңыз — жаман жаңалық, ал егер жаңадан бастаған болсаңыз — жақсы жаңалық, өйткені бұл сізді демеу үшін шағын, бірақ адал аудиторияның өзі жеткілікті болуы мүмкін дегенді білдіреді. Егер бір топ адам сіздің істеп жатқан ісіңізді шын жүректен ұнатса, бұл жеткілікті.
Қолыңыздан келгенше, сіз бен аудиторияңыздың арасына делдалдардың түсуіне жол бермеңіз. Жұмыстың кейбір түрлерінде бұл сөзсіз болатын жағдай, бірақ одан құтылу соншалықты еркіндік сыйлайтындықтан, егер тікелей байланысуға мүмкіндік берсе, аралас салаға ауысқаныңыз дұрысырақ болуы мүмкін. [28]
Уақыт өткізетін адамдарыңыз да сіздің көңіл-күйіңізге үлкен әсер етеді. Сіз энергияңызды арттыратын адамдар бар екенін және оны азайтатындар бар екенін байқайсыз, ал адамның тигізетін әсері әрқашан сіз күткендей бола бермейді. Энергияңызды арттыратын адамдарды іздеңіз және оны төмендететіндерден аулақ болыңыз. Дегенмен, әрине, егер сіз қамқорлық жасауыңыз керек біреу болса, бұл бірінші орында тұрады.
Сізге жұмыс істеу керек екенін түсінбейтін немесе жұмысыңызды өз назарыңызды аударудағы бәсекелес ретінде көретін адамға үйленбеңіз (тұрмысқа шықпаңыз). Егер сіз өршіл болсаңыз, сізге жұмыс істеу қажет; бұл дерлік медициналық жағдай сияқты; сондықтан сізге жұмыс істеуге кедергі жасайтын адам не сізді түсінбейді, не түсінеді, бірақ оған бәрібір.
Түптеп келгенде, рухани көңіл-күй физикалық күйге байланысты. Сіз денеңізбен ойланасыз, сондықтан оған күтім жасау өте маңызды. Бұл үнемі жаттығу жасауды, дұрыс тамақтануды, жақсы ұйықтауды және анағұрлым қауіпті есірткілерден аулақ болуды білдіреді. Жүгіру мен серуендеу — жаттығудың ерекше жақсы түрлері, өйткені олар ойлауға жақсы. [29]
Ұлы істерді жасайтын адамдар басқаларға қарағанда міндетті түрде бақыттырақ емес, бірақ олар жасамаған жағдайдағы өздерінен гөрі бақыттырақ. Шын мәнінде, егер сіз ақылды әрі өршіл болсаңыз, өнімді болмау өте қауіпті. Ақылды әрі өршіл, бірақ көп нәрсеге қол жеткізе алмаған адамдар көбінесе қатал әрі ренжулі болып кетеді.
Басқаларға әсер қалдырғыңыз келгені дұрыс, бірақ дұрыс адамдарды таңдаңыз. Сіз құрметтейтін адамдардың пікірі — бұл сигнал. Сіз құрметтейтін немесе құрметтемейтін әлдеқайда үлкен топтың пікірі болып табылатын атақ-даңқ тек шу қосады.
Жұмыс түрінің беделі — бұл ең жақсы жағдайда кешігіп келетін көрсеткіш, ал кейде тіпті мүлде қате. Егер сіз кез келген нәрсені жеткілікті деңгейде жақсы жасасаңыз, сіз оны беделді етесіз. Сондықтан белгілі бір жұмыс түрі туралы қойылатын сұрақ оның қаншалықты беделді екендігі емес, оны қаншалықты жақсы жасауға болатындығында.
Бәсекелестік тиімді мотиватор бола алады, бірақ оның сіз үшін мәселені таңдауына жол бермеңіз; басқалар қуғандықтан ғана бір нәрсені қуып кетуге жол бермеңіз. Шын мәнінде, бәсекелестердің сізге тынымсыз еңбектенуден басқа тым нақтырақ бірдеңе істетуіне жол бермеңіз.
Қызығушылық — ең жақсы жол көрсетуші. Сіздің білуге құмарлығыңыз ешқашан алдамайды және ол не нәрсеге назар аударуға тұрарлық екенін сізден жақсырақ біледі.
