Стартап — ул тиҙ үҫеү өсөн тәғәйенләнгән компания. Яңы ғына ойошторолоу үҙенән-үҙе компанияны стартап итмәй. Шулай уҡ стартаптың мотлаҡ технологиялар менән шөғөлләнеүе, венчур финанслауы алыуы йәки ниндәйҙер «сығыу» (exit) яһауы ла шарт түгел. Берҙән-бер мөһим нәмә — үҫеш. Беҙ стартап менән бәйләгән башҡа барлыҡ нәмәләр үҫештән килеп сыға.
Әгәр ҙә һеҙ шундай компания асырға теләйһегеҙ икән, быны аңлау бик мөһим. Стартаптар шул тиклем ҡатмарлы, һеҙ ситкә тайпылып тороп, уңышҡа өмөт итә алмайһығыҙ. Һеҙ төп маҡсатығыҙ үҫеш икәнен белергә тейешһегеҙ. Яҡшы хәбәр шул: әгәр һеҙ үҫешкә өлгәшһәгеҙ, башҡа барыһы ла үҙ урынына ултыра. Тимәк, һеҙ үҫеште, үҙегеҙ алдында торған һәр тиерлек ҡарарҙы ҡабул итеү өсөн компас кеүек ҡуллана алаһығыҙ.
Секвойялар
Асыҡ булырға тейеш, әммә йыш ҡына иғтибарҙан ситтә ҡалған бер айырманан башлайыҡ: һәр яңы асылған компания стартап түгел. АҠШ-та йыл һайын миллионлаған компания асыла. Уларҙың бик бәләкәй өлөшө генә — стартаптар. Күпселеге — хеҙмәтләндереү бизнесы: ресторандар, сәс алыу салондары, сантехниктар һ.б. Бер нисә ғәҙәттән тыш осраҡтан тыш, былар стартап түгел. Сәс алыу салоны тиҙ үҫеү өсөн тәғәйенләнмәгән. Ә бына эҙләү системаһы, мәҫәлән, тап шуның өсөн тәғәйенләнгән.
Стартаптар тиҙ үҫеү өсөн тәғәйенләнгән тигәндә, мин быны ике мәғәнәлә күҙ уңында тотам. Бер яҡтан, ниәт мәғәнәһендә, сөнки күпселек стартаптар көрсөккә осрай. Әммә шул уҡ ваҡытта мин стартаптарҙың тәбиғәте менән айырылып тороуын күҙ уңында тотам — нәҡ секвойя үҫентеһенең яҙмышы борсаҡ шытымынан айырылған кеүек.
Ошо айырма арҡаһында тиҙ үҫеү өсөн тәғәйенләнгән компаниялар өсөн айырым «стартап» һүҙе бар. Әгәр бөтә компаниялар ҙа асылда оҡшаш булһа, ә ҡайһы берәүҙәре бәхет йәки нигеҙләүселәрҙең тырышлығы арҡаһында бик тиҙ үҫеп китһә, беҙгә айырым һүҙ кәрәк тә булмаҫ ине. Беҙ бары тик бик уңышлы һәм аҙыраҡ уңышлы компаниялар тураһында ғына һөйләшер инек. Ләкин ысынында стартаптарҙың башҡа бизнестарҙан айырмалы ДНК-һы бар. Google — нигеҙләүселәре ғәҙәттән тыш уңышлы һәм тырыш булған сәс алыу салоны ғына түгел. Google баштан уҡ башҡаса ине.
Етеҙ үҫеү өсөн һеҙгә ҙур баҙарға һата алырлыҡ берәй нәмә яһарға кәрәк. Google менән сәс алыу салоны араһындағы айырма тап ошонда. Сәс алыу салоны масштаблаштырылмай.
Компания ысынлап та ҙур булып үҫһен өсөн, ул (a) бик күп кеше теләгән нәмәне яһарға, һәм (b) шул барлыҡ кешеләргә барып етергә һәм уларҙы хеҙмәтләндерергә тейеш. Сәс алыу салондары (a) бүлегендә яҡшы эшләй. Сәсен ҡырҡтырыу һәр кемгә тиерлек кәрәк. Сәс алыу салоны өсөн проблема, теләһә ниндәй ваҡлап һатыу ойошмаһы кеүек үк, (b) пунктында. Сәс алыу салоны клиенттарҙы шәхсән хеҙмәтләндерә, һәм сәс ҡырҡтырыу өсөн берәү ҙә алыҫ ергә бармаясаҡ. Бара ҡалһалар ҙа, салон уларҙы һыйҙыра алмаҫ ине. [1]
Программа тәьминәте яҙыу — (b) пунктын хәл итеүҙең шәп ысулы, әммә һеҙ барыбер (a) пунктында сикләнеп ҡалыуығыҙ мөмкин. Әгәр һеҙ венгр теллеләргә тибет телен өйрәтеү өсөн программа яҙһағыҙ, уны теләгән күпселек кешегә барып етә алырһығыҙ, әммә ундай кешеләр күп булмаясаҡ. Әгәр һеҙ ҡытай теллеләргә инглиз телен өйрәтеүсе программа яһаһағыҙ, һеҙ инде стартап биләмәһендәһегеҙ.
Күпселек бизнестар (a) йәки (b) буйынса ҡәтғи сикләнгән. Уңышлы стартаптарҙың айырмалы һыҙаты — уларҙың бындай сикләүҙәре булмауында.
Идеялар
Ябай бизнесҡа ҡарағанда һәр ваҡыт стартап башлау яҡшыраҡ кеүек күренеүе мөмкин. Әгәр һеҙ компания асырға йыйынғанһығыҙ икән, ниңә иң ҙур потенциалы булғанынан башламаҫҡа? Мәсьәлә шунда: был (сағыштырмаса) һөҙөмтәле баҙар. Әгәр һеҙ венгрҙарға тибет телен өйрәтеү өсөн программа яҙһағыҙ, көнәркәштәрегеҙ күп булмаясаҡ. Әгәр ҡытайҙарға инглиз телен өйрәтеү өсөн программа яҙһағыҙ, һеҙ аяуһыҙ көнәркәшлеккә осраясаҡһығыҙ, сөнки төп бүләк күпкә ҙурыраҡ. [2]
Ғәҙәти компанияларҙы сикләгән кәртәләр шул уҡ ваҡытта уларҙы яҡлай ҙа. Был — компромисс. Әгәр һеҙ сәс алыу салоны асһағыҙ, һеҙгә бары тик урындағы башҡа оҫталар менән генә көнәркәшлек итергә тура киләсәк. Әгәр эҙләү системаһы башлаһағыҙ, һеҙгә бөтә донъя менән ярышырға тура киләсәк.
Әммә ғәҙәти бизнестағы сикләүҙәр уны иң ныҡ яҡлаған нәмә көнәркәшлек түгел, ә яңы идеялар уйлап табыу ҡатмарлылығы. Әгәр һеҙ билдәле бер районда бар асһағыҙ, ул һеҙҙең мөмкинлектәрегеҙҙе сикләү һәм көнәркәштәрҙән һаҡлау менән бер рәттән, компанияғыҙҙың асылын билдәләргә лә ярҙам итә. Бар + район — бәләкәй бизнес өсөн етерлек идея. (a) буйынса сикләнгән компаниялар өсөн дә шул уҡ. Һеҙҙең уйымығыҙ (ниша) һеҙҙе яҡлай ҙа, билдәләй ҙә.
Әгәр һеҙ стартап башларға теләһәгеҙ, моғайын, һеҙгә шаҡтай яңы нәмә уйлап табырға тура киләсәк. Стартап ҙур баҙарға тәҡдим итә алырлыҡ нәмә яһарға тейеш, ә ундай төрҙәге идеялар шул тиклем ҡиммәтле, барлыҡ асыҡ күренеп торғандары күптән алынған инде.
Идеялар яланы шул тиклем ентекле ҡаралған, стартапҡа ғәҙәттә башҡалар иғтибар итмәгән берәй нәмә өҫтөндә эшләргә тура килә. Мин башта: «башҡалар күрмәгән идеяларҙы табыу өсөн аңлы рәүештә тырышырға кәрәк», — тип яҙырға уйлағайным. Ләкин күпселек стартаптар былай башланмай. Ғәҙәттә уңышлы стартаптар уларҙы нигеҙләүселәрҙең башҡаларҙан ныҡ айырылыуы арҡаһында барлыҡҡа килә: башҡалар күрә алмаған идеялар улар өсөн асыҡ күренә. бәлки, һуңыраҡ улар ситкәрәк китеп, башҡаларҙың күҙ уңынан ышыҡланған урында идея тапҡандарын аңлар һәм шул ваҡыттан алып шунда ҡалыу өсөн маҡсатлы тырышлыҡ һалыр. [3] Ләкин уңышлы стартаптар башланып киткән мәлдә яңылыҡтарҙың күбеһе аңһыҙ рәүештә эшләнә.
Уңышлы нигеҙләүселәрҙең айырмаһы шунда: улар төрлө проблемаларҙы күрә ала. Бер үк ваҡытта технологияларҙы яҡшы белеү һәм улар аша хәл итеп була торған проблемалар менән осрашыу — бигерәк тә шәп аралашыу, сөнки технологиялар шул тиклем тиҙ үҙгәрә, хатта элекке насар идеялар йыш ҡына бер кем дә һиҙмәҫтән яҡшыға әйләнә. Стив Возняктың проблемаһы үҙ компьютеры булыуын теләүендә ине. 1975 йылда был ғәҙәти булмаған теләк ине. Ләкин технологик үҙгәрештәр тиҙҙән быны күпкә ғәҙәтиерәк итергә тейеш ине. Компьютер теләп кенә ҡалмай, уны нисек йыйыуҙы белгәнгә күрә, Возняк үҙенә берәүҙе эшләй алған. Һәм ул үҙе өсөн хәл иткән проблема киләһе йылдарҙа Apple миллионлаған кеше өсөн хәл иткән проблемаға әйләнде. Ләкин ябай кешеләргә бының ҙур баҙар икәне асыҡ күренгән мәлгә Apple үҙ урынын ныҡлы биләп өлгөргәйне инде.
Google-дың сығышы ла оҡшаш. Ларри Пейдж менән Сергей Брин селтәрҙә эҙләү яһарға теләгән. Әммә күпселек кешеләрҙән айырмалы рәүештә, уларҙың булған эҙләү системаларының кәрәкле кимәлдә түгеллеген күрерлек һәм уларҙы нисек яҡшыртырға белерлек техник тәжрибәһе булған. Киләһе бер нисә йылда уларҙың проблемаһы һәр кемдең проблемаһына әйләнде, сөнки селтәр элекке алгоритмдарҙың етерлек түгеллеген аңлар өсөн артыҡ талапсан белгес булыу талап ителмәгән кимәлгә тиклем үҫте. Ләкин Apple осрағындағы кеүек үк, башҡалар эҙләүҙең ни тиклем мөһим булыуын төшөнгәнсе, Google үҙ урынын биләп өлгөргәйне.
Был — стартап идеялары менән технология араһындағы бер бәйләнеш. Бер өлкәләге тиҙ үҙгәрештәр башҡа өлкәләрҙә ҙур, хәл итеп була торған проблемаларҙы аса. Ҡайһы ваҡыт был үҙгәрештәр алға китеш булып тора, һәм улар үҙгәрткән нәмә — хәл итеү мөмкинлеге (solubility). Был тап Apple-ды барлыҡҡа килтергән үҙгәреш төрө ине; микросхема технологияларындағы алға китеш Стив Вознякка үҙенең хәленән килерлек компьютер проектларға мөмкинлек бирҙе. Әммә Google осрағында иң мөһим үҙгәреш селтәрҙең үҫеше булды. Унда үҙгәргән нәмә хәл итеү мөмкинлеге түгел, ә ҙурлыҡ ине.
Стартаптар менән технология араһындағы икенсе бәйләнеш шунда: стартаптар эштәрҙе башҡарыуҙың яңы ысулдарын булдыра, ә эштәрҙе башҡарыуҙың яңы ысулдары, һүҙҙең киң мәғәнәһендә, яңы технология булып тора. Стартап технологик үҙгәрештәр арҡаһында асылған идеянан башланып, тарыраҡ мәғәнәләге технологиянан торған продукт (элек «юғары технология» тип йөрөтөлгән) яһағанда, был икеһен бер-береһенә бутау еңел. Әммә был ике бәйләнеш айырым, һәм төп ҡағиҙә булараҡ, технологик үҙгәрештәргә таянмаған һәм продукты киң мәғәнәнән башҡа технологиянан тормаған стартап та башларға мөмкин. [4]
Етеҙлек
Компания стартап тип һаналыу өсөн ни тиклем тиҙ үҫергә тейеш? Быға аныҡ яуап юҡ. «Стартап» — ул сик түгел, ә ҡотоп. Уны башлау тәүҙә үҙ амбицияларыңды иғлан итеүҙән артыҡ түгел. Һеҙ ябай ғына компания түгел, ә тиҙ үҫеүсе компания асырға һүҙ бирәһегеҙ, һәм шуның менән ошондай төрҙәге һирәк идеяларҙың береһен эҙләргә бурыслы булаһығыҙ. Ләкин башта һеҙҙә был бурыстан башҡа бер нәмә лә булмай. Был яҡтан стартап башлау актёр булыуға оҡшаш. «Актёр» ҙа сик түгел, ә ҡотоп. Үҙ карьераһының башында актёр — тыңлауҙарға йөрөгән официант. Эш табыу уны уңышлы актёр итә, әммә ул тик уңышҡа өлгәшкәс кенә актёрға әйләнмәй.
Шуға күрә төп һорау компанияны ниндәй үҫеш етеҙлеге стартап итә тигәндә түгел, ә уңышлы стартаптарҙың ниндәй үҫеш темпына эйә булыуында. Нигеҙләүселәр өсөн был теоретик һорау ғына түгел, сөнки ул уларҙың дөрөҫ юлда булыу-булмауын һорау менән бер.
Уңышлы стартаптың үҫеше ғәҙәттә өс этаптан тора: Стартап нимә эшләгәнен аңларға тырышҡан ваҡытта әкрен үҫеш йәки үҫеш булмаған башланғыс осор бар.
Стартап күп кеше теләгән нәмәне нисек яһауҙы һәм был кешеләргә нисек барып етеүҙе аңлағас, етеҙ үҫеш осоро башлана.
Ахырҙа уңышлы стартап ҙур компанияға әйләнәсәк. Үҫеш өлөшләтә эске сикләүҙәр арҡаһында, өлөшләтә компания үҙе хеҙмәтләндергән баҙарҙарҙың сиктәренә терәлә башлағанға күрә әкренәйәсәк. [5] Бергәләп был өс этап S-кәкреһен барлыҡҡа килтерә. Стартапты билдәләгән үҫеш этабы — икенсеһе, үргә үрләү. Уның оҙонлоғо һәм текәлеге компанияның ни тиклем ҙур буласағын билдәләй.
Был текәлек — компанияның үҫеш етеҙлеге (темпы). Әгәр һәр нигеҙләүсе һәр ваҡыт белергә тейешле бер һан булһа, ул — компанияның үҫеш темпы. Был — стартаптың үлсәме. Әгәр һеҙ был һанды белмәйһегеҙ икән, эштәрегеҙҙең яҡшы йәки насар барыуын да белмәйһегеҙ.
Мин нигеҙләүселәр менән тәүге тапҡыр осрашып, уларҙың үҫеш темпы ниндәй тип һорағанда, ҡайһы берҙә улар: «Беҙ айына яҡынса йөҙ яңы клиент алабыҙ», — тип яуап бирә. Был — үҫеш етеҙлеге түгел. Төп мәғәнә яңы клиенттарҙың абсолют һанында түгел, ә яңы клиенттарҙың булғандарға ҡарата нисбәтендә. Әгәр һеҙ ысынлап та ай һайын бер үк күләмдә яңы клиент алһағыҙ, һеҙҙең хәлегеҙ мөшкөл, сөнки был һеҙҙең үҫеш етеҙлегенең кәмеүен аңлата.
Y Combinator ваҡытында беҙ үҫеш темпын аҙна һайын үлсәйбеҙ, өлөшләтә Demo Day алдынан ваҡыт бик аҙ булғанға, өлөшләтә стартаптар тәүге мәлдәрҙә үҙ эштәрен көйләү өсөн ҡулланыусыларҙан йыш кире бәйләнеш алырға тейеш булғанға. [6]
YC ваҡытында яҡшы үҫеш темпы — аҙнаһына 5-7%. Әгәр аҙнаһына 10%-ҡа етә алһағыҙ, һеҙ ғәҙәттән тыш яҡшы эшләйһегеҙ. Әгәр 1% тирәһе генә булдыра алһағыҙ, был һеҙҙең нимә эшләгәнегеҙҙе әле аңлап етмәүегеҙҙең билдәһе.
Үҫеш етеҙлеген үлсәү өсөн иң яҡшы күрһәткес — килем. Башта аҡса алмаған стартаптар өсөн икенсе иң яҡшы күрһәткес — әүҙем ҡулланыусылар. Был килем үҫешен сағылдырыусы яҡшы күрһәткес, сөнки стартап аҡса эшләргә тотонған һайын, уларҙың килеме, моғайын, әүҙем ҡулланыусылар һанына туранан-тура бәйле буласаҡ. [7]
Компас
Беҙ ғәҙәттә стартаптарға үҙҙәре өлгәшә алырлыҡ тип иҫәпләгән үҫеш темпын һайларға һәм артабан һәр аҙнала уға өлгәшергә тырышырға кәңәш итәбеҙ. Бындағы төп һүҙ — «бары тик». Әгәр улар аҙнаһына 7%-ҡа үҫергә ҡарар итһә һәм был күрһәткескә өлгәшһә, улар был аҙнала уңышҡа өлгәшкән булып һанала. Уларға башҡа бер нәмә лә эшләргә кәрәкмәй. Әгәр улар уға етмәһә, улар иң мөһим булған берҙән-бер нәмәлә уңышһыҙлыҡҡа осраған һәм шуға ярашлы борсолорға тейеш.
Программалаусылар беҙҙең бында нимә эшләгәнебеҙҙе аңлар. Беҙ стартап асыуҙы оптимизациялау мәсьәләһенә әйләндерәбеҙ. Һәм кодты яҡшыртырға (оптимизацияларға) тырышҡан һәр кем бындай тарая төшкән иғтибарҙың ни тиклем ғәжәйеп һөҙөмтәле булыуын белә. Кодты яҡшыртыу — ул булған программаны алып, уны ниндәйҙер ресурсҡа, ғәҙәттә ваҡытҡа йәки хәтергә ҡарата аҙыраҡ сығымлы итеп үҙгәртеү тигәнде аңлата. Программаның нимә эшләргә тейешлеге тураһында уйларға кәрәкмәй, бары тик уны етеҙерәк итергә кәрәк. Күпселек программалаусылар өсөн был бик ҡәнәғәтләнерлек эш. Тар иғтибар уны башватҡысҡа оҡшата, һәм һеҙ ғәҙәттә уны ни тиклем тиҙ сисә алыуығыҙға ғәжәпләнәһегеҙ.
Үҫеш етеҙлегенә өлгәшеүгә иғтибар итеү стартап асыуҙың буталсыҡ һәм төрлө яҡлы мәсьәләһен берҙән-бер мәсьәләгә тиклем ябайлаштыра. Һеҙ үҙегеҙ өсөн барлыҡ ҡарарҙарҙы ҡабул итеү өсөн ошо маҡсатлы үҫеш темпын ҡуллана алаһығыҙ; һеҙгә кәрәкле үҫеште тәьмин иткән һәр нәмә үҙенән-үҙе дөрөҫ булып сыға. Конференцияла ике көн үткәрергәме? Тағы бер программалаусы ялларғамы? Маркетингка күберәк иғтибар бирергәме? Берәй ҙур клиенттың күңелен табыуға ваҡыт бүлергәме? Х функцияһын өҫтәргәме? Һеҙгә маҡсатлы үҫеш темпын алып килгән теләһә нимә дөрөҫ. [8]
Үҙеңде аҙналыҡ үҫеш менән баһалау һеҙ тик бер аҙна алға ғына ҡарай алаһығыҙ тигәнде аңлатмай. Бер аҙнала маҡсатығыҙға өлгәшмәү һыҙланыуын кисергәс (был мөһим булған берҙән-бер нәмә ине, һәм һеҙ унда уңышһыҙлыҡҡа осранығыҙ), һеҙ киләсәктә бындай һыҙланыуҙан ҡотҡара алырлыҡ һәр нәмә менән ҡыҙыҡһына башлайһығыҙ. Шуға күрә, мәҫәлән, һеҙ ошо аҙнаның үҫешенә өлөш индермәйәсәк, ләкин, бәлки, бер айҙан һеҙгә күберәк ҡулланыусы йәлеп итәсәк яңы функцияны тормошҡа ашырасаҡ башҡа бер программалаусыны яллауға риза булырһығыҙ. Ләкин (a) яңы кеше яллауға иғтибар бүлеү ҡыҫҡа ваҡытлы осорҙа үҙ һандарығыҙҙы ҡалдырыуға килтермәһә, һәм (b) һеҙ яңы кеше алмайынса үҙ күрһәткестәрегеҙҙе тота алыуығыҙға ныҡлы шикләнһәгеҙ генә.
Был һеҙ киләсәк тураһында уйламайһығыҙ тигән һүҙ түгел, бары тик кәрәгенән артыҡ уйламауығыҙҙы аңлата.
Теория буйынса, үргә үрләүҙең был ысулы (hill-climbing) стартапты ауырлыҡҡа алып килеүе мөмкин. Улар урындағы максимумда тороп ҡалырға мөмкин. Ләкин ғәмәлдә был бер ҡасан да булмай. Һәр аҙнала үҫеш һанына өлгәшергә тейеш булыу нигеҙләүселәрҙе эш итергә мәжбүр итә, ә эш итеү менән эш итмәү араһындағы айырма уңыштың иң юғары өлөшө (high bit) булып тора. Ун осраҡтың туғыҙында стратегиялар төҙөп ултырыу — бары тик эште һуҙыуҙың (прокрастинацияның) бер формаһы. Шул уҡ ваҡытта нигеҙләүселәрҙең ҡайһы түбәгә үрләргә кәрәклеге тураһындағы интуицияһы ғәҙәттә улар үҙҙәре уйлағандан күпкә яҡшыраҡ. Өҫтәүенә, стартап идеялары яланындағы максимумдар осло һәм айырымланған түгел. Күпселек яҡшы идеялар тағы ла яҡшыраҡтары менән йәнәш тора.
Үҫешкә оптимизациялауҙың иң ҡыҙыҡлы яғы шунда: ул ысынлап та яңы стартап идеяларын аса ала. Һеҙ үҫешкә булған ихтыяжды эволюцион баҫым төрө итеп ҡуллана алаһығыҙ. Әгәр һеҙ ниндәйҙер башланғыс план менән башлап, әйтәйек, аҙналыҡ 10% үҫеште һаҡлап ҡалыу өсөн уны кәрәгенсә үҙгәртеп барһағыҙ, һеҙ башта ниәтләгәндән бөтөнләй икенсе төрлө компанияға килеп сығыуығыҙ мөмкин. Ләкин аҙнаһына тотороҡло рәүештә 10%-ҡа үҫкән һәр нәмә, һис шикһеҙ, һеҙ башлаған идеяға ҡарағанда күпкә яҡшыраҡ.
Бында бәләкәй бизнестар менән оҡшашлыҡ бар. Билдәле бер районда урынлашыу сикләүе барҙың асылын билдәләргә ярҙам иткән кеүек, билдәле бер етеҙлек менән үҫеү сикләүе стартаптың асылын билдәләргә ярҙам итә ала.
Ғалимдың үҙ теләктәре йоғонтоһона бирелмәй, хәҡиҡәт ҡайҙа алып барһа, шунда барыуы яҡшыраҡ булған кеүек, һеҙгә лә ниндәйҙер тәүге ҡарашҡа бәйләнмәйенсә, был сикләү артынан барыу яҡшыраҡ булыр. Ричард Фейнман табиғәттең фантазияһы кеше фантазияһынан байыраҡ тигәндә, әгәр һеҙ бары тик хәҡиҡәт артынан бара бирһәгеҙ, үҙегеҙ бер ҡасан да уйлап та сығара алмаған шәп нәмәләрҙе асырһығыҙ тигәнде күҙ уңында тотҡайны. Стартаптар өсөн үҫеш — тап хәҡиҡәт кеүек үк сикләү. Һәр уңышлы стартап — кәмендә өлөшләтә үҫеш фантазияһының емеше. [9]
Ҡиммәт
Аҙнаһына бер нисә процентҡа тотороҡло үҫкән нәмәне табыу ауыр, ләкин тапһағыҙ, ғәжәп кимәлдә ҡиммәтле нәмәгә юлыҡҡан булыуығыҙ бар. Киләсәккә күҙаллаһаҡ, бының сәбәбен күрербеҙ.
Аҙнаһына 1%-ҡа үҫкән компания йылына 1,7 тапҡырға үҫәсәк, ә аҙнаһына 5%-ҡа үҫкән компания 12,6 тапҡырға үҫәсәк. Айына 1000 доллар эшләгән (YC-тың башында ғәҙәти һан) һәм аҙнаһына 1%-ҡа үҫкән компания 4 йылдан һуң айына 7900 доллар эшләйәсәк, был Кремний үҙәнендәге яҡшы программалаусының эш хаҡынан кәмерәк. Ә аҙнаһына 5%-ҡа үҫкән стартап 4 йылдан һуң айына 25 миллион доллар эшләйәсәк. [10]
Беҙҙең ата-бабаларыбыҙ экспоненциаль үҫеш осраҡтары менән бик һирәк осрашҡан булһа кәрәк, сөнки беҙҙең интуиция бында ярҙам итмәй. Етеҙ үҫеүсе стартаптар менән булған хәлдәр хатта уларҙы нигеҙләүселәрҙе лә ғәжәпләндерә.
Үҫеш етеҙлегендәге бәләкәй генә үҙгәрештәр сифат яғынан бөтөнләй төрлө һөҙөмтәләр бирә. Бына ни өсөн стартаптар өсөн айырым һүҙ бар, һәм ни өсөн стартаптар ғәҙәти компаниялар эшләмәгән эштәрҙе эшләй, мәҫәлән, аҡса йәлеп итә һәм уларҙы һатып алалар. Һәм, ғәжәп булһа ла, уларҙың шулай йыш көрсөккә осрауының сәбәбе лә ошонда.
Уңышлы стартаптың ни тиклем ҡиммәтле була алыуын иҫәпкә алғанда, көтөлгән ҡиммәт (expected value) төшөнсәһе менән таныш булған һәр кем уңышһыҙлыҡтар кимәленең юғары булмауына ғәжәпләнер ине. Әгәр уңышлы стартап нигеҙләүсегә 100 миллион доллар килтерә алһа, уңышҡа өлгәшеү ихтималлығы 1% ҡына булғанда ла, уны башлауҙың көтөлгән ҡиммәте 1 миллион доллар тәшкил итәсәк. Ә етерлек кимәлдә аҡыллы һәм тәүәккәл нигеҙләүселәр төркөмөнөң бындай масштабта уңышҡа өлгәшеү ихтималлығы 1%-тан күпкә юғарыраҡ булыуы мөмкин. Тейешле кешеләр өсөн — мәҫәлән, йәш Билл Гейтс өсөн — был ихтималлыҡ 20% йәки хатта 50% булыуы бар. Шуға күрә күптәрҙең үҙ көсөн һынап ҡарарға теләүе ғәжәп түгел. Һөҙөмтәле баҙарҙа уңышһыҙлыҡҡа осраған стартаптар һаны уңыштарҙың дәүмәленә пропорциональ булырға тейеш. Ә уңыштар бик ҙур булғанлыҡтан, уңышһыҙлыҡтар ҙа шулай уҡ күп булырға тейеш. [11]
Был тигәнде аңлата: теләһә ҡайһы ваҡытта стартаптарҙың күпселеге бер ҡасан да бер ниндәй һөҙөмтә бирмәйәсәк нәмә өҫтөндә эшләйәсәк, һәм шуға ҡарамаҫтан үҙҙәренең мәхкүм тырышлыҡтарын ялтырауыҡлы «стартап» исеме менән ҙурлаясаҡ.
Был мине борсомай. Актёр йәки яҙыусы булыу кеүек башҡа юғары хәүефле (high-beta) һөнәрҙәрҙә лә шул уҡ хәл. Мин күптән инде быға күнеккәнмен. Ләкин был күп кешеләрҙе, бигерәк тә ғәҙәти бизнес асҡандарҙы борсой кеүек. Был стартап тип аталған нәмәләрҙең барыһы ла тиерлек бер нәмәгә лә өлгәшмәйәсәк көйө бөтә иғтибарҙы үҙенә йәлеп итеүе күптәрҙең асыуын сығара.
Әгәр улар ситкәрәк китеп, тотош күренешкә ҡараһа, бәлки, асыуҙары аҙыраҡ булыр ине. Уларҙың хатаһы шунда: үҙ фекерҙәрен айырым осраҡтарға нигеҙләп, улар аңһыҙ рәүештә уртаса (average) урынына медиана менән баһалайҙар. Әгәр һеҙ медиана стартабы буйынса фекер йөрөтһәгеҙ, стартаптың бөтә концепцияһы алдаҡ кеүек күренә. Ни өсөн нигеҙләүселәр уларҙы башларға, ә инвесторҙар финансларға теләүен аңлатыу өсөн һеҙгә «ҡыуыҡ» (bubble) уйлап табырға тура килә. Ләкин бындай ҙур тирбәлеүле өлкәлә медиананы ҡулланыу — хата. Әгәр һеҙ медианаға түгел, ә уртаса һөҙөмтәгә ҡараһағыҙ, ни өсөн инвесторҙарҙың уларҙы яратыуын һәм, әгәр улар уртаса (медиана) кешеләр булмаһа, ни өсөн нигеҙләүселәр өсөн уларҙы башҡарыу аҡыллы һайлау булыуын аңлай алаһығыҙ.
Килешеүҙәр
Ни өсөн инвесторҙар стартаптарҙы шул тиклем ярата? Ни өсөн улар ныҡлы аҡса эшләп ятҡан бизнестарға түгел, ә фото уртаҡлашыу ҡушымталарына аҡса һалырға шул тиклем ынтыла? Асыҡ күренеп торған сәбәп буйынса ғына түгел.
Теләһә ниндәй инвестицияның һынауы — килемдең хәүефкә (рискка) нисбәте. Стартаптар был һынауҙы үтә, сөнки улар ҡот осҡос ҡурҡыныс булһа ла, уңышҡа өлгәшкән осраҡта килем бик юғары. Ләкин был инвесторҙарҙың стартаптарҙы яратыуының берҙән-бер сәбәбе түгел. Ғәҙәти, әкренерәк үҫеүсе бизнес та, әгәр ике күрһәткес тә түбәнерәк булһа, килемдең хәүефкә нисбәтен шундай уҡ яҡшы бирә алыр ине. Ни өсөн һуң венчур инвесторҙары (VC) тик тиҙ үҫеүсе компаниялар менән генә ҡыҙыҡһына? Сәбәбе шунда: улар үҙ капиталын кире ҡайтарыу аша аҡса ала, иң яҡшы осраҡта стартап IPO-ға сыҡҡас, ә булмаһа, ул һатылғанда (аквизицияланғанда).
Инвестициянан килем алыуҙың икенсе ысулы — дивидендтар рәүешендә. Ни өсөн уларҙың килеменең бер проценты өсөн ғәҙәти компанияларға инвестиция һалған параллель венчур тармағы юҡ? Сөнки шәхси компанияны контролдә тотҡан кешеләргә уның килемен үҙҙәренә йүнәлтеү (мәҫәлән, үҙҙәре контролдә тотҡан тәьминәтсенән ҡиммәт хаҡҡа компоненттар һатып алыу аша) һәм шул уҡ ваҡытта компания аҙ килем ала кеүек күрһәтеү бик еңел. Дивидендтар алыу өсөн шәхси компанияларға аҡса һалған һәр кем уларҙың бухгалтерлыҡ документтарын ентекләп күҙәтергә мәжбүр булыр ине.
Венчур инвесторҙарының стартаптарға инвестиция һалырға яратыуының сәбәбе юғары килемдә генә түгел, ә бындай инвестицияларҙы күҙәтеүҙең шул тиклем еңел булыуында ла. Нигеҙләүселәр инвесторҙарҙы ла байытмайынса үҙҙәре генә байый алмай. [12]
Ни өсөн нигеҙләүселәр венчур инвесторҙарының аҡсаһын алырға теләй? Тағы ла үҫеш. Яҡшы идеялар менән үҫеш араһындағы сикләү ике яҡҡа ла эшләй. Үҫеү өсөн масштаблаштырыла торған идея ғына кәрәк түгел. Әгәр һеҙҙә шундай идея булып, һеҙ етерлек тиҙ үҫмәһәгеҙ, быны көнәркәштәрегеҙ эшләйәсәк. Селтәр эффекттары булған бизнеста артыҡ әкрен үҫеү бигерәк тә ҡурҡыныс, ә иң яҡшы стартаптарҙа ул ниндәйҙер кимәлдә һәр ваҡыт була.
Һәр компанияға тиерлек башлар өсөн ниндәйҙер күләмдә финанслау кәрәк. Ләкин стартаптар хатта табышлы булғанда йәки табышлы була алғанда ла йыш ҡына аҡса йәлеп итә. Табышлы компанияның акцияларын һуңыраҡ улар торасаҡ тип иҫәпләгәндән кәмерәк хаҡҡа һатыу ахмаҡлыҡ кеүек күренеүе мөмкин, ләкин был страховкалау һатып алыуҙан да ахмағыраҡ түгел. Иң уңышлы стартаптар аҡса йыйыуға төптән шулай ҡарай. Улар компанияны үҙ килеменә лә үҫтерә алыр ине, әммә өҫтәмә аҡса һәм венчур инвесторҙары ярҙамы уларға тағы ла тиҙәрәк үҫергә мөмкинлек бирәсәк. Аҡса йәлеп итеү һеҙгә үҙ үҫеш темпығыҙҙы һайларға мөмкинлек бирә.
Тиҙәрәк үҫеү өсөн аҡса иң уңышлы стартаптарҙың ихтыярында һәр ваҡыт бар, сөнки венчур фондтарына улар, стартаптарға венчур фондтары кәрәккә ҡарағанда, күберәк кәрәк. Табышлы стартап теләһә үҙ килеменә генә лә үҫә ала. Әкренерәк үҫеү бер аҙ хәүефле булырға мөмкин, ләкин уларҙы юҡ итмәүе ихтимал. Шул уҡ ваҡытта венчур фондтары стартаптарға, бигерәк тә иң уңышлы стартаптарға инвестиция һалырға тейеш, юғиһә улар эшен юғалтасаҡ. Тимәк, етерлек өмөтлө теләһә ниндәй стартапҡа улар баш тартыу өсөн аҡылдан яҙырға тейеш булған шарттарҙа аҡса тәҡдим ителәсәк. Шулай ҙа стартап бизнесындағы уңыштарҙың масштабы арҡаһында венчур фондтары бындай инвестицияларҙан әле лә аҡса эшләй ала. Үҙ компанияғыҙҙы юғары үҫеш темпы бирә алған кимәлдә ҡиммәтле булыр тип ышаныу өсөн аҡылдан яҙырға кәрәк кеүек, ләкин ҡайһы берәүҙәр ышана.
Һәр тиерлек уңышлы стартап һатып алыу (аквизиция) буйынса ла тәҡдимдәр аласаҡ. Ни өсөн? Стартаптарҙа башҡа компаниялар уларҙы һатып алырға теләрлек нимә бар? [13]
Асылда, башҡаларҙы уңышлы стартаптарҙың акцияларын алырға мәжбүр иткән шул уҡ нәмә: етеҙ үҫеүсе компания ҡиммәтле. Мәҫәлән, eBay-ҙың Paypal-ды һатып алыуы яҡшы булды, сөнки Paypal хәҙер уларҙың һатыуҙарының 43%-ын һәм, моғайын, үҫешенең унан да ҙурыраҡ өлөшөн тәьмин итә.
Ләкин һатып алыусыларҙың стартаптарҙы теләүенең өҫтәмә сәбәбе бар. Етеҙ үҫеүсе компания ҡиммәтле генә түгел, ә хәүефле лә. Әгәр ул артабан да киңәйә бирһә, ул һатып алыусының үҙ биләмәһенә бәреп инеүе бар. Күпселек продукт һатып алыуҙарында ҡурҡыу элементы бар. Һатып алыусыға стартап үҙе янамаһа ла, көнәркәшенең уның менән нимә эшләй алыуы тураһында уйлау уларҙы хафаға һалырға мөмкин. Һәм стартаптар был мәғәнәлә һатып алыусылар өсөн икеләтә ҡиммәтле булғанға күрә, улар ғәҙәттә ябай инвестор түләгәнгә ҡарағанда күберәк түләйәсәк. [14]
Аңлау
Нигеҙләүселәр, инвесторҙар һәм һатып алыусылар берләшмәһе тәбиғи экосистема барлыҡҡа килтерә. Ул шул тиклем яҡшы эшләй, хатта уны аңламағандар ҡайһы берҙә эштәрҙең нисек матур барып сығыуын аңлатыу өсөн заговор теориялары уйлап сығарырға мәжбүр була. Тап беҙҙең ата-бабаларыбыҙ тәбиғәт донъяһының артыҡ камил ҡоролошон аңлатыр өсөн шулай эшләгән кеүек. Ләкин быларҙың барыһын да эшләткән ниндәйҙер йәшерен төркөм (кабала) юҡ.
Әгәр һеҙ Instagram бер ни тормай тигән хаталы фараз менән башлаһағыҙ, Марк Цукербергты уны һатып алырға мәжбүр иткән йәшерен бер хужа уйлап табырға тура килә. Марк Цукербергты белгән һәр кем өсөн был башланғыс фаразды абсурдҡа еткереү (reductio ad absurdum) булып тора. Уның Instagram-ды һатып алыу сәбәбе шунда: ул ҡиммәтле һәм хәүефле ине, ә уны шундай иткән нәмә — үҫеш ине.
Әгәр һеҙ стартаптарҙы аңларға теләһәгеҙ, үҫеште аңлағыҙ. Был донъяла барыһын да үҫеш йөрөтә. Стартаптарҙың ғәҙәттә технологиялар өлкәһендә эшләүенең сәбәбе лә үҫештә — сөнки тиҙ үҫеүсе компаниялар өсөн идеялар шул тиклем һирәк, яңыларын табыуҙың иң яҡшы юлы — үҙгәрештәр арҡаһында яңы ғына тормошҡа ашырырлыҡ булғандарын асыу, ә технологиялар — тиҙ үҙгәрештәрҙең иң яҡшы сығанағы. Үҫеш арҡаһында бик күп ойоштороусылар өсөн стартап асырға тырышыу иҡтисади яҡтан аҡыллы һайлау булып тора: үҫеш уңышлы компанияларҙы шул тиклем ҡиммәтле итә, хатта хәүеф ҙур булһа ла, көтөлгән файҙа юғары ҡала. Үҫеш арҡаһында венчур инвесторҙары (VC) стартаптарға аҡса һалырға теләй: табыш юғары булғанға ғына түгел, ә капитал үҫешенән килгән табыш менән идара итеү дивидендтарҙан килгән табыш менән идара итеүгә ҡарағанда еңелерәк булғанға күрә лә. Иң уңышлы стартаптарҙың мохтаж булмаһалар ҙа ни өсөн венчур аҡсаһын алыуын да үҫеш аңлата: был уларға үҙ үҫеш тиҙлеген һайларға мөмкинлек бирә. Һәм үҫеш уңышлы стартаптарҙың ни өсөн һәр ваҡыт тиерлек һатып алыу тәҡдимдәре алыуын аңлата. Һатып алыусылар өсөн тиҙ үҫеүсе компания ҡиммәтле генә түгел, ә хәүефле лә.
Был ниндәйҙер өлкәлә уңышