Әгәр сез төрле өлкәләрдә бөек эшләр башкару алымнары исемлеген җыйсагыз, аларның киселеше нинди булыр иде? Мин моны шул исемлекне төзеп белергә булдым.
Бер яктан, максатым теләсә кайсы өлкәдә эшләүче кеше куллана алырлык кулланма булдыру иде. Ләкин мине бу киселешнең формасы да кызыксындырды. Һәм бу күзәтү шуны күрсәтә: аның чыннан да билгеле бер формасы бар; ул бары тик «тырышып эшлә» дип язылган нокта гына түгел.
Түбәндәге рецепт сезнең зур омтылышлы (амбицияле) булуыгызны күздә тота.
Беренче адым — нәрсә өстендә эшләргә кирәклеген билгеләү. Сез сайлаган эш өч сыйфатка ия булырга тиеш: сезнең аңа табигый сәләтегез булырга, сездә аңа карата тирән кызыксыну булырга һәм ул бөек эш башкару өчен мөмкинлекләр ачарга тиеш.
Гәмәлдә өченче критерий турында артык борчыласы юк. Зур омтылышлы кешеләр болай да бу мәсьәләдә артык сак эш итә. Шуңа күрә сезгә бары тик сәләтегез һәм зур кызыксынуыгыз булган нәрсәне табарга кирәк. [1]
Бу гади кебек тоела, ләкин еш кына шактый катлаулы. Яшь чакта сез нәрсәгә оста икәнегезне яки төрле эш төрләренең нинди булуын белмисез. Хәтта сез киләчәктә шөгыльләнәчәк кайбер эшләр әле бөтенләй юк та булырга мөмкин. Шуңа күрә кайберәүләр ни эшлисе килгәнен 14 яшьтән белсә дә, күпчелеккә моны ачыкларга туры килә.
Нәрсә өстендә эшләргә кирәклеген ачыклауның бердәнбер юлы — эшләү. Нәрсә белән шөгыльләнергә белмәсәгез, чамалап карагыз. Ләкин берәр нәрсәне сайлап, эшкә керешегез. Ихтимал, кайвакыт сез ялгышырсыз, ләкин бу гадәти хәл. Берничә төрле нәрсәне белү файдалы; иң зур ачышларның кайберләре төрле өлкәләр арасындагы бәйләнешләрне күрүдән туа.
Үз проектларыгыз өстендә эшләү гадәтен үстерегез. «Эш» дигән сүз башкалар кушканны үтәүне генә аңлатмасын. Әгәр кайчан да булса бөек эш башкара алсагыз, ул, мөгаен, сезнең үз проектыгыз булыр. Ул берәр зуррак проектның бер өлеше булырга да мөмкин, ләкин аның үз өлешегезне сез үзегез йөртерсез.
Сезнең проектларыгыз нинди булырга тиеш? Сезгә рухландыргыч дәрәҗәдә амбицияле күренгән теләсә нәрсә. Сез үсә барган саен һәм проектларга карата зәвыгыгыз үскән саен, рухландыргыч һәм мөһим нәрсәләр берләшәчәк. 7 яшьтә Lego-дан зур әйберләр төзү рухландыргыч амбиция булып күренергә мөмкин, аннары 14 яшьтә — математик анализны үзлегеңнән өйрәнү, ә 21 яшьтә сез физикадагы җавапсыз сорауларны тикшерә башлыйсыз. Ләкин һәрвакыт рухлануны саклагыз.
Шундый бер дәртле кызыксыну бар, ул — бөек эшнең двигателе дә, руле дә. Ул сезне алга этәреп кенә калмас, әгәр аңа ирек бирсәгез, нәрсә өстендә эшләргә кирәклеген дә күрсәтер.
Сезне нәрсә чиктән тыш кызыксындыра — күпчелек кешене ялыктырырлык дәрәҗәдә кызыксындыра? Менә нәкъ менә шуны эзлисез дә сез.
Үзегезне чиктән тыш кызыксындырган нәрсәне тапканнан соң, киләсе адым — белемнең чикләренә (фронтирына) җитәрлек дәрәҗәдә аны өйрәнү. Белем фракталь рәвештә киңәя, һәм ерактан аның чикләре тигез булып күренә, ләкин сез берәр чиккә якынлашырлык дәрәҗәдә күп белгәч, аларның бушлыклар белән тулы булуы ачыклана.
Киләсе адым — аларны күрү. Моңа билгеле бер осталык кирәк, чөнки сезнең миегез дөньяның гадирәк моделен төзү өчен мондый бушлыкларга игътибар итмәскә тырыша. Күп кенә ачышлар башкалар барысы да гадәти дип кабул иткән нәрсәләр турында сорау бирүдән туган. [2]
Җаваплар сәер күренсә, тагын да яхшырак. Бөек эштә еш кына ниндидер сәерлек чагыла. Моны сынлы сәнгатьтән алып математикага кадәр күрергә була. Аны ясалма рәвештә тудырырга тырышу ялган булыр иде, ләкин ул үзе барлыкка килсә, аны кабул итегез.
Гадәти булмаган (аутлайер) фикерләргә кыю рәвештә иярегез, хәтта башкалар алар белән кызыксынмаса да — дөресен әйткәндә, бигрәк тә кызыксынмасалар. Әгәр сез башкалар игътибар итмәгән ниндидер мөмкинлек белән рухлансагыз, һәм сезнең аларның нәрсәне күз уңыннан ычкындырганын төгәл әйтерлек тәҗрибәгез булса, бу — сез таба алырлык иң яхшы мөмкинлек. [3]
Дүрт адым: өлкә сайлагыз, чиккә җитәрлек дәрәҗәдә белем алыгыз, бушлыкларны күрегез, өметлеләрен тикшерегез. Рәссамнардан алып физикларга кадәр бөек эш башкарган һәркем диярлек нәкъ менә шулай эшләгән.
Икенче һәм дүртенче адымнар тырыш хезмәт таләп итәчәк. Бөек эшләр башкару өчен тырышып эшләргә кирәклеген исбатлау мөмкин түгелдер, ләкин моның эмпирик дәлилләре үлем котылгысызлыгы дәлилләре белән бер үк дәрәҗәдә. Менә ни өчен үзегезне чын күңелдән кызыксындырган нәрсә өстендә эшләү бик мөһим. Кызыксыну сезне гади тырышлык беркайчан да җиткерә алмаслык дәрәҗәдә күбрәк эшләргә этәрәчәк.
Иң көчле өч этәргеч көч — ул кызыксыну, соклану (шатлык) һәм тәэсир калдырырлык нәрсә башкару теләге. Кайвакыт алар бергә кушыла, һәм бу кушылма барыннан да көчлерәк була.
Иң зур бүләк — яңа фракталь бөре табу. Сез белем өслегендәге ярыкны күрәсез, аны ачып җибәрәсез, ә эчендә — бөтен бер дөнья.
Әйдәгез, нәрсә өстендә эшләргә кирәклеген ачыклауның катлаулы яклары турында тагын берникадәр сөйләшик. Аның кыен булуының төп сәбәбе шунда: күпчелек эш төрләренең нинди булуын аларны үзең эшләп карамыйча белеп булмый. Димәк, бу дүрт адым бер-берсен каплый: сезгә ниндидер эшне никадәр яратуыгызны яки аңа никадәр оста булуыгызны аңлар өчен еллар буе эшләргә туры килергә мөмкин. Һәм шул арада сез башка эш төрләренең күбесен башкармыйсыз, димәк, алар турында белмисез дә. Шуңа күрә иң начар очракта сез сайлауны бик тулы булмаган мәгълүматка нигезләнеп һәм соң ясыйсыз. [4]
Амбициянең табигате бу проблеманы тагын да кискенләштерә. Амбициянең ике төре бар: берсе темага кызыксыну туганчы барлыкка килә, икенчесе — шуннан үсеп чыга. Бөек эшләр башкаручы күпчелек кешедә бу ике төрнең кушылмасы була, һәм беренче төр сездә никадәр күбрәк булса, нәрсә эшләргә кирәклеген сайлау шулкадәр кыенрак булачак.
Күпчелек илләрдәге мәгариф системалары моны гади нәрсә итеп күрсәтә. Алар сездән бер өлкәгә, аның чынлыкта нәрсә икәнен белергә өлгергәнче үк, гомерегезне багышлавыгызны көтә. Һәм нәтиҗәдә, иң кулай траектория буенча баручы зур омтылышлы кеше бу система өчен еш кына «бозыклык» (системадан чыгу) булып күренә.
Алар моны ким дигәндә танысалар яхшырак булыр иде — система сезгә нәрсә өстендә эшләргә кирәклеген ачыкларга ярдәм итә алмавын гына түгел, ә яшүсмер чакта ук могҗиза белән дөрес юлны чамалап табарсыз дигән фаразга корылганын танысалар. Алар сезгә әйтми, ләкин мин әйтәм: нәрсә өстендә эшләргә кирәклеген сайлауга килгәндә, сез ялгыз. Кайберәүләрнең бәхете елмая һәм алар дөрес чамалый, ләкин калганнары һәркем шулай эшли дигән фараз белән салынган рельслар аркылы кыек юл белән үрмәләргә мәҗбүр булачак.
Әгәр сез яшь, зур омтылышлы булсагыз, ләкин нәрсә өстендә эшләргә белмәсәгез, нишләргә? Сезгә эшләргә ярамаган нәрсә — проблема үзеннән-үзе хәл ителер дип өметләнеп, агым буенча пассив йөзү. Хәрәкәт итәргә кирәк. Ләкин монда сез иярә алырлык системалы кагыйдә юк. Бөек эшләр башкарган кешеләрнең биографияләрен укыганда, уңышның (очраклылыкның) никадәр зур роль уйнавы таң калдыра. Алар нәрсә өстендә эшләргә кирәклеген очраклы очрашу нәтиҗәсендә яки очраклы рәвештә кулга килепләккән китапны укып табалар. Шуңа күрә сезгә уңыш өчен зур максат булырга кирәк, ә моның юлы — кызыксынучан булу. Күп нәрсәләрне сынап карагыз, күп кешеләр белән очрашыгыз, күп китаплар укыгыз, күп сораулар бирегез. [5]
Шикләнгәндә, кызыксынучанлыкка өстенлек бирегез. Сез алар турында күбрәк белгән саен өлкәләр үзгәрә. Мәсәлән, математикларның нәрсә белән шөгыльләнүе урта мәктәпнең математика дәресләрендә сез эшләгәннән бөтенләй башка. Шуңа күрә сезгә төрле эш төрләренә үзләренең нинди икәнен күрсәтергә мөмкинлек бирергә кирәк. Ләкин берәр өлкәне күбрәк өйрәнгән саен, ул сезне күбрәк кызыксындырырга тиеш. Алай булмаса, ул, мөгаен, сезнеке түгелдер.
Башка кешеләргә караганда башка нәрсәләр белән кызыксынуыгызны аңласагыз, борчылмагыз. Сезнең кызыксыну таләпләрегез никадәр сәеррәк булса, шулкадәр яхшырак. Сәер таләпләр еш кына көчле була, ә эшкә карата көчле омтылыш нәтиҗәле булачагыгызны аңлата. Һәм моңа кадәр азлар караган җиргә карасагыз, яңа нәрсәләр табу ихтималыгыз күбрәк.
Сезнең ниндидер эшкә туры килүегезнең бер билгесе — башкалар өчен кызыксыз яки куркыныч тоелган яклары да сезгә ошавы.
Ләкин өлкәләр кеше түгел; сез аларга тугры булырга бурычлы түгелсез. Әгәр бер нәрсә өстендә эшләгәндә кызыклырак икенчесен тапсагыз, күчәргә курыкмагыз.
Әгәр кешеләр өчен берәр нәрсә ясыйсыз икән, бу аларның чыннан да теләгән нәрсәсе булуына инаныгыз. Моны эшләүнең иң яхшы юлы — үзегез теләгән нәрсәне ясау. Үзегез укырга теләгән хикәяне языгыз; үзегез кулланырга теләгән коралны төзегез. Дусларыгызның кызыксынулары сезнеке белән охшаш булырга мөмкин булганлыктан, бу сезгә башлангыч аудиторияне дә бирәчәк.
Бу үзеннән-үзе рухландыру кагыйдәсеннән чыгарга тиеш. Әлбәттә, язу өчен иң рухландыргыч хикәя — үзегез укырга теләгәне булачак. Мин бу очракны аерым телгә алам, чөнки бик күпләр монда ялгыша. Үзләре теләгән нәрсәне ясау урынына, алар ниндидер уйдырма, таләпчәнрәк аудитория теләгән нәрсәне ясарга тырышалар. Һәм бу юлга баскач, сез югаласыз. [6]
Нәрсә өстендә эшләргә кирәклеген ачыкларга тырышканда, сезне юлдан яздырачак бик күп көчләр бар. Ясалмалык, мода, курку, акча, сәясәт, башкаларның теләкләре, танылган алдакчылар. Ләкин үзегез чын күңелдән кызыксынган нәрсәгә тугры калсагыз, сез аларның барысына да каршы тора алырсыз. Әгәр сезгә кызык икән, сез ялгыш юлда түгелсез.
Кызыксынуларыгызга иярү бераз пассив стратегиясе булып күренергә мөмкин, ләкин гамәлдә бу гадәттә барлык төр киртәләр аша аларга иярүне аңлата. Гадәттә кире кагылу һәм уңышсызлык белән тәвәккәлләргә туры килә. Шуңа күрә моңа шактый кыюлык кирәк.
Ләкин кыюлык кирәк булса да, гадәттә артык планлаштыру кирәкми. Күпчелек очракта бөек эшләр башкару рецепты гади: рухландыргыч амбицияле проектлар өстендә тырышып эшләгез, һәм аннан берәр яхшы нәрсә килеп чыгар. План төзеп, аннары аны үтәү урынына, сез бары тик билгеле бер инвариантларны сакларга тырышасыз.
Планлаштыруның проблемасы шунда: ул бары тик алдан тасвирлый алырлык казанышлар өчен генә эшли. Балачактан ук максат куеп һәм шуңа нык омтылып, сез алтын медаль яулый яки баеп китә аласыз, ләкин табигый сайланышны бу юл белән ачып булмый.
Минемчә, бөек эш башкарырга теләүче күпчелек кеше өчен дөрес стратегия — артык күп планлаштырмау. Һәр этапта иң кызыклы тоелган һәм киләчәк өчен иң яхшы мөмкинлекләр биргән нәрсәне эшләгез. Мин бу алымны «җилгә каршы тору» дип атыйм. Бөек эшләр башкарган күпчелек кеше нәкъ менә шулай эшләгән кебек.
Хәтта эшләү өчен кызыклы нәрсә тапсагыз да, аның өстендә эшләү һәрвакыт җиңел генә бармый. Кайбер яңа фикерләр сезне иртән урыннан сикереп торырга һәм туп-туры эшкә тотынырга мәҗбүр иткән вакытлар булыр. Ләкин эш алай булмаган вакытлар да бик күп булачак.
Сез җилкәнне куеп кына илһам ярдәмендә алга оча алмыйсыз. Каршы җилләр, агымнар һәм яшерен сайлыклар бар. Шуңа күрә җилкән белән йөзүдәге кебек үк, эшләүнең дә үз техникасы бар.
Мәсәлән, тырышып эшләргә кирәк булса да, артык күп эшләү дә мөмкин, һәм алай эшләсәгез, табышның кими баруын күрерсез: ару сезне акылсызландырачак, һәм ахыр чиктә сәламәтлегегезгә дә зыян китерәчәк. Эшнең нәтиҗәлелеге кими башлаган нокта аның төренә бәйле. Иң авыр төрләренең кайберләрен сез көненә дүрт-биш сәгать кенә эшли алырсыз, бәлки.
Бу сәгатьләрнең өзлексез булуы яхшырак. Мөмкин булган кадәр, тормышыгызны эшләү өчен зур вакыт кисәкләре булырлык итеп көйләргә тырышыгыз. Сезне бүлдерә алуларын белсәгез, авыр эшләрдән качарсыз.
Эшне башлау, мөгаен, аны дәвам итүгә караганда кыенрак булыр. Башлангыч киртәне җиңәр өчен еш кына үзегезне алдарга туры килер. Бу турыда борчылмагыз; бу сезнең холык кимчелеге түгел, ә эшнең табигате. Эшнең — көнлек тә, һәр проект өчен дә — бер төрле активлашу энергиясе була. Һәм бу киртә алдау булганга күрә (ул эшне дәвам итү өчен кирәк булган энергиядән югарырак), аны җиңәр өчен үзегезгә шуңа тиң күләмдә ялган сөйләү ярый.
Әгәр бөек эш башкарырга телисез икән, үзегезне алдау гадәттә хата булып тора, ләкин бу — хата булмаган сирәк очракларның берсе. Иртән эшкә тотынырга теләмәгәндә, мин еш кына: «Мин бары тик моңа кадәр булганны карап кына чыгам», — дип үземне алдыйм. Биш минуттан соң мин хата яки тәмамланмаган берәр нәрсә табам һәм эшкә чумам.
Яңа проектлар башлау өчен дә шундый ук алымнар эшли. Мәсәлән, проектның күпме хезмәт таләп итәчәге турында үзегезне алдау бернинди начарлык китерми. Күп кенә бөек нәрсәләр берәүнең: «Анда нәрсә кыен булырга мөмкин инде?» — дип әйтүеннән башланган.
Бу — яшьләрнең өстенлеккә ия булган бер очрагы. Алар оптимистиграк, һәм аларның оптимизмының бер чыганагы белмәү булса да, бу очракта белмәү кайвакыт белемне җиңә ала.
Шулай да, сез көткәннән күбрәк хезмәт таләп итсә дә, башлаган эшне тәмамларга тырышыгыз. Нәрсәнедер тәмамлау — пөхтәлек яки үз-үзеңне тоту күнегүе генә түгел. Күп кенә проектларда иң яхшы эшнең күп өлеше нәкъ менә соңгы этап булырга тиеш булган өлештә башкарыла.
Тагын бер рөхсәт ителгән ялган — үз уегызда булса да, эшләп яткан нәрсәнең мөһимлеген арттырып күрсәтү. Әгәр бу сезгә яңа нәрсә ачарга ярдәм итсә, ахыр чиктә бу ялган булмаган да булып чыгарга мөмкин. [7]
Эш башлауның ике мәгънәсе булганга — көнлек һәм проект буенча — кичектерүнең (прокрастинациянең) дә ике төре бар. Проект буенча кичектерү күпкә куркынычрак. Сез бу амбицияле проектны башлауны елдан-ел кичектерәсез, чөнки вакыты җитмәгән кебек тоела. Сез эшне еллар белән исәпләп кичектергәндә, бик күп нәрсәне эшләми калдырырга мөмкинсез. [8]
Проект буенча кичектерүнең шулкадәр куркыныч булуының бер сәбәбе — ул гадәттә үзен эш итеп күрсәтә. Сез бит тик утырмыйсыз; сез башка нәрсә өстендә тырышып эшлисез. Шуңа күрә проект буенча кичектерү, көнлек кичектерү кебек, тревога сигналларын бирми. Сез аны күрмәс өчен артык мәшгуль.
Аны җиңәр өчен вакыт-вакыт туктап үзегезгә сорау бирергә кирәк: Мин чыннан да иң эшләргә теләгән нәрсә өстендә эшлимме? Яшь чакта җавапның кайвакыт «юк» булуы гадәти хәл, ләкин олыгая барган саен бу тагын да куркынычрак була бара. [9]
Бөек эш гадәттә күпчелек кешегә акылга сыймаслык тоелган вакытны бер проблема өстендә уздыруны таләп итә. Сез бу вакытны чыгым дип саный алмыйсыз, югыйсә ул артык зур булып күренер. Эш барышында сез аны җитәрлек дәрәҗәдә кызыклы дип табарга тиешсез.
Яхшы җиренә барып җиткәнче үзегез нәфрәтләнгән нәрсәләрне еллар буе тырышып эшләргә туры килә торган эшләр бардыр, бәлки, ләкин бөек эш болай барлыкка килми. Бөек эш үзегезне чын күңелдән кызыксындырган нәрсәгә даими игътибар итү нәтиҗәсендә барлыкка килә. Нәтиҗәләрне барларга туктагач, сез никадәр ерак китүегезгә шаккатасыз.
Безнең гаҗәпләнүебезнең сәбәбе шунда: без эшнең җыелу (кумулятив) эффектын бәяләп бетермибез. Көненә бер бит язу күп кебек тоелмый, ләкин һәр көнне шулай эшләсәгез, елына бер китап язачаксыз. Менә төп нәрсә нәрсәдә: эзлеклелектә. Бөек эшләр башкарган кешеләр һәр көнне күп эшләми. Алар бернәрсә дә эшләмәүгә караганда, нидер эшләп куялар.
Әгәр нәтиҗәсе кушылып бара торган (катлаулы процент кебек) эш эшләсәгез, сез экспоненциаль үсеш алырсыз. Моны эшләүче күпчелек кеше моны аңламыйча эшли, ләкин бу хакта туктап уйланырга кыйммәт. Мәсәлән, өйрәнү — бу күренешнең бер мисалы: берәр нәрсә турында күбрәк белгән саен, тагын да күбрәк өйрәнү җиңелрәк була. Аудиторияне үстерү — тагын бер мисал: сезнең җанатарларыгыз никадәр күбрәк булса, алар сезгә шулкадәр яңаларын китерәчәк.
Экспоненциаль үсешнең проблемасы шунда: сызык башында тигез кебек тоела. Ләкин ул алай түгел; ул барыбер шәп экспоненциаль сызык. Әмма без моны интуитив рәвештә аңлый алмыйбыз, шуңа күрә беренче этапларда экспоненциаль үсешне бәяләп бетермибез.
Экспоненциаль рәвештә үсә торган нәрсә шулкадәр кыйммәтлегә әйләнергә мөмкин ки, аны башлап җибәрү өчен гадәттән тыш тырышлык куярга кыйммәт. Ләкин башта без экспоненциаль үсешне бәяләп бетермәгәнгә күрә, бу да күбесенчә аңсыз рәвештә эшләнә: кешеләр яңа нәрсәне өйрәнүнең беренче, файдасыз этабын үтәләр, чөнки тәҗрибәдән яңа нәрсәне өйрәнү һәрвакыт башлангыч этәргеч таләп итүен беләләр, яисә башка эшләре булмаганга күрә аудиторияләрен берәм-берәм арттыралар. Әгәр кешеләр экспоненциаль үсешкә инвестиция кертә алуларын аңлы рәвештә аңласалар, моны күпкә күбрәк кеше эшләр иде.
Эш сез тырышканда гына барлыкка килми. Сез йөргәндә, душ кергәндә яки урында ятканда башкарыла торган бер максатсыз уйлану бар, ул бик көчле булырга мөмкин. Фикерегезгә бераз ирек биреп, сез еш кына турыдан-туры һөҗүм белән чишә алмаган проблемаларны чишәрсез.
Ләкин бу күренештән файдалану өчен сез гадәти рәвештә тырышып эшләргә тиешсез. Сез бары тик хыялланып кына йөри алмыйсыз. Хыяллануны аңа сораулар биреп торучы максатчан эш белән аралаштырырга кирәк. [10]
Эштә игътибарны читкә юнәлтүче нәрсәләрдән качарга кирәклеген һәркем белә, ләкин циклның икенче яртысында да алардан качу мөһим. Фикерегезгә ирек биргәндә, ул шул мизгелдә сезне иң нык борчыган нәрсәгә таба юнәлә. Шуңа күрә эшегезне беренче урыннан төшереп калдыра торган читкә тайпылышлардан сакланыгыз, югыйсә сез бу кыйммәтле фикерләү төрен бушка сарыф итәрсез. (Чыгарма: Мәхәббәттән качмагыз.)
Үз өлкәгездә башкарылган эшкә карата зәвыгыгызны аңлы рәвештә үстерегез. Кайсының иң яхшысы икәнен һәм аны нәрсә шундый иткәнен белмичә торып, сез нәрсәгә омтылганыгызны белмисез.
Һәм сез нәкъ менә шуңа омтыласыз да, чөнки иң яхшысы булырга тырышмасагыз, яхшы да була алмаячаксыз. Бу күзәтүне бик күп өлкәләрдә шулкадәр күп кеше ясаган ки, аның ни өчен дөрес булуы турында уйланырга кыйммәттер. Бәлки сәбәбе шундадыр: амбиция — барлык диярлек хата бер юнәлештә булган күренеш, ягъни максатка тими калган снарядларның барысы да диярлек җитмичә төшә. Яисә иң яхшысы булу амбициясе яхшы булу амбициясеннән сыйфат ягыннан бөтенләй башка нәрсә булгангадыр. Яки яхшы булу — артык төгәлсез стандарт булгангадыр. Ихтимал, бу өчесе дә дөрестер. [11]
Бәхеткә, монда масштаб эффекты бар. Иң яхшысы булырга тырышып зур йөк алган кебек тоелса да, гамәлдә сез еш кына отышта каласыз. Бу дулкынландыргыч, шулай ук сәер рәвештә ирек бирә. Бу барысын да гадиләштерә. Кайбер яклардан иң яхшысы булырга тырышу, бары тик яхшы булырга тырышуга караганда җиңелрәк.
Югарыга омтылуның бер юлы — йөз елдан соң да кешеләр өчен мөһим булачак нәрсәне ясарга тырышу. Аларның фикере сезнең замандашларыгызныкыннан мөһимрәк булганга түгел, ә йөз елдан соң да яхшы булып күренгән нәрсә чыннан да яхшы булырга күбрәк ихтимал булганга.
Үзенчәлекле стильдә эшләргә тырышмагыз. Бары тик эшегезне мөмкин кадәр яхшырак башкарырга тырышыгыз; сез аны үзенчәлекле итеп эшләми булдыра алмаячаксыз.
Стиль — тырышмыйча гына нәрсәләрне үзенчәлекле итеп эшләү ул. Аңа махсус омтылу — ясалмалык.
Ясалмалык — асылда эшне сездән башка бүтән берәү башкара дип кылану. Сез тәэсирле, ләкин ялган образга керәсез, һәм сез тәэсирлелеккә шатлансагыз да, эштә нәкъ менә шул ялганлык күренә. [12]
Башка берәү булып кылану коткысы яшьләр өчен иң көчлесе. Алар еш кына үзләрен беркем түгел кебек хис итә. Ләкин сезгә беркайчан да бу проблема турында борчыласы юк, чөнки җитәрлек дәрәҗәдә амбицияле проектлар өстендә эшләгәндә ул үзеннән-үзе хәл ителә. Әгәр амбицияле проектта уңышка ирешсәгез, сез беркем түгел түгел; сез — аны эшләгән кеше. Шуңа күрә бары тик эшне эшләгез, ә үзегезне таныту үзеннән-үзе хәл ителер.
«Ясалмалыктан сакланыгыз» — файдалы кагыйдә, ләкин сез бу фикерне ничек уңай рәвештә белдерер идегез? Нәрсә булмаска дигәнне түгел, ә нәрсә булырга кирәклеген ничек әйтергә? Иң яхшы җавап — ихлас (чын күңелле) булу. Әгәр сез ихлас булсагыз, сез ясалмалыктан гына түгел, ә шуңа охшаш бөтен начар гадәтләрдән дә сакланасыз.
Ихласлыкның үзәге — интеллектуаль намуслылык. Балачакта безгә намуслылыкны фидакарьлек сыйфаты, корбан итү төре буларак өйрәтәләр. Ләкин чынлыкта ул шулай ук көч чыганагы да. Яңа идеяләрне күрү өчен сезгә хакыйкатьне гадәттән тыш яхшы күрә белү кирәк. Сез башкалар әлегә кадәр күргәннән күбрәк хакыйкатьне күрергә тырышасыз. Әгәр сез интеллектуаль яктан намуссыз булсагыз, хакыйкатьне ничек үткен күрә аласыз?
Интеллектуаль намуссызлыктан качуның бер юлы — каршы юнәлештә җиңелчә уңай басым ясап тору. Үзегезнең ялгышуыгызны танырга һәрвакыт әзер булыгыз. Берәр нәрсәдә ялгышканыгызны тану белән, сез ирекле буласыз. Аңа кадәр сез аны үзегез белән өстәп йөртергә мәҗбүр. [13]
Ихласлыкның тагын бер нәфис компоненты — формаль булмау (гадилек). Гадилек үзенең грамматик яктан инкарь итүче исеме күрсәткәнгә караганда күпкә мөһимрәк. Бу ниндидер нәрсәнең булмавы гына түгел. Бу мөһим булмаган нәрсәгә түгел, ә мөһим булган нәрсәгә игътибар итүне аңлата.
Формальлек белән ясалмалыкның уртаклыгы шунда: эшне башкару белән беррәттән, сез аны башкарганда ниндидер кыяфәттә күренергә тырышасыз. Ләкин кыяфәткә киткән теләсә нинди энергия яхшы булудан алына. Менә ни өчен бөек эшләр башкаруда «nerd»ларның (һөнәренә бирелгәннәрнең) өстенлеге бар: алар ниндидер булып күренүгә аз көч сарыф итә. Чынлыкта nerd төшенчәсенең төп билгеләмәсе дә шул.
Nerd-ларда бөек эшләр башкару өчен нәкъ менә кирәк булган беркатлы кыюлык бар. Ул өйрәнелмәгән; ул балачактан сакланып калган. Шуңа күрә аны югалтмагыз. Читтән карап, нәрсәнедер катлаулы сүзләр белән тәнкыйтьләп утыручы түгел, ә яңа нәрсәне тәкъдим итүче кеше булыгыз. «Тәнкыйтьләү җиңел» дигән сүз туры мәгънәдә дөрес, ә бөек эшкә илтүче юл беркайчан да җиңел булмый.
Кайбер эшләрдә циник һәм пессимист булу өстенлек бирә торгандыр, бәлки, ләкин зур эшләр башкарырга телисез икән, оптимист булу отышлы, хәтта бу кайвакыт юләр булып күренү куркынычы тудырса да. Моңа каршы килә торган борынгы традиция бар. Иске Гаһедтә (Ветхий Завет) юләр булып күренмәс өчен дәшмәү яхшырак диелә. Ләкин бу — акыллы күренү өчен киңәш. Әгәр чыннан да яңа нәрсәләр ачарга телисез икән, кешеләргә фикерләрегезне әйтеп, тәвәккәлләү яхшырак.
Кайбер кешеләр табигатьтән ихлас, ә кайберәүләргә моның өчен аңлы тырышлык кирәк. Ихласлыкның теләсә кайсы төре җитә. Ләкин мин ихлас булмыйча бөек эш башкарып булыр дип шикләнәм. Хәтта ихлас булганда да моны эшләү шулкадәр кыен. Ясалма, интеллектуаль намуссыз, консерватив (ортодокс), мода артыннан куучы яки «крутой» булу китергән бозыклыкларны күтәрерлек хата ясау мөмкинлегегез юк сезнең. [14]
Бөек эш аны эшләгән кеше белән генә түгел, үзе белән дә ярашып тора. Ул гадәттә бөтен бер кисәктән гыйбарәт. Шуңа күрә берәр нәрсә өстендә эшләгәндә сайлау алдында калсагыз, кайсы сайлауның эзлеклерәк булуын сорагыз.
Сезгә нәрсәләрнедер ташларга һәм яңадан эшләргә туры килергә мөмкин. Сез моны эшләргә мәҗбүр булмассыз, ләкин әзер булырга тиешсез. Һәм бу билгеле бер тырышлык таләп итәргә мөмкин; яңадан эшлисе нәрсә булганда, гадәти халәтне саклау гадәте (status quo bias) һәм ялкаулык сезне моны танымаска мәҗбүр итү өчен берләшәчәк. Моны җиңәр өчен үзегездән сорагыз: әгәр мин үзгәрешне ясаган булсам, хәзер булган хәлгә кире кайтырга теләр идемме?
Кисеп ташларга кыюлыгыгыз булсын. Сез аның белән горурланганга яки аңа бик күп көч сарыф иткәнгә генә туры килмәгән нәрсәне калдырмагыз.
Чыннан да, кайбер эш төрләрендә нәрсә эшләсәгез дә, аны асылына кадәр чистарту яхшы. Нәтиҗә тагын да тупланганрак булачак; сез аны яхшырак аңларсыз; һәм анда чыннан да ниндидер кыйммәт бармы-юкмы икәне турында үзегезне алдый алмассыз.
Математик нәфислек (элегантлык) сәнгатьтән алынган гади бер метафора булып күренергә мөмкин. Исбатлауга карата кулланылган «нәфис» терминын беренче тапкыр ишеткәч, мин нәкъ шулай уйлаган идем. Ләкин хәзер мин аның концептуаль яктан беренчел булуына — сәнгать нәфислегенең төп өлеше математик нәфислек булуына шикләнмим. Ничек кенә булмасын, бу — математика чикләреннән күпкә узган файдалы стандарт.
Шулай да нәфислек озак вакытлы исәп булырга мөмкин. Катлаулы чишелешләр еш кына кыска вакытлы чорда күбрәк абруйга ия булачак. Алар күп көч таләп итә һәм аларны аңлау кыен, бу икесе дә кешеләрдә тәэсир калдыра, ким дигәндә вакытлыча.
Ә менә иң яхшы эшләрнең кайберләре чагыштырмача аз көч таләп иткән кебек күренер, чөнки алар ниндидер мәгънәдә инде бар иде. Аны төзергә түгел, бары тик күрергә кирәк иде. Нәрсәнедер ясыйсызмы яки ачасызмы икәнен әйтүе кыен булса, бу — бик яхшы билге.
Иҗат итү яисә ачыш дип карап була торган эш башкарганда, ачыш ягына өстенлек бирегез. Үзегезне идеяләр үзләренең табигый формасын ала торган гади бер арадашчы итеп күз алдына китерергә тырышыгыз.
(Кызык, әмма бер чыгарма — өстендә эшләячәк мәсьәләне сайлау проблемасы. Моңа гадәттә эзләнү дип карыйлар, ләкин иң яхшы очракта бу нидер иҗат итүгә охшашрак. Иң яхшы очракта сез үзегез үк өлкәне аны тикшерү процессында булдырасыз.)
Шуның шикелле үк, әгәр сез көчле корал ясарга тырышасыз икән, аны бернинди сәбәпсез чикләүләрсез итегез. Көчле корал, асылда, сез көтмәгән рәвешләрдә кулланылачак, шуңа күрә, нинди файда китерәсен белмәсәгез дә, чикләүләрне бетерү ягына таба авышыгыз.
Бөек эшләр еш кына корал сыман була — башкалар үз эшләрен аңа нигезләп кора ала торган мәгънәдә. Шуңа күрә сез башкалар куллана алырлык фикерләр иҗат итәсез яки башкалар җавап бирә алырлык сорауларны ачып саласыз икән, бу — яхшы билге. Иң яхшы идеяләр бик күп төрле өлкәләргә йогынты ясый.
Идеяләрегезне иң гомуми рәвештә белдерсәгез, алар сез ниятләгәнгә караганда да хакыйкатьлерәк булып чыгачак.
Әлбәттә, бары тик хакыйкать булу гына җитми. Бөек идеяләр хакыйкать тә, яңа да булырга тиеш. Һәм хәтта белемнең чикләренә җитәрлек дәрәҗәдә өйрәнгәннән соң да яңа идеяләрне күрү өчен билгеле бер сәләт таләп ителә.
Инглиз телендә без бу сәләткә оригинальлек, иҗадилык (креативлык) һәм хыял кебек исемнәр бирәбез. Һәм аңа аерым бер исем бирү бик урынлы тоела, чөнки ул билгеле бер дәрәҗәдә аерым осталык булып тора. Башка яклардан зур сәләткә ия булып — еш кына техник сәләт дип аталган нәрсәгә күп ия булып та — моңа күп ия булмаска да мөмкин.
Мин беркайчан да «иҗат процессы» дигән терминны яратмадым. Ул ялгыштыра торган кебек. Оригинальлек — процесс түгел, ә акыл гадәте. Оригиналь фикер йөртүчеләр, болгарка очкын чәчкән кебек, игътибарларын нәрсәгә юнәлтсәләр дә, шуннан яңа идеяләр чыгарып торалар. Алар үзләрен тыя алмый.
Әгәр алар игътибар иткән нәрсә үзләре яхшы белмәгән берәр өлкә булса, бу яңа идеяләр яхшы булмаска да мөмкин. Мин белгән иң оригиналь фикер ияләренең берсе аерылганнан соң танышуларга (дейтингка) игътибар итәргә карар кылды. Ул танышулар турында уртача 15 яшьлек бала кебек белә иде, һәм нәтиҗәләр гаҗәеп дәрәҗәдә чуар булды. Ләкин оригинальлекнең мондый рәвештә тәҗрибәдән (экспертлыктан) аерылуын күрү аның асылын тагын да аңлаешлырак итте.
Оригинальлекне үстереп буламы-юкмы икәнен белмим, ләкин сездә булганыннан мөмкин кадәр күбрәк файдалануның ачык юллары бар. Мәсәлән, нинди дә булса эш белән шөгыльләнгәндә оригиналь идеяләр туу ихтималы күбрәк. Оригиналь идеяләр оригиналь фикер табарга тырышудан тумый. Алар бераз артык авыр булган нәрсәне төзергә яки аңларга тырышудан килеп чыга. [15]
Сезне кызыксындырган нәрсәләр турында сөйләшү яки язу — яңа идеяләр тудыруның яхшы ысулы. Фикерләрне сүзләргә салырга тырышканда, җитмәгән идея үзенә күрә бер вакуум тудыра һәм ул аны сездән тартып чыгара. Чыннан да, бары тик язу аша гына башкарып була торган фикерләү төре бар.
Контекстны үзгәртү ярдәм итә ала. Әгәр яңа урынга барсагыз, анда сезгә еш кына яңа фикерләр килүен күрерсез. Сәяхәтнең үзе үк еш кына аларны кузгатып җибәрә. Ләкин бу файданы алу өчен ерак китәргә дә кирәкмидер. Кайвакыт бары тик саф һавада йөреп килү дә җитә. [16]
Шулай ук темалар киңлегендә сәяхәт итү дә файдалы. Сез бик күп төрле темаларны өйрәнсәгез, сездә күбрәк яңа идеяләр туачак; бер яктан, бу болгаркага эшкәртү өчен күбрәк өслек мәйданы бирә, икенче яктан, аналогияләр — яңа идеяләрнең бигрәк тә уңышлы чыганагы.
Ләкин игътибарыгызны күп кенә темалар арасында тигез бүлмәгез, югыйсә көчегезне артык таркатырсыз. Аны дәрәҗәле канунга (power law) охшашрак нәрсә буенча бүләргә кирәк. [17] Берничә тема белән профессиональ рәвештә кызыксыныгыз, ә тагын да күбрәге белән — буш вакыттагы кызыксыну дәрәҗәсендә.
Кызыксынучанлык һәм оригинальлек бер-берсенә бик якын. Кызыксынучанлык оригинальлекне яңа материал белән тәэмин итеп тукландыра. Ләкин аларның бәйләнеше моннан да тирәнрәк. Кызыксынучанлык үзе дә оригинальлекнең бер төре; ул сораулар өчен нәкъ менә оригинальлек җаваплар өчен булган әйбер. Ә сораулар иң яхшы чакларында җавапларның зур өлешен тәшкил иткәнгә күрә, кызыксынучанлык иң яхшы чагында — иҗади көч ул.
Яңа идеяләргә ия булу — сәер уен, чөнки ул гадәттә борын төбендә генә торган нәрсәләрне күрүдән гыйбарәт. Яңа идеяне күргәч, ул гадәттә бик ачык булып тоела башлый. Нишләп моны элегрәк беркемнең дә башына килмәгән?
Әгәр берәр фикер бер үк вакытта яңа да, күз алдында торган да кебек күренсә, ул, мөгаен, яхшы фикердер.
Күз алдында торган нәрсәне күрү җиңел кебек тоела. Шулай да, тәҗрибә күрсәткәнчә, яңа идеяләр табу авыр. Бу ачык каршылыкның сәбәбе нәрсәдә? Яңа идеяне күрү гадәттә дөньяга карашыгызны үзгәртүне таләп итә. Без дөньяны безгә бер үк вакытта ярдәм дә итүче, безне чикләүче дә модельләр аша күрәбез. Бозык модельне төзәткәч, яңа идеяләр ап-ачык булып китә. Ләкин бозык модельне күреп алу һәм төзәтү кыен. Яңа идеяләрнең берьюлы ачык та, шул ук вакытта ачу өчен кыен да булуы менә шуннан: авыр нәрсәне эшләгәннән соң гына аларны күрү җиңел.
Бозык модельләрне ачуның бер юлы — башка кешеләргә караганда таләпчәнрәк булу. Дөньяның бозык модельләре чынбарлык белән бәрелешкән урыннарда эзләр калдыра. Күпчелек кеше бу эзләрне күрергә теләми. Алар үзләренең хәзерге моделенә бәйләнгән дисәк, бу бик йомшак әйтелгән булыр иде; алар шул модельдә фикер йөртә; шуңа күрә аның җимерелүе калдырган эзләрне, соңыннан караганда никадәр ачык күренсә дә, санга сукмаска омтылалар.
Яңа идеяләр табу өчен, читкә карау урынына, җимерелү билгеләренә ябышырга кирәк. Эйнштейн нәкъ менә шулай эшләгән дә. Ул Максвелл тигезләмәләренең гаҗәеп нәтиҗәләрен яңа идеяләр эзләгәнгә түгел, ә таләпчәнрәк булганга күрә күрә алган.
Сезгә кирәк булган икенче нәрсә — кагыйдәләрне бозарга әзер булу. Никадәр парадоксаль яңгыраса да, дөнья моделе чыганагын төзәтәсегез килсә, кагыйдәләрне җиңел боза белә торган кеше булу ярдәм итә. Барысы да, шул исәптән сез дә башта уртаклашкан иске модель ягыннан караганда, яңа модель гадәттә ким дигәндә күз уңында тотылган кагыйдәләрне боза.
Кагыйдәләрне нинди дәрәҗәдә бозу кирәклеген азлар гына аңлый, чөнки яңа идеяләр җиңеп чыккач күпкә консервативрак булып күренә башлый. Алар алып килгән дөньяның яңа моделен куллана башлагач, алар бөтенләй акылга ятышлы тоела. Ләкин ул вакытта алай түгел иде; гелиоцентрик модельне хәтта астрономнар арасында да гомуми кабул итү өчен гасырның зур өлеше кирәк булды, чөнки ул бик ялгыш булып тоелган иде.
Чыннан да, уйлап карасагыз, яхшы яңа идея күпчелек кешегә начар булып күренергә тиеш, югыйсә аны кемдер инде өйрәнгән булыр иде. Димәк, сез тиле булып күренгән, ләкин тиешле төрдәге тиле идеяләрне эзлисез. Аларны ничек танырга? Төгәл генә танып булмый. Еш кына начар булып күренгән идеяләр чыннан да начар була. Ләкин кирәкле төрдәге тиле идеяләр гадәттә дулкынландыргыч була; алар тирән мәгънәләргә бай; шул ук вакытта гади начар идеяләр төшенкелек кенә уята.
Кагыйдәләрне бозуга ияләшүнең ике юлы бар: аларны бозудан тәм табу һәм аларга битараф булу. Мин бу ике очракны агрессив һәм пассив мөстәкыйль фикер йөртү дип атыйм.
Агрессив мөстәкыйль фикер йөртүчеләр — шуклар. Кагыйдәләр аларны туктата алмау гына түгел; кагыйдәләрне бозу аларга өстәмә энергия бирә. Мондый кешеләр өчен проектның гадәттән тыш кыюлыгыннан килгән ләззәт кайвакыт эшне башлап җибәрү өчен җитәрлек активлаштыру энергиясен тәэмин итә.
Кагыйдәләрне бозуның икенче юлы — алар турында кайгырмау, яисә хәтта аларның барлыгын белмәү дә булырга мөмкин. Менә ни өчен яңа башлаучылар һәм читтән килүчеләр еш кына яңа ачышлар ясый; аларның өлкәнең башлангыч шартларын белмәве вакытлыча пассив мөстәкыйль фикер йөртү чыганагы булып хезмәт итә. Аспергер синдромлы кешеләрнең дә (аспилар) гадәти карашларга карата үзенә күрә бер иммунитеты бар сыман. Мин белгән берничә кеше бу аларга яңа фикерләр табарга ярдәм итә дип әйтә.
Таләпчәнлек һәм кагыйдәләрне бозу сәер бәйләнеш булып тоела. Гадәти культурада алар капма-каршы куела. Ләкин бу яктан популяр культураның моделе бозык. Ул сорауларны вак-төяк дип уйлый, ә вак нәрсәләрдә таләпчәнлек һәм кагыйдәләрне бозу чыннан да капма-каршы тора. Ләкин чынлап та мөһим булган мәсьәләләрдә бары тик кагыйдә бозучылар гына чыннан да таләпчән була ала.
Игътибарсыз калган идея еш кына ярымфиналга кадәр оттырмый. Сез аны аң асты дәрәҗәсендә күрәсез, ләкин аннары сезнең аң астыгызның икенче өлеше аны бәреп төшерә, чөнки ул артык сәер, артык куркыныч, артык күп эш таләп итә яки артык каршылыклы булыр иде. Бу кызыклы мөмкинлекне күрсәтә: әгәр сез мондый фильтрларны сүндерә алсагыз, сез тагын да күбрәк яңа идеяләр күрә алыр идегез.
Моны эшләүнең бер юлы — башка берәүгә өйрәнү өчен нинди идеяләр яхшы булыр иде дип сорау. Шул чакта сезнең аң астыгыз сезне яклау максаты белән аларны бәреп төшермәячәк.
Сез шулай ук игътибарсыз калган идеяләрне капма-каршы яктан эшләп тә ача аласыз: аларны каплап торучы нәрсәдән башлап. Һәрбер кадерле, ләкин ялгыш принцип тирәсендә кыйммәтле идеяләрнең «үле зонасы» була — алар шул принципка каршы килгәнгә күрә өйрәнелмичә кала.
Диннәр — кадерле, ләкин ялгыш принциплар җыелмасы ул. Шуңа күрә туры яки күчерелмә мәгънәдә дин дип атап була торган теләсә кайсы нәрсәнең күләгәсендә бәяләп бетергесез тикшерелмәгән идеяләр булачак. Коперник та, Дарвин да нәкъ менә шундый төрдәге ачышлар ясаган. [18]
Сезнең өлкәдәге кешеләр нәрсәгә табына — үзләре уйлаган кадәр ачык булмаска мөмкин булган ниндидер бер принципка чиктән тыш нык береккән? Аны читкә ташласагыз, нәрсә мөмкин булыр иде?
Кешеләр мәсьәләләрне чишүдә, нинди мәсьәләләрне чишәргә кирәклеген билгеләүгә караганда, күпкә күбрәк оригинальлек күрсәтә. Хәтта иң акыллы кешеләр дә нәрсә өстендә эшләргә кирәклеген хәл иткәндә гаҗәеп дәрәҗәдә консерватив була ала. Башка бернәрсәдә дә мода артыннан куарга хыялланмаган кешеләр модалы проблемалар өстендә эшләүгә тартылып керә.
Кешеләрнең чишелешләр сайлауга караганда проблемалар сайлаганда консервативрак булуларының бер сәбәбе — проблемаларның зуррак ставка булуында. Проблема сезнең елларыгызны алырга мөмкин, ә чишелешне тикшерү бары берничә көн генә таләп итә ала. Ләкин шулай да, күпчелек кеше артык консерватив дип уйлыйм. Алар куркынычка гына түгел, модага да җавап бирәләр. Модада булмаган проблемалар тиешенчә бәяләнми.
Модада булмаган проблемаларның иң кызыклы төрләренең берсе — кешеләр тулысынча өйрәнелгән дип санаган, ләкин өйрәнелеп бетмәгән проблема. Бөек эшләр еш кына инде булган нәрсәне ала һәм аның яшерен потенциалын ачып сала. Дюрер белән Уатт икесе дә шулай эшләгән. Шуңа күрә, башкалар таушалган дип санаган өлкә белән кызыксынсагыз, аларның шикләнүләре сезне туктатмасын. Кешеләр бу турыда еш ялгыша.
Модада булмаган проблема өстендә эшләү бик күңелле булырга мөмкин. Бернинди шау-шу да, ашыгу да юк. Файда эзләүчеләр дә, тәнкыйтьчеләр дә бүтән җирдә мәшгуль. Элеккеге эшләр еш кына иске мәктәпнең ныклыгына ия була. Һәм башкача җилгә очып юкка чыгачак идеяләрне үстерүдә канәгатьләнерлек бәрәкәт хисе бар.
Ләкин игътибарсыз калган проблемаларның иң таралган төре модадан чыккан мәгънәсендә ачыктан-ачык модасыз түгел. Ул бары тик чынлыктагыга караганда әллә ни мөһим түгел кебек күренә. Аларны ничек табарга? Үзегезгә ирек биреп — кызыксынуыгызга юл ачып, һәм башыгыздагы бары тик «мөһим» проблемалар өстендә генә эшләргә тиеш дигән тавышны, ким дигәндә вакытлыча, басып торып.
Сезгә чыннан да мөһим проблемалар өстендә эшләргә кирәк, ләкин һәркем диярлек нәрсәнең мөһим саналуы мәсьәләсендә артык консерватив. Һәм сезнең тирәдә мөһим, ләкин игътибарсыз калган берәр проблема булса, ул сезнең аң асты радары экранында бардыр инде. Шуңа күрә үзегездән сорап карагыз: «җитди» эштән ял алып, бары тик бик кызыклы булганга гына берәр нәрсә өстендә эшләргә җыенсагыз, нәрсә эшләр идегез? Җавап, мөгаен, күренгәнгә караганда мөһимрәктер.
Проблемалар сайлаудагы оригинальлек аларны чишүдәге оригинальлеккә караганда да мөһимрәк булып тоела. Бөтен яңа өлкәләрне ачучы кешеләрне аерып торучы нәрсә әнә шул. Димәк, бары тик башлангыч адым гына кебек күренгән нәрсә — нәрсә өстендә эшләргә кирәклеген сайлау — билгеле бер мәгънәдә бөтен уенның ачкычы булып тора.
Моны алучылар аз. Яңа идеяләр турындагы иң зур ялгыш карашларның берсе — аларның составындагы сорау белән җавапның чагыштырмасы турында. Кешеләр зур идеяләрне җаваплар дип уйлый, ләкин чын төп асыл еш кына сорауда була.
Сорауларны түбән бәяләвебезнең бер сәбәбе — аларның мәктәпләрдә кулланылышы. Мәктәпләрдә алар таркалучы тотрыксыз кисәкчәләр кебек, җавап бирелгәнчегә кадәр бик кыска вакыт кына яшиләр. Ләкин чыннан да яхшы сорау моннан күпкә өстенрәк була ала. Чыннан да яхшы сорау — ул өлешчә ачыш. Яңа төрләр ничек барлыкка килә? Җисемнәрне җиргә төшерүче көч планеталарны үз орбиталарында тотучы көч белән бер үкме? Хәтта мондый сорауларны биреп кенә дә сез инде гаҗәеп яңа территориягә аяк баскансыз.
Җавапсыз калган сорауларны үзең белән йөртү уңайсыз булырга мөмкин. Ләкин алар никадәр күбрәк булса, чишелешне күреп алу мөмкинлеге дә шулкадәр зуррак — яисә тагын да кызыграгы, ике җавапсыз сорауның бер үк нәрсә булуын аңлау.
Кайвакыт сез сорауны бик озак йөртәсез. Бөек эшләр еш кына еллар элек — хәтта балачагыгызда — беренче тапкыр күргән һәм уйлаудан туктый алмаган сорауга кире кайтудан килеп чыга. Кешеләр яшьлек хыялларын исән тотуның мөһимлеге турында күп сөйли, ләкин яшьлек сорауларыгызны да саклап калу шулкадәр үк мөһим. [19]
Бу — чын осталыкның аның турындагы популяр күзаллаудан иң нык аерылып торган урыннарының берсе. Популяр күзаллауда белгечләр барысына да ышана. Ләкин чынлыкта, сез никадәр күбрәк аптырашта булсагыз, шулкадәр яхшырак, бары тик (а) сез аптыраган нәрсәләр мөһим булсын һәм (б) аларны башка беркем дә аңламасын.
Яңа идея ачылганчыга кадәрге мизгелдә нәрсә булганы турында уйлагыз. Еш кына җитәрлек тәҗрибәсе булган кеше нәрсәгәдер аптырый. Димәк, оригинальлек өлешчә аптыраудан — буталчыклыктан тора! Дөньяның серләргә бай булуы белән шулкадәр килешергә кирәк, сез аларны күрергә әзер булыгыз, ләкин аларны чишәргә теләмәслек дәрәҗәдә үк тынычланып калмагыз. [20]
Җавапсыз сорауларга бай булу — бик яхшы нәрсә. Һәм бу байлар тагын да баеган очракларның берсе, чөнки яңа сораулар алуның иң яхшы юлы — булганнарына җавап бирергә тырышу. Сораулар җавапларга гына түгел, яңа сорауларга да китерә.
Иң яхшы сораулар җавап бирү барышында үсә. Сез хәзерге парадигмадан чыгып торган җеп очын күрәсез дә аны тартып карыйсыз, ә ул озынайганнан-озыная бара. Шуңа күрә сорауга җавап бирергә тырышканчы, аның ачыктан-ачык зур булуын таләп итмәгез. Моны алдан фаразлап булмый диярлек. Аны тартып чыгарсаң никадәр сүтеләсен әйтмичә дә, җеп очын күреп алуның үзе җитәрлек дәрәҗәдә авыр.
Бетмәс-төкәнмәс кызыксынучан булу яхшырак — күп кенә җепләрне әз-мәз тартып, нәрсә килеп чыкканын карагыз. Зур нәрсәләр кечкенәдән башлана. Зур әйберләрнең беренче версияләре еш кына гади генә тәҗрибәләр, яисә өстәмә проектлар, яки чыгышлар булган, аннары алар зуррак нәрсәгә әйләнгән. Шуңа күрә бик күп кечкенә эшләр башлагыз.
Уңдырышлы (бик күп җитештерүчән) булу тиешенчә бәяләнми. Сез никадәр төрле әйберләрне эшләп карасагыз, яңа нәрсә ачу мөмкинлеге шулкадәр зуррак була. Ләкин аңлагыз: күп нәрсәләрне карау — эшләми торган күп нәрсәләрне эшләп карау дигән сүз. Күп начар идеяләрегез булмый торып, күп яхшы идеяләрегез дә була алмый. [21]
Элек башкарылган бөтен нәрсәне өйрәнүдән башлау җаваплырак кебек яңгыраса да, төрле әйберләрне сызып карап, сез тизрәк өйрәнерсез һәм күбрәк ләззәт алырсыз. Һәм сез элеккеге хезмәтләрне карагач, аларны яхшырак аңларсыз. Шуңа күрә башлый торган якка таба авышыгыз. Башлау дигән сүз кечкенәдән башлауны аңлатса, бу җиңелрәк; бу ике фикер башваткыч кисәкләре кебек бер-берсенә туры килә.
Кечкенәдән башлап бөек нәрсәгә ничек ирешергә? Бер-бер артлы версияләр ясау аша. Бөек нәрсәләр һәрвакыт диярлек эзлекле версияләрдә ясала. Сез кечкенәдән башлыйсыз һәм аны үстерәсез, һәм соңгы версия сез планлаштырганнан күпкә акыллырак һәм амбициялерәк була.
Кешеләр өчен берәр нәрсә ясаганда эзлекле версияләр булдыру аеруча файдалы — беренче версияне тиз арада алар алдына чыгару, аннары аларның җавабына нигезләнеп аны үстерү.
Эшли алырлык иң гади нәрсәдән башлагыз. Гаҗәп, ләкин ул еш кына эшли. Эшләмәсә дә, бу сезгә ким дигәндә эш башларга ярдәм итәр.
Бернинди аерым версиягә дә артык күп яңа нәрсә кыстырырга тырышмагыз. Моны беренче версия белән эшләүне (чыгаруның артык сузылуы) һәм икенчесе белән эшләүне (икенче система эффекты) атый торган атамалар бар, ләкин болар икесе дә гомумирәк принципның очраклары гына.
Яңа проектның башлангыч версиясе кайвакыт уенчык дип кире кагылачак. Кешеләр шулай эшләсә, бу — яхшы билге. Димәк, анда масштабтан кала яңа идеягә кирәк булган бар нәрсә бар, ә масштаб гадәттә аннан соң килә. [22]
Кечкенә нәрсәдән башлап аны үстерүгә алмаш булып нәрсә эшләргә җыенганыңызны алдан планлаштыру тора. Һәм планлаштыру гадәттә җаваплырак сайлау булып күренә. «Без x эшләячәкбез, аннары y, аннары z» дип әйтү «без x-ны эшләп караячакбыз да нәрсә булганын күрербез» дигәнгә караганда оешканрак яңгырый. Һәм ул чыннан да оешканрак; бары тик ул шулкадәр үк яхшы эшләми генә.
Планлаштыру үзе яхшы нәрсә түгел. Ул кайвакыт кирәк, ләкин ул кирәкле явызлык — рәхимсез шартларга җавап. Бу сез үзгәрми торган мохит белән эшләгәнгә, яки күп кешеләрнең көчен берләштерергә кирәк булганга күрә эшләргә мәҗбүр булган нәрсә. Әгәр сез проектларны кечкенә тотсагыз һәм сыгылмалы мохит куллансагыз, сезгә шулкадәр күп планлаштырырга кирәкми, һәм проектларыгыз үзгәреп үсә ала.
Хәлегездән килгәнчә күбрәк куркынычка (рискка) барыгыз. Эффектив базарда риск бүләккә пропорциональ, шуңа күрә билгелелеккә түгел, ә югары көтелгән кыйммәтле ставкага омтылыгыз. Әгәр сез вакыт-вакыт уңышсызлыкка очрамыйсыз икән, сез, мөгаен, артык консервативсыздыр.
Консерватизм гадәттә өлкәннәр белән бәйле булса да, бу хатаны яшьләр ясый. Тәҗрибәсезлек аларны куркынычтан куркырга мәҗбүр итә, ләкин сез иң күп нәрсәне нәкъ менә яшь чакта югалтырга батырчылык итә аласыз.
Хәтта уңышсыз тәмамланган проект та кыйммәтле булырга мөмкин. Аның өстендә эшләү барышында сез башкалар бик аз күргән территория аша узарсыз һәм башкалар сирәк биргән сорауларга юлыгырсыз. Һәм, мөгаен, бераз чиктән тыш авыр булган нәрсәне эшләргә тырышканда очраган сораулардан да яхшырак сораулар чыганагы юктыр.
Яшьлек өстенлекләрен алар булганда кулланыгыз, ә олыгайгач картлык өстенлекләреннән файдаланыгыз. Яшьлекнең өстенлекләре — энергия, вакыт, оптимизм һәм ирек. Олы яшьнең өстенлекләре — белем, нәтиҗәлелек, акча һәм хакимият. Тырышлык белән сез яшь чакта соңгыларның кайберләренә ия була аласыз һәм олыгайгач беренчеләрнең кайберләрен саклап кала аласыз.
Өлкәннәрнең шулай ук үзләрендә нинди өстенлекләр барлыгын белү өстенлеге дә бар. Яшьләрдә алар еш кына үзләре дә сизмәстән була. Иң зурысы, мөгаен, вакыттыр. Яшьләр вакыт ягыннан никадәр бай булуларын күз алдына да китермиләр. Бу вакытны файдага боруның иң яхшы юлы — аны бераз җиңел акыллы ысуллар белән куллану: кызыксынудан чыгып кына, белүегез кирәк булмаган берәр нәрсә турында өйрәнү, яки бик шәп булганга гына берәр нәрсә төзергә тырышу, яисә ниндидер бер эштә гаҗәеп осталыкка ирешү.
Бу «бераз» сүзе — мөһим шарт. Яшь чакта вакытны мул сарыф итегез, ләкин аны бушка гына әрәм итмәгез. Вакытны әрәм итү булыр микән дип борчылган эшне эшләү белән төгәл вакытны әрәм итү булачагын белгән эшне эшләү арасында зур аерма бар. Беренчесе — ким дигәндә ставка, һәм сез уйлаганнан да яхшырак ставка булырга мөмкин. [23]
Яшьлекнең, яки дөресрәге тәҗрибәсезлекнең иң нечкә өстенлеге — сезнең барысын да яңа караш белән күрүегез. Башыгыз беренче тапкыр берәр идеяне үзләштергәндә, кайвакыт алар икесе бер-берсенә туры килми. Гадәттә проблема сезнең миегездә була, ләкин кайвакыт ул идеядә була. Аның бер өлеше уңайсыз калкып чыга һәм сез бу хакта уйлаганда сезгә кагылып чәнчи. Бу идеягә күнеккән кешеләр аны санга сукмаска өйрәнгән, ләкин сезнең санга сукмау мөмкинлегегез бар. [24]
Шуңа күрә берәр нәрсәне беренче тапкыр өйрәнгәндә, ялгыш яки җитешми торган кебек күренгән нәрсәләргә игътибар итегез. Сезнең аларны санга сукмый калдыру теләгегез туар, чөнки проблеманың сездә булу ихтималы 99% тәшкил итә. Алга баруны дәвам итү өчен, сезгә шикләрегезне вакытлыча читкә куярга да туры килергә мөмкин. Ләкин алар турында онытмагыз. Темага тирәнрәк кергәч, кире кайтып, аларның әле дә шунда булу-булмавын тикшерегез. Хәзерге белемегез яссылыгында алар әле дә яшәүгә сәләтле булса, алар, мөгаен, әле ачылмаган бер идеяне белдерәдер.
Тәҗрибәдән алынган иң кыйммәтле белем төрләренең берсе — нәрсә турында борчылырга кирәк түгеллеген белү. Яшьләр мөһим булырга мөмкин бөтен нәрсәне беләләр, ләкин аларның чагыштырма мөһимлеген белмиләр. Шуңа күрә алар бар нәрсә турында да тигез борчылалар, ә чынлыкта исә берничә нәрсә турында күбрәк, ә калганнары турында бөтенләй диярлек борчылмаска тиешләр.
Ләкин нәрсә белмәвегез — тәҗрибәсезлек проблемасының яртысы гына. Икенче яртысы — белә дип уйлаган, ләкин чынлыкта алай булмаган нәрсәләр. Сез үсмер чактан өлкәнлеккә башыгызны тутырган сафсата белән киләсез — үзләштергән яман гадәтләр һәм сезгә өйрәтелгән ялган нәрсәләр — һәм нинди генә эш башкарырга теләсәгез дә, үз юлыгызны каплап торган сафсатаны тазартмый торып, бөек эшләр башкара алмаячаксыз.
Башыгызда калган сафсатаның күпчелек өлеше анда мәктәпләр тарафыннан калдырылган. Без мәктәпләргә шулкадәр ияләнгәнбез ки, аңсыз рәвештә мәктәпкә йөрүне белем алу белән бер дип саныйбыз, ләкин чынлыкта мәктәпләрнең уку һәм фикерләү турындагы карашларыбызны боза торган бик күп төрле сәер сыйфатлары бар.
Мәсәлән, мәктәпләр пассивлык тәрбияли. Сез кечкенә бала чактан ук сыйныф алдында басып, барыгызга да нәрсә өйрәнергә кирәклеген әйтүче, ә аннары моны башкаруыгызны үлчәүче бер авторитет бар иде. Ләкин дәресләр дә, тестлар да белем алуның асылына хас түгел; алар бары тик мәктәпләрнең гадәти төзелешенең өстәмә нәтиҗәләре (артефактлары) гына.
Бу пассивлыкны никадәр тизрәк җиңсәгез, шулкадәр яхшырак. Әгәр сез әле дә укыйсыз икән, үз белемегезгә үз проектыгыз итеп карарга тырышыгыз, ә укытучыларыгызны үзегез өчен эшләүче дип карагыз, киресенчә түгел. Бу артык чиктән тыш булып тоелырга мөмкин, ләкин бу ниндидер сәер уй уены гына түгел. Бу икътисади күзлектән хакыйкать, ә иң яхшы очракта — интеллектуаль күзлектән дә хакыйкать. Иң яхшы укытучылар сезнең хуҗагыз булырга теләми. Алар сезне материал буенча сөйрәп барганчы, сез аларны киңәш чыганагы итеп кулланып, алга үзегез омтылсагыз, күбрәк өстен күрер иде.
Мәктәпләр шулай ук эшнең нинди булуы турында да ялгыш тәэсир калдыра. Мәктәптә алар мәсьәләләрнең нинди булуын әйтәләр, һәм алар һәрвакыт диярлек сезгә моңарчы өйрәтелгәннән арттырмыйча гына чишелә торган була. Чын тормышта сез мәсьәләләрнең нәрсәдә булуын үзегез аңларга тиешсез, һәм сез аларның гомумән чишелеше бармы-юкмы икәнен дә еш кына белмисез.
Ләкин мәктәпләрнең сезгә ясый торган иң начар гамәле, бәлки, сезне тестны алдау (хәкәләү) аша җиңәргә өйрәтүдер. Алай эшләп зур эш башкарып булмый. Сез Аллаһыны алдый алмыйсыз. Шуңа күрә андый җиңел юлларны эзләүне туктатыгыз. Системаны җиңү юлы — эшнең үзен кыскарту түгел, ә башкалар күрми калдырган мәсьәләләргә һәм чишелешләргә игътибар итү.
Үзегезне ниндидер «капка сакчысының» сезгә «зур мөмкинлек» бирүенә бәйле дип уйламагыз. Бу дөрес булган очракта да, аны алуның иң яхшы юлы абруйлы кешеләр артыннан куу түгел, ә яхшы эш башкаруга игътибар итү булыр иде.
Һәм комиссияләрнең сезне кире кагуын йөрәгегезгә якын алмагыз. Кабул итү комиссияләрен һәм премия комитетларын сокландыра торган сыйфатлар бөек эшләр эшләү өчен кирәк булган сыйфатлардан бөтенләй аерылып тора. Сайлап алу комитетларының карарлары бары тик кире элемтә чылбырының бер өлеше булганда гына мәгънәгә ия, ә аларның бик азы гына шундый.
Өлкәгә яңа килгән кешеләр еш кына булган хезмәтләрне күчерәчәк. Монда начар бернәрсә дә юк. Нәрсиәнең ничек эшләгәнен өйрәнү өчен аны яңадан кабатлап карарга тырышудан да яхшырак юл юк. Шулай ук күчерү сезнең эшегезне һич тә оригиналь түгел итми. Оригинальлек — ул иске идеяләрнең булмавы түгел, ә яңа идеяләрнең булуы.
Күчерүнең яхшы юлы да, начар юлы да бар. Әгәр сез берәр нәрсәне күчерергә җыенасыз икән, моны яшерен яки тагын да начаррагы — аңсыз рәвештә түгел, ә ачык эшләгез. «Бөек рәссамнар урлый» дигән ялгыш билгеле гыйбарәдән нәкъ менә шул күз уңында тотыла. Күчерүнең чыннан да куркыныч төре, күчерүне яман исемгә калдыра торган төре — ул аны сизмәстән эшләү, чөнки сез башка берәү салган рельслар буенча бара торган поезддан башка нәрсә түгел. Ләкин икенче бер яктан, күчерү буйсынуның түгел, ә өстенлекнең билгесе булырга мөмкин. [25]
Күп кенә өлкәләрдә сезнең беренче эшләрегезнең ниндидер мәгънәдә башка кешеләрнең хезмәтенә нигезләнүе котылгысыз диярлек. Проектлар бик сирәк кенә бушлыкта барлыкка килә. Алар гадәттә алдагы эшкә бернинди җавап булып тора. Эшне яңа гына башлаганда, сезнең үз хезмәтләрегез юк; әгәр берәр нәрсәгә җавап бирергә җыенасыз икән, ул чит кешенең эше булырга тиеш. Үз урыныгызны тапкач, сез үзегезнең эшегезгә таяна аласыз. Ләкин беренчесен күчерелмә дип атыйлар, ә икенчесен юк дисәләр дә, структура ягыннан бу ике очрак күренгәнгә караганда күпкә охшашрак.
Кызык, иң яңа фикерләрнең нәкъ менә шул үзенчәлекле яңалыгы аларны башта чынбарлыктагыдан күпкә икенчел итеп күрсәтә. Яңа ачышлар еш кына баштагы чорда булган әйберләрнең вариантлары буларак күзалланырга тиеш була, хәтта аларны ачучылар тарафыннан да, чөнки аларны белдерү өчен әле концептуаль сүзлек юк.
Шулай да, күчермә ясауда билгеле бер куркынычлар бар. Берсе шунда: сез иске әйберләрне — үз вакытында белемнең алгы сафында булган, ләкин хәзер алай булмаган әйберләрне күчерергә омтылырсыз.
Һәм берәр нәрсәне күчергәндә, аның һәрбер сыйфатын кабатламагыз. Кайберләре сезне көлкегә калдырыр. Мәсәлән, үзегезгә 18 яшь булса, 50 яшьлек танылган профессорның үз-үзен тотышын, яки йөзләгән еллар узгач, Яңарыш дәвере поэмасының телен күчермәгез.
Сез сокланган әйберләрнең кайбер сыйфатлары — алар үзләре булуга карамастан уңышка ирешкән кимчелекләрдер. Чыннан да, охшатырга иң җиңел булган сыйфатлар еш кына нәкъ менә шул кимчелекләр булып чыга.
Бу бигрәк тә үз-үзеңне тотышка кагыла. Кайбер сәләтле кешеләр дорфа, һәм бу тәҗрибәсез кешеләргә кайвакыт дорфалык сәләтнең бер өлеше кебек тоела. Алай түгел; сәләтле булу — аларның бу кыланыш өчен җәзасыз калу ысулы гына.
Иң көчле күчерү төрләренең берсе — бер өлкәдән нәрсәнедер икенчесенә күчерү. Тарих мондый очраклы ачышларга шулкадәр бай ки, башка төр эшләр турында белә торып өйрәнеп, очраклыкка ярдәм итү файдалы булырга мөмкин. Әгәр фикерләргә метафора булырга рөхсәт итсәгез, сез аларны шактый ерак өлкәләрдән дә ала аласыз.
Тискәре үрнәкләр дә уңай үрнәкләр кебек үк рухландыргыч булырга мөмкин. Чынлыкта, сез кайвакыт начар башкарылган эшләрдән яхшы эшләнгәннәргә караганда күбрәк нәрсәгә өйрәнә аласыз; кайвакыт ни кирәклеге ул җитмәгәндә генә аңлашыла башлый.
Әгәр сезнең өлкәдәге иң яхшы кешеләрнең күбесе бер урында җыелган булса, анда берникадәр вакытка барып кайту гадәттә яхшы фикер. Бу сезнең ниятләрегезне ныгытыр, һәм шулай ук, бу кешеләрнең дә гади кеше икәнен күрсәтеп, үз-үзегезгә ышанычны арттырыр. [26]
Әгәр ихлас булсагыз, сезне көткәннән дә җылырак каршы алырлар, мөгаен. Берәр эштә оста булган кешеләрнең күбесе ихлас кызыксынган һәркем белән бу турыда сөйләшергә шат. Әгәр алар үз эшләрен бик яхшы белә икән, димәк, аларның аңа карата һәвәскәр кызыксынуы бар, ә һәвәскәрләр һәрвакыт үз хоббилары турында сөйләшергә тели.
Ләкин чыннан да оста кешеләрне табу өчен берникадәр көч куярга кирәк булыр. Бөек эшне башкару шулкадәр абруйлы ки, кайбер урыннарда, бигрәк тә университетларда, барысы да шуның белән шөгыльләнә дигән әдәпле уйдырма яши. Ә бу чынбарлыктан бик ерак. Университет эчендәге кешеләр моны ачыктан-ачык әйтә алмый, ләкин төрле бүлекләрдә башкарыла торган эшнең сыйфаты гаять зур аерыла. Кайбер бүлекләрдә бөек эш эшләүчеләр бар; башкаларында элек булган; өченчеләрендә беркайчан да булмаган.
Иң яхшы хезмәттәшләрне эзләгез. Ялгыз гына башкарып булмый торган проектлар күп, һәм сез ялгыз эшләп була торган проект өстендә эшләсәгез дә, сезне дәртләндерерлек һәм фикер алышырлык башка кешеләрнең булуы яхшы.
Ләкин хезмәттәшләр сезнең эшегезгә генә түгел, үзегезгә дә тәэсир итә. Шуңа күрә сез кемгә охшарга телисез, шундый кешеләр белән эшләгез, чөнки сез шундыйга әйләнәчәксез.
Хезмәттәшләр мәсьәләсендә саннан бигрәк сыйфат мөһимрәк. Бина тулы уртача яхшы кешеләргә караганда бер яки ике бөек кеше булуы хәерлерәк. Чынлыкта, тарихка караганда, бу яхшырак кына түгел, ә бик кирәк тә: бөек эшләрнең күмәк төркемнәрдә барлыкка килү дәрәҗәсе шуны күрсәтә — хезмәттәшләрегез еш кына бөек эш башкару белән башкармау арасындагы аерманы тудыра.
Сездә җитәрлек дәрәҗәдә яхшы хезмәттәшләр барлыгын ничек белергә? Минем тәҗрибәмнән чыгып әйткәндә, алар булганда, сез моны беләсез. Димәк, әгәр шикләнәсез икән, сездә алар юк диярлек. Ләкин моңа караганда төгәлрәк җавап бирергә мөмкин. Менә бер омтылыш: җитәрлек дәрәҗәдә яхшы хезмәттәшләр гаҗәпләндергеч ачышлар тәкъдим итә. Алар сез булдыра алмаган нәрсәне күрә һәм эшли ала. Шуңа күрә, бу мәгънәдә сезне уяу тотарлык бер уч хезмәттәшегез булса, сез, мөгаен, бу бусаганы узгансыздыр.
Күбебезгә хезмәттәшләр белән бергә эшләү файда китерә ала, ләкин кайбер проектлар зуррак масштабтагы кешеләрне таләп итә, һәм андыйларның берсен башлап җибәрү һәркемнең кулыннан килми. Әгәр шундый проект белән җитәкчелек итәргә телисез икән, сезгә идарәче булырга туры киләчәк, ә яхшы идарә итү, башка төрле эш кебек үк, сәләт һәм кызыксыну таләп итә. Әгәр алар сездә юк икән, урталык юл юк: сез я үзегезне идарә итүне икенче тел кебек өйрәнергә мәҗбүр итәргә, яки андый проектлардан качарга тиешсез. [27]
Үз рухыгызны саклагыз. Сез зур ниятле проектлар өстендә эшләгәндә, бу — барысының да нигезе. Аны тере организм кебек тәрбияләргә һәм сакларга кирәк.
Рухи халәт тормышка карашыгыздан башлана. Әгәр оптимист булсагыз, бөек эш эшләү ихтималыгыз зуррак, һәм үзегезне корбан түгел, ә бәхетле кеше дип санасагыз, бу тагын да ихтималрак.
Чыннан да, эш сезне билгеле бер дәрәҗәдә проблемаларыгыздан саклый ала. Әгәр саф хезмәт сайласагыз, аның авырлыклары көндәлек тормыш авырлыкларыннан сыену урыны булып хезмәт итәчәк. Әгәр бу чынбарлыктан качу (эскапизм) икән, бу аның бик нәтиҗәле формасы, һәм ул тарихтагы иң бөек акыл ияләренең кайберләре тарафыннан кулланылган.
Рухи ныклык эш аша арта бара: югары рух сезгә яхшы эш эшләргә ярдәм итә, бу үз чиратында сезнең рухыгызны күтәрә һәм тагын да яхшырак эшләргә булыша. Ләкин бу цикл кире якка да эшли: яхшы эшләмәсәгез, бу сезнең рухыгызны төшерергә һәм эшләүне тагын да кыенлаштырырга мөмкин. Бу циклның дөрес юнәлештә баруы бик мөһим булганга, эшегез тоткарланганда, берәр нәрсә эшләнә башласын өчен генә дә, җиңелрәк эшкә күчү яхшы фикер булырга мөмкин.
Зур омтылышлы кешеләрнең иң зур хаталарының берсе — уңышсызлыкларның үз рухларын, шар шартлаган кебек, бер мизгелдә җимерергә рөхсәт итүләре. Сез уңышсызлыкларны үз процессыгызның бер өлеше дип санап, үзегездә моңа каршы иммунитет булдыра аласыз. Төпле проблемаларны чишү һәрвакыт бераз артка чигенүне таләп итә.
Бөек эш башкару — тамыр төене теләк булган төпкә эзләү (depth-first search) ул. Шуңа күрә "Беренче тапкырдан килеп чыкмаса, тагын һәм тагын тырышып карагыз" дигән сүз бөтенләй дөрес түгел. Ул болай булырга тиеш: Беренче тапкырдан килеп чыкмаса, я тагын бер кат тырышып карагыз, яки артка чигенеп, аннары кабат омтылыгыз.
"Беркайчан да бирешмә" дигән сүз дә бөтенләй үк төгәл түгел. Әлбәттә, чыгып китү дөрес сайлау булган вакытлар да була. Төгәлрәк вариант болай булыр иде: Уңышсызлыкларның паника тудырып, кирәгеннән артык чигенүгә китерүенә беркайчан да юл куймагыз. Нәтиҗәсе: Тамыр төенен беркайчан да ташламагыз.
Эшнең авырлык белән баруы начар билге түгел, йөгергәндә сулыш кысылу начар билге булмаган кебек үк. Барысы да сезнең нинди тизлектә йөгерүегезгә бәйле. Шуңа күрә файдалы авыртуны зарарлысыннан аерырга өйрәнегез. Яхшы авырту — тырышлык билгесе; начар авырту — зыян күрү билгесе.
Аудитория — рухи халәтнең мөһим өлеше. Әгәр сез галим булсагыз, аудиториягез сезнең хезмәттәшләрегез булырга мөмкин; сәнгатьтә бу традицион мәгънәдәге тамашачы булырга мөмкин. Ничек кенә булмасын, аның зур булуы мәҗбүри түгел. Аудиториянең кыйммәте аның зурлыгына турыдан-туры сызыкча бәйләнештә үсми. Әгәр сез танылган булсагыз, бу начар хәбәр, ләкин сез яңа гына башлап җибәрсәгез, бу яхшы хәбәр, чөнки бу сезне яшәтер өчен кечкенә, ләкин тугры аудиториянең җитәрлек булуын аңлата. Әгәр бер уч кеше сезнең эшегезне чын күңелдән ярата икән, бу җитә.
Мөмкин кадәр сезнең белән аудиториягез арасына арадашчыларның керүенә юл куймагыз. Кайбер эш төрләрендә бу котылгысыз, ләкин аннан арыну шулкадәр иреклек бирә ки, турыдан-туры эшләү мөмкинлеге бирсә, якын күрше эш төренә күчү яхшырак булырга мөмкин. [28]
Сез вакыт үткәргән кешеләр дә сезнең рухыгызга зур йогынты ясаячак. Сез энергиягезне арттыручы һәм аны киметүче кешеләр барлыгын күрерсез, һәм кемнеңдер йогынтысы һәрвакыт сез көткәнчә генә булмый. Энергиягезне арттыручы кешеләрне эзләгез һәм аны киметүчеләрдән читтә торыгыз. Әлбәттә, кайгыртырга кирәк булган берәр кешегез булса, бу беренче урында тора.
Сезгә эшләү кирәклеген аңламаган яки эшегезгә сезнең игътибарыгыз өчен көндәш буларак караган кеше белән гаилә кормагыз. Әгәр ниятләрегез зур икән, сезгә эшләү кирәк; бу медицина халәте кебек диярлек; шуңа күрә сезгә эшләргә ирек бирмәгән кеше я сезне аңламый, яки аңлый, ләкин аңа барыбер.
Асылда, рухи халәт физик табигатькә ия. Сез үз тәнегез белән уйлыйсыз, шуңа күрә аны кайгырту мөһим. Бу даими физик күнегүләр ясау, яхшы туклану һәм йоклау, куркыныч наркотиклардан саклану дигәнне аңлата. Йөгерү һәм җәяү йөрү — аеруча яхшы күнегүләр, чөнки алар уйлауга ярдәм итә. [29]
Бөек эш эшләүче кешеләр һәрвакытта да башкалардан бәхетлерәк булмый, ләкин алар моны эшләмәгән очрактагыга караганда бәхетлерәк. Чынлыкта, әгәр сез акыллы һәм зур ниятле булсагыз, нәтиҗәле булмау куркыныч. Акыллы һәм амбицияле булып та, күп нәрсәгә ирешмәгән кешеләр ачы уйларга бирелергә омтыла.
Башкаларда тәэсир калдырырга теләү начар түгел, ләкин дөрес кешеләрне сайлагыз. Сез хөрмәт иткән кешеләрнең фикере — файдалы сигнал ул. Дан-шөһрәт исә, сез хөрмәт итә яки хөрмәт итми торган зуррак бер төркемнең фикере булып, бары шау-шу гына өсти.
Эш төренең абруе иң яхшы очракта соңга калучы күрсәткеч кенә, ә кайвакыт бөтенләй ялгыш була. Берәр нәрсәне җитәрлек дәрәҗәдә яхшы эшләсәгез, сез аны абруйлы итәрсез. Шуңа күрә эш төре турында сорау аның никадәр абруйлы булуы турында түгел, ә аны никадәр яхшы башкарып булуы турында булырга тиеш.
Көндәшлек нәтиҗәле мотивлаштыручы була ала, ләкин аңа сезнең өчен проблеманы сайларга рөхсәт итмәгез; башкалар куганга гына үзегезне нәрсәгәдер омтылуга җәлеп иттермәгез. Чынлыкта, ярышчыларыгыз сезне тырышыбрак эшләтүдән башка конкретрак бернәрсәгә дә мәҗбүр итмәсен.
Кызыксынучанлык — иң яхшы җитәкче. Сезнең кызыксынуыгыз беркайчан да алдамый һәм нәрсәнең игътибарга лаек икәнен сезгә караганда яхшырак белә.
Бу сүзнең никадәр еш кабатланганына игътибар итегез. Әгәр күрәзәчедән бөек эш эшләү сере турында сорасагыз һәм күрәзәче бер генә сүз белән җавап бирсә, мин "кызыксынучанлык" сүзенә өмет баглар идем.
Бу турыдан-туры киңәшкә әйләнми. Бары тик кызыксынучан булу гына җитми, һәм сез кызыксынуга боерык та бирә алмыйсыз. Ләкин сез аны тәрбияли аласыз һәм аңа үзегезне алга әйдәргә ирек бирә аласыз.
Кызыксынучанлык — бөек эш эшләүнең дүрт адымының барысы өчен дә ачкыч: ул сезнең өчен өлкә сайлаячак, чик буена җиткерәчәк, андагы бушлыкларны күрергә мәҗбүр итәчәк һәм аларны тикшерергә өндәячәк. Бөтен процесс — кызыксынучанлык белән үзенә күрә бер бию ул.
Ышанасызмы, юкмы, мин бу эссене мөмкин кадәр кыскарак итәргә тырыштым. Ләкин аның озынлыгы, ким дигәндә, фильтр ролен үти. Әгәр моңарчы укып җиткәнсез икән, димәк, сез бөек эш эшләү белән кызыксынасыз. Әгәр шулай икән, сез күзаллавыгызга караганда күпкә алдарак торасыз инде, чөнки моны чынлап теләргә әзер булган кешеләр саны бик аз.
Бөек эш башкаруның факторлары турыдан-туры, математик мәгънәдә факторлар (тапкырлаучылар) булып тора, һәм алар: сәләт, кызыксыну, тырышлык һәм уңыш. Уңышка сез билгеләмә буенча берничек тә тәэсир итә алмыйсыз, шуңа күрә аны исәпкә алмый калдыра алабыз. Әгәр сез чыннан да бөек эш эшләргә телисез икән, тырышлык бар дип кабул итә алабыз. Димәк, мәсьәлә сәләт һәм кызыксынуга кайтып кала. Сез яңа идеяләр шартлавына китерәчәк сәләтегез белән кызыксынуыгыз берләшкән эш төрен таба аласызмы?
Монда оптимизм өчен нигез бар. Бөек эш эшләүнең шулкадәр күп төрле юллары бар, ә әле ачылмаганнары тагын да күбрәк. Барлык төрле эшләр арасыннан сезгә иң туры килгәне, мөгаен, сезнең өчен бик яраклашкан булыр. Хәтта көлке дәрәҗәдә төгәл туры килер. Бары тик аны табу һәм сәләтегез белән кызыксынуыгыз сезне анда никадәр еракка алып бара алуы мәсьәләсе генә кала. Һәм сез моңа сынап карап кына җавап бирә аласыз.
Хәзер эшләгәнгә караганда күпкә күбрәк кеше бөек эш башкарырга омтыла алыр иде. Аларны тыйнаклык һәм куркуның берлеге тоткарлый. Ньютон яки Шекспир булырга тырышу тәкәбберлек булып тоела. Бу шулай ук кыен да тоела; әлбәттә, мондый нәрсәне эшләргә тырышсагыз, сез уңышсызлыкка очраячаксыз кебек. Күрәсең, бу исәпләү сирәк кенә ачык була. Бөек эш эшләргә тырышмаска санаулы кешеләр генә аңлы рәвештә карар кыла. Ләкин аң астында нәкъ менә шул бара; алар бу сораудан читләшәләр.
Шуңа күрә мин сезне хәйлә белән бер тозакка эләктерәм. Сез бөек эш эшләргә телисезме, юкмы? Хәзер сезгә аңлы рәвештә карар кабул итәргә туры киләчәк. Моның өчен гафу итегез. Гомуми аудитория өчен мин моны эшләмәс идем. Ләкин сезнең кызыксынуыгызны без инде беләбез.
Тәкәббер күренүдән курыкмагыз. Сезгә беркемгә дә әйтергә кирәкми. Әгәр бу бик авыр булып чыкса һәм сез уңышсызлыкка очрасагыз, ни булган? Күп кешеләрнең моннан да начаррак проблемалары бар. Чынлыкта, бу сезнең иң начар проблемагыз булса, сез әле бәхетле булырсыз.
Әйе, сезгә күп эшләргә туры киләчәк. Ләкин кабат әйтәм, бик күп кешеләргә күп эшләргә туры килә. Һәм әгәр сез үзегез өчен бик кызыклы нәрсә өстендә эшләсәгез (әгәр дөрес юлда булсагыз, бу һичшиксез шулай булачак), бу эш, мөгаен, яшьтәшләрегезнең эшенә караганда азрак йөк булып тоелыр.
Ачышлар ачылганны көтеп ята. Нигә аларны сезгә ачмаска?
Искәрмәләр
[1] Нәрсәнең бөек эш булып саналуына төгәл билгеләмә биреп булыр дип уйламыйм. Бөек эш эшләү — мөһим нәрсәне шулкадәр яхшы эшләүне аңлата ки, сез кешеләрнең нәрсә мөмкин булуы турындагы күзаллауларын киңәйтәсез. Ләкин мөһимлекнең бернинди бусагасы да юк. Бу дәрәҗә мәсьәләсе, һәм ул вакытта аны бәяләү гадәттә бик кыен. Шуңа күрә мин кешеләрнең эшләренең мөһим булу-булмавы турында борчылу урынына, үз кызыксынуларын үстерүгә игътибар итүләрен хуп күрер идем. Бары тик гаҗәеп бер нәрсә эшләргә тырышыгыз, ә уңышка ирешү-ирешмәвегезне киләчәк буыннар хөкеменә калдырыгыз.
[2] Күп кенә стендап комедиясе көндәлек тормыштагы аномалияләрне күрүгә нигезләнә. "Игътибар иткәнегез бармы...?" Яңа идеяләр гади булмаган нәрсәләргә карата шуны эшләгәндә барлыкка килә. Бу кешеләрнең яңа идеягә карата беренче реакциясенең еш кына көлүнең беренче яртысы: "Ха!" булуын аңлатырга ярдәм итәдер, бәлки.
[3] Бу икенче шарт бик мөһим. Әгәр сез күпчелек абруйлы кешеләр кире каккан берәр нәрсә белән мавыксагыз, ләкин "алар моны аңламый" дигәннән башка төгәлрәк аңлатма бирә алмасагыз, сез сәер кешеләр (шарлатаннар) ягына авыша башлыйсыз.
[4] Эшләр өчен нәрсәнедер табу — бу сезнең хәзерге вариантыгыз белән билгеле проблемалар исемлеге арасындагы туры килүне табу гына түгел. Сезгә еш кына проблема белән бергә үсәргә (коэволюциягә керергә) туры киләчәк. Менә ни өчен нәрсәне эшләргә кирәклеген аңлау кайвакыт бик кыен була. Эзләү киңлеге гаять зур. Бу — барлык мөмкин булган, билгеле һәм әле ачылачак эш төрләре белән сезнең булачак барлык мөмкин версияләрегезнең Декарт тапкырчыгышы.
Бу бөтен киңлекне эзләп чыгу мөмкин түгел, шуңа күрә сез аның аша өметле юллар төзү өчен эвристикага таянырга һәм иң яхшы туры килүләр бер урында тупланыр дип өметләнергә тиешсез. Ә алар һәрвакыт алай булмаячак; төрле эш төрләре эчке охшашлыклары аркасында гына түгел, ә тарих очраклыклары аркасында да бергә җыелган.
[5] Кызыксынучан кешеләрнең бөек эш башкару ихтималы югарырак булуының сәбәпләре күп, ләкин иң сиздермәс сәбәпләрнең берсе — киң ятьмә ташлап, алар беренче чиратта эшләргә кирәк булган дөрес нәрсәне табуга күбрәк ирешәләр.
[6] Үзегезгә караганда азрак тәҗрибәле дип санаган аудитория өчен нәрсәдер эшләү дә куркыныч булырга мөмкин, әгәр бу сезне аларга өстән карап сөйләшергә мәҗбүр итсә. Әгәр җитәрлек дәрәҗәдә циник булсагыз, моны эшләп күп акча эшләргә була, ләкин бу бөек эшкә илтүче юл түгел. Бу алымны кулланучыларның берсенә дә бу кызык булмаса да.
[7] Бу идеяне мин Хардиның «Математикның апологиясе» (A Mathematician's Apology) китабыннан белдем, аны теләсә кайсы өлкәдә бөек эш эшләргә омтылган һәркемгә тәкъдим итәм.
[8] Бер көн эчендә нәрсә эшли алуыбызны арттырып бәяләп, берничә ел эчендә нәрсә эшли алуыбызны җитәрлек бәяләмәгән кебек үк, без бер көнгә кичектерүнең зыянын арттырып бәялибез һәм берничә елга кичектерүнең зыянын җитәрлек бәяләмибез.
[9] Гадәттә сез нәкъ үзегез теләгән эш өчен акча ала алмыйсыз, бигрәк тә башлангыч чорда. Ике вариант бар: үзегез теләгәнгә якын эш өчен акча алу һәм аны якынайтырга өметләнү, яисә бөтенләй башка нәрсә өчен акча алып, үз проектларыгызны өстәмә рәвештә эшләү. Икесе дә эшләргә мөмкин, ләкин икесенең дә җитешсезлекләре бар: беренче алымда сезнең эшегез башта ук компромисска дучар була, ә икенчесендә аны эшләү өчен вакыт табарга көрәшергә кирәк.
[10] Әгәр тормышыгызны дөрес көйләсәгез, ул игътибарны туплау-ял итү циклын автоматик рәвештә тәэмин итәчәк. Иң камил көйләү — сез эшләгән һәм аңа җәяү йөреп барган офис.
[11] Аңлы рәвештә тырышмыйча да бөек эш башкаручы кайбер бик дөньяви булмаган кешеләр булырга мөмкин. Әгәр бу кагыйдәне шул очракны да каплар өчен киңәйтергә теләсәгез, ул түбәндәгечә яңгырый: Иң яхшысы булудан башка нәрсәгә омтылмагыз.
[12] Актёрлык кебек ялган образ кабул итү максаты куелган эшләрдә бу тагын да катлаулана төшә. Ләкин хәтта монда да ясалма булырга мөмкин. Бәлки, мондый өлкәләрдәге кагыйдә ниятләнмәгән ясалмалыктан качу булырга тиештер.
[13] Шиксез дип саналган карашларга ия булу, алар шулай ук кире кагылмаслык (тискәреләп булмый торган) булганда гына куркынычсыз. Мәсәлән, һәркем канун алдында тигез булырга тиеш дигән принципка ия булу куркынычсыз, чөнки үз эченә «тиеш» сүзен алган җөмлә дөнья турындагы факт бул түгел һәм шуңа күрә аны кире кагу кыен. Әгәр сезнең принципларыгызның берсен кире кагарлык бернинди дәлил булмаса, аны саклап калу өчен сезгә игътибарсыз калдырырга кирәк булган бернинди фактлар да була алмый.
[14] Ясалмалыктан дәвалану интеллектуаль намуссызлыкка караганда җиңелрәк. Ясалмалык — еш кына яшьләрнең вакыт узу белән янып юкка чыга торган кимчелеге, ә интеллектуаль намуссызлык исә күбрәк характер җитешсезлеге булып тора.
[15] Әлбәттә, фикер килгән мизгелдә нәкъ эшләп торуыгыз мәҗбүри түгел, ләкин сез, мөгаен, күптән түгел генә эшләгән булгансыздыр.
[16] Кайберәүләр психоактив матдәләрнең шундый ук йогынтысы бар диләр. Мин моңа шикләнеп карыйм, ләкин аларның йогынтысы турында бөтенләй диярлек белмим дә.
[17] Мәсәлән, сез n-нче мөһим тема өчен игътибарыгызның (m-1)/m^n өлешен бирергә мөмкинсез (ниндидер m > 1 өчен). Әлбәттә, игътибарыгызны шулкадәр төгәл бүлә алмассыз, ләкин бу, ким дигәндә, акылга корылган бүленеш турында төшенчә бирә.
[18] Динне билгеләүче принциплар ялгыш булырга тиеш. Югыйсә, аларны теләсә кем кабул итә алыр иде, һәм диннең тарафдарларын башкалардан аерып торырлык бернәрсә дә булмас иде.
[19] Яшь чагыгызда үзегезне кызыксындырган сораулар исемлеген язып карау яхшы күнегү булырга мөмкин. Хәзер шуларның кайберләре буенча нәрсәдер эшләү мөмкинлегегез барлыгын ачыкларга мөмкинсез.
[20] Оригинальлек белән билгесезлек арасындагы бәйләнеш сәер бер күренешкә китерә: гадәти фикер йөртүчеләр бәйсез фикерлеләргә караганда үзләренә күбрәк ышанганлыктан, бу бәхәсләрдә өстенлек бирә, гәрчә алар гадәттә акылсызрак булсалар да.
Иң яхшыларда инанганлык юк, ә иң начарлар исә
Ярсу дәрт белән тулы.
[21] Лайнус Полингның «Яхшы фикерләрегез булсын дисәгез, фикерләрегез күп булырга тиеш» дигән сүзеннән алынган.
[22] Проектны «уенчык» дип тәнкыйтьләү — белдерүне «урынсыз» дип һөҗүм итүгә охшаш. Бу җитдирәк бернинди тәнкыйтьнең дә ябышып бара алмавын аңлата.
[23] Вакытыгызны бушка уздыруыгызны белүнең бер ысулы — үзегездән нәрсәдер җитештерәсезме яки кулланасызмы дип сорау. Санак уеннарын язу аларны уйнауга караганда вакытны бушка уздыру булу ихтималы азрак, һәм сез нәрсәдер иҗат итә торган уеннарны уйнау, берни дә иҗат итми торган уеннарны уйнауга караганда азрак вакытны әрәм итүдер.
[24] Моңа бәйле тагын бер өстенлек: әгәр сез халык алдында бернәрсә дә әйтмәгән булсагыз, сез элекке нәтиҗәләрегезне яклаучы дәлилләр файдасына тискәре карашта булмаячаксыз. Җитәрлек намуслылык белән сез бу яссылыкта мәңгелек яшьлеккә ирешә аласыз, ләкин бик азларга гына моңа ирешү насыйп була. Күпчелек кеше өчен элек басылган фикерләр идеологиягә охшаш йогынты ясый, бары тик бер берәмлек күләмендә генә.
[25] 1630 еллар башында Даниэль Мейтенс Генриетта Мариянең Карл I-гә лавр таҗы тапшыруы сурәтләнгән картина ясый. Аннары Ван Дейк үзен аңардан күпкә өстенрәк икәнен күрсәтү өчен үз версиясен ясый.
[26] Мин «урын»ның нәрсә икәнен белә торып аңлаешсыз калдырам. Бу язманы язганда, бер үк физик урында булу кабатлап булмый торган өстенлекләргә ия, ләкин бу үзгәрергә мөмкин.
[27] SETI@home яки Bitcoin кебек башка кешеләр башкарырга тиешле эш бик чикләнгән булганда, бу дөрес түгел. Төеннәрдә хәрәкәт итү иреге зуррак булган шундый ук чикләнгән беркетмәләр билгеләп, бу ялган булган өлкәне киңәйтергә мөмкин.
[28] Нәтиҗә: Кешеләргә арадашчыларны читләтеп узарга һәм үз аудиторияләре белән турыдан-туры аралашырга мөмкинлек бирүче нәрсәне төзү — мөгаен, яхшы фикер.
[29] Һәрвакыт бер үк маршрут буенча йөрү яки йөгерү файдалы булырга мөмкин, чөнки бу игътибарны фикер йөртү өчен бушата. Миңа шулай тоела, һәм моның өчен кайбер тарихи дәлилләр дә бар.
Тәкъдимнәре һәм караламаларны укыганнары өчен Тревор Блэквеллга, Дэниел Гаклга, Пэм Грэмга, Том Говардга, Патрик Сюга, Стив Хаффманга, Джессика Ливингстонга, Генри Ллойд-Бейкерга, Боб Меткалфка, Бен Миллерга, Роберт Морриска, Майкл Нильсенга, Кортни Пипкинга, Йорис Портка, Мике Роска, Раджат Сурига, Хардж Таггарга, Гарри Танга һәм минем кече улыма рәхмәт белдерәм.