Бұл сөздің қаншалықты жиі кездескеніне назар аударыңызшы. Егер сіз көріпкелден ұлы іс жасаудың сырын сұрасаңыз және ол бір ғана сөзбен жауап берсе, мен «қызығушылық» (әуесқойлық) деген сөзге бәс тігер едім.
Бұл бірден кеңеске айнала қоймайды. Жай ғана әуесқой болу жеткіліксіз және сіз бәрібір қызығушылыққа бұйрық бере алмайсыз. Бірақ сіз оны тәрбиелеп, оның сізді алға жетелеуіне мүмкіндік бере аласыз.
Қызығушылық — ұлы іс жасаудағы барлық төрт қадамның кілті: ол сіз үшін саланы таңдайды, сізді соңғы шепке жеткізеді, ондағы кемшіліктерді байқатады және оларды зерттеуге жетелейді. Бүкіл процесс — бұл қызығушылықпен болатын белгілі бір би сияқты.
Сенсеңіз де, сенбесеңіз де, мен бұл эссені мүмкіндігінше қысқа етуге тырыстым. Бірақ оның ұзақтығы кем дегенде оның сүзгі ретінде жұмыс істейтінін білдіреді. Егер осы жерге дейін жетсеңіз, сіз ұлы іс жасауға қызығушылық танытып отырғаныңыз анық. Ал егер солай болса, сіз өзіңіз ойлағаннан да әлдеқайда алдасыз, өйткені бұған шынымен құлықты адамдардың тобы өте аз.
Ұлы іс жасаудың факторлары сөзбе-сөз, математикалық мағынадағы факторлар (көбейткіштер) болып табылады және олар: қабілет, қызығушылық, күш-жігер және сәттілік. Сәттілікке өз анықтамасы бойынша ештеңе істей алмайсыз, сондықтан оны ескермеуге болады. Егер сіз шынымен ұлы іс жасағыңыз келсе, күш-жігер бар деп есептей аламыз. Демек, мәселе қабілет пен қызығушылыққа келіп тіреледі. Сіз жаңа идеялардың жарылысын тудыру үшін қабілетіңіз бен қызығушылығыңыз тоғысатын жұмыс түрін таба аласыз ба?
Мұнда оптимизмге негіз бар. Ұлы іс жасаудың сан алуан жолдары бар, ал әлі ашылмағандары одан да көп. Осы әртүрлі жұмыс түрлерінің ішінде сізге ең қолайлысы, бәлкім, сізге өте жақын келетін шығар. Тіпті күлкілі дерлік дәрежеде сәйкес келер. Бар болғаны оны табу және сіздің қабілетіңіз бен қызығушылығыңыз сізді оған қаншалықты терең апара алатыны мәселесі ғана. Ал бұған тек тырысып көру арқылы ғана жауап бере аласыз.
Ұлы істер жасауға тырыса алатын адамдардың саны қазіргі жасап жүргендерден әлдеқайда көп. Оларды ұстап тұрған нәрсе — қарапайымдылық пен қорқыныштың ұштасуы. Ньютон немесе Шекспир болуға тырысу тым көкіректік сияқты көрінеді. Сондай-ақ бұл өте қиын көрінеді; егер сіз осындай бірдеңені байқап көрсеңіз, сәтсіздікке ұшырайтыныңыз сөзсіздей. Шамасы, бұл есеп сирек жағдайда ашық жүреді. Аз ғана адам ұлы іс жасауға тырыспау туралы саналы түрде шешім қабылдайды. Бірақ бейсаналы түрде осы жағдай орын алады; олар бұл сұрақтан қашқақтайды.
Сондықтан мен сізге бір айла жасамақпын. Сіз ұлы іс жасағыңыз келе ме, жоқ па? Енді сіз саналы түрде шешім қабылдауыңыз керек. Бұл үшін кешірім сұраймын. Мен мұны жалпы аудиторияға жасамас едім. Бірақ біз сіздің қызығушылық танытып отырғаныңызды білеміз.
Көкірек болып көрінуден қорықпаңыз. Мұны ешкімге айтудың қажеті жоқ. Ал егер бұл тым қиын болып, сәтсіздікке ұшырасаңыз, одан не болды? Көптеген адамдарда бұдан әлдеқайда жаман мәселелер бар. Шын мәнінде, егер бұл сіздегі ең жаман мәселе болса, жолыңыздың болғаны.
Иә, сізге тынбай еңбектенуге тура келеді. Бірақ тағы да қайталап айтамын, көптеген адамдарға тынбай еңбектенуге тура келеді. Егер сіз өзіңіз өте қызықты деп санайтын нәрсемен айналысып жатсаңыз (ал дұрыс жолда болсаңыз, міндетті түрде солай болады), бұл жұмыс сіздің көптеген замандастарыңыздың жұмысына қарағанда әлдеқайда жеңіл сезілетін шығар.
Ашылымдар анау жерде, ашылуын күтіп жатыр. Неге оны сіз ашпасқа?
Ескертпелер
[1] Мен ұлы іс деп нені санауға болатынына нақты анықтама беруге болады деп ойламаймын. Ұлы іс жасау — адамдардың мүмкін болатын нәрселер туралы түсінігін кеңейтетіндей маңызды нәрсені соншалықты керемет орындауды білдіреді. Бірақ маңыздылықтың белгілі бір шегі жоқ. Бұл дәрежеге байланысты мәселе және көбінесе сол кезде баға беру қиын. Сондықтан мен адамдардың өз ісінің маңызды немесе маңызды емес екеніне алаңдамай, өз қызығушылықтарын дамытуға назар аударғанын қалар едім. Жай ғана ғажап бір нәрсе жасауға тырысыңыз, ал жетістікке жеткен-жетпегеніңізді айтуды болашақ ұрпаққа қалдырыңыз.
[2] Стендап-комедияның көп бөлігі күнделікті өмірдегі аномалияларды байқауға негізделген. «Сіз байқадыңыз ба...?» Жаңа идеялар қарапайым емес нәрселер туралы осылай жасаудан туындайды. Бұл адамдардың жаңа идеяға реакциясы неліктен көбінесе күлкінің бірінші жартысы: «Ха!» болатынын түсіндіруге көмектесуі мүмкін.
[3] Бұл екінші шарт өте маңызды. Егер сіз көптеген беделді адамдар жоққа шығаратын нәрсеге қызығып, бірақ «олар оны түсінбейді» дегеннен гөрі нақтырақ түсініктеме бере алмасаңыз, онда сіз сандырақтайтын адамдардың аумағына қарай ығыса бастайсыз.
[4] Жұмыс істейтін нәрсені табу — бұл жай ғана өзіңіздің қазіргі нұсқаңыз бен белгілі мәселелер тізімі арасындағы сәйкестікті табу мәселесі емес. Сізге көбінесе мәселемен бірге эволюциялануға тура келеді. Міне, сондықтан кейде немен айналысу керектігін түсіну өте қиын болуы мүмкін. Іздеу кеңістігі орасан зор. Бұл белгілі және әлі ашылмаған барлық мүмкін жұмыс түрлері мен сіздің барлық мүмкін болашақ нұсқаларыңыздың декарттық көбейтіндісі.
Бұл бүкіл кеңістікті толық іздеп шығу мүмкін емес, сондықтан ол арқылы келешегі бар жолдарды құру үшін эвристикаға сенуге және ең жақсы сәйкестіктер бір жерге топтасады деп үміттенуге тура келеді. Бірақ олар әрдайым топтаса бермейді; әртүрлі жұмыс түрлері арасындағы ішкі ұқсастықтар сияқты тарихи кездейсоқтықтармен де бірге жиналған.
[5] Білуге құмар адамдардың ұлы іс жасау ықтималдығының жоғары болуының көптеген себептері бар, бірақ олардың ішіндегі нәзіктеуі мынада: ауқымды аумақты қамту арқылы олар бастан-ақ айналысатын дұрыс істі табуға көбірек мүмкіндік алады.
[6] Өзіңізден гөрі талғамы төмен деп санайтын аудитория үшін бірдеңе жасау да қауіпті болуы мүмкін, әсіресе бұл сізді олармен менсінбей сөйлесуге мәжбүр етсе. Егер сіз мұны жеткілікті дәрежеде циникалық түрде жасасаңыз, бұдан көп ақша табуға болады, бірақ бұл ұлы іске апарар жол емес. Әрине, бұл тәсілді қолданатын кез келген адам бұған бас қатырмайды.
[7] Бұл идеяны мен Хардидің «Математиктің ақталуы» (A Mathematician's Apology) кітабынан білдім, оны кез келген салада ұлы іс жасауға талпынатын әрбір адамға ұсынамын.
[8] Бір күнде не істей алатынымызды асыра бағалап, бірнеше жыл ішінде не істей алатынымызды төмен бағалайтынымыз сияқты, бір күнге созғанның зардабын асыра бағалап, бірнеше жылға созғанның зардабын жете бағаламаймыз.
[9] Сіз әдетте, әсіресе алғашқы кезде, дәл өзіңіз қалаған нәрсені істегеніңіз үшін ақы ала алмайсыз. Екі нұсқа бар: өзіңіз қалағанға жақын жұмысты істеп ақы алу және оны одан сайын жақындата түсуге үміттену, немесе мүлде басқа нәрсе үшін ақы алып, өз жобаларыңызды қосымша ретінде жасау. Екі жол да жұмыс істей алады, бірақ екеуінің де кемшіліктері бар: бірінші тәсілде сіздің жұмысыңыз әуелден-ақ ымыраға келуге мәжбүр болады, ал екіншісінде оны жасауға уақыт табу үшін күресуге тура келеді.
[10] Егер сіз өміріңізді дұрыс ұйымдастырсаңыз, ол зейін қою-тынығу циклін автоматты түрде қамтамасыз етеді. Ең тамаша шешім — өзіңіз жұмыс істейтін және оған жаяу барып-келетін кеңсе.
[11] Саналы түрде тырыспай-ақ ұлы іс жасайтын өте қарапайым, дүниеден тыс адамдар болуы мүмкін. Егер сіз бұл ережені осы жағдайды қамтитындай етіп кеңейткіңіз келсе, ол былай болады: Ең жақсысы болудан басқа ештеңеге ұмтылмаңыз.
[12] Бұл актерлік шеберлік сияқты мақсат жалған бейнені қабылдау болатын жұмыста күрделірек болады. Бірақ тіпті бұл жерде де жасанды болуға болады. Мүмкін мұндай салалардағы ереже байқаусызда жасандылықтан аулақ болу болуы керек шығар.
[13] Күмәнсіз деп санайтын сенімдерге ие болу тек және тек олар теріске шығарылмайтын (фальсификацияланбайтын) болған жағдайда ғана қауіпсіз. Мысалы, заң алдында бәрі тең болуы керек деген қағиданы ұстану қауіпсіз, өйткені «керек» деген сөзі бар сөйлем әлем туралы нақты тұжырым емес, сондықтан оны теріске шығару қиын. Ал егер сіздің ұстанымдарыңыздың бірін жоққа шығаратын ешқандай дәлел болмаса, оны сақтап қалу үшін елемеуге тиіс ешқандай фактілер де болмайды.
[14] Жасандылықты зияткерлік адалсыздыққа қарағанда емдеу оңайырақ. Жасандылық көбінесе уақыт өте келе жоғалатын жастардың кемшілігі болса, интеллектуалдық адалсыздық — көбінесе мінездің кемшілігі.
[15] Әрине, сіз идея келген сәтте міндетті түрде жұмыс істеп отырмауыңыз мүмкін, бірақ сіз жақын арада жұмыс істеген болуыңыз ықтимал.
[16] Кейбіреулер психоактивті заттардың да осындай әсері бар дейді. Мен бұған күмәнмен қараймын, бірақ олардың әсері туралы мүлдем дерлік хабарсызбын.
[17] Мысалы, қандай да бір m > 1 үшін n-ші ең маңызды тақырыпқа өз назарыңыздың (m-1)/m^n бөлігін беруіңіз мүмкін. Әрине, сіз назарыңызды соншалықты дәл бөле алмайсыз, бірақ бұл кем дегенде орынды бөлу туралы түсінік береді.
[18] Дәстүрлі дінді анықтайтын қағидалар қате болуы тиіс. Әйтпесе оларды кез келген адам қабылдауы мүмкін еді және бұл дінді ұстанушыларды басқалардан ерекшелейтін ештеңе қалмас еді.
[19] Жастық шағыңызда өзіңізді қызықтырған сұрақтардың тізімін жазып көру жақсы жаттығу болуы мүмкін. Сіз енді олардың кейбіреулері бойынша бірдеңе істей алатын деңгейге жеткеніңізді байқауыңыз мүмкін.
[20] Түпнұсқалық пен белгісіздік арасындағы байланыс таңғаларлық құбылыс тудырады: үйреншікті ойлайтындар тәуелсіз ойлайтындарға қарағанда әлдеқайда сенімді болғандықтан, бұл көбінесе ақымақтау болса да, пікірталастарда оларға басымдық береді.
Ең жақсыларда еш сенім жоқ, ал нашарлар
Құштарлық пен жігерге толы.
[21] Лайнус Полингтің «Жақсы идеяларға ие болғыңыз келсе, сізде идеялар өте көп болуы керек» деген сөзінен алынған.
[22] Жобаны «ойыншық» деп сынау — мәлімдемені «орынсыз» деп сынаумен пара-пар. Бұл оған жабыстыруға болатын басқа салмақты сынның жоқтығын білдіреді.
[23] Уақытты босқа өткізіп жатқаныңызды анықтаудың бір жолы — сіз өндіріп жатырсыз ба, әлде тұтынып жатырсыз ба деп сұрау. Компьютерлік ойындарды жазу оларды ойнауға қарағанда уақытты босқа өткізу болу ықтималдығы азырақ, ал бірдеңе жасайтын ойындарды ойнау ештеңе жасамайтын ойындарды ойнауға қарағанда уақытты босқа өткізу болу ықтималдығы азырақ.
[24] Тағы бір байланысты артықшылық: егер сіз әлі көпшілік алдында ештеңе айтпаған болсаңыз, алдыңғы қорытындыларыңызды растайтын дәлелдерге бұра тартпайсыз. Жеткілікті адалдықпен осы тұрғыда мәңгілік жастыққа қол жеткізуге болады, бірақ оған қол жеткізе алатындар аз. Көптеген адамдар үшін бұрын жарияланған пікірлер идеология сияқты әсер етеді, тек саны 1 ғана.
[25] 1630 жылдардың басында Даниэль Митенс Генриетта Марияның Карл I-ге лавр гүлдестесін беріп жатқан суретін салды. Содан кейін Ван Дейк өзінің әлдеқайда жақсы екенін көрсету үшін өзінің жеке нұсқасын салды.
[26] Мен «орын» дегеннің не екенін әдейі бұлыңғыр қалдырып отырмын. Осы жазылған уақытта бір физикалық орында болудың қайталау қиын артықшылықтары бар, бірақ бұл өзгеруі мүмкін.
[27] SETI@home немесе Bitcoin сияқты басқа адамдар істеуі керек жұмыс өте шектеулі болған кезде бұл қате болып шығады. Түйіндерде әрекет ету еркіндігі көбірек ұқсас шектелген хаттамаларды анықтау арқылы бұл қағида қате болатын аумақты кеңейтуге болатын шығар.
[28] Салдары: Адамдарға делдалдарды айналып өтіп, өз аудиториясымен тікелей байланыс орнатуға мүмкіндік беретін нәрсе жасау жақсы идея болуы мүмкін.
[29] Әрқашан бір бағытта серуендеу немесе жүгіру пайдалы болуы мүмкін, өйткені бұл ойлану үшін зейінді босатады. Маған солай сезіледі және бұған кейбір тарихи дәлелдер бар.
Кеңестері мен жобаларды оқып шыққаны үшін Тревор Блэквеллге, Дэниел Гэклге, Пэм Грэмге, Том Ховардқа, Патрик Сюге, Стив Хаффманға, Джессика Ливингстонға, Генри Ллойд-Бейкерге, Боб Меткалфқа, Бен Миллерге, Роберт Морриске, Майкл Нильсенге, Кортни Пипкинге, Йорис Поортқа, Мике Роосқа, Раджат Суриге, Хардж Таггарға, Гарри Танға және кенже ұлыма алғыс айтамын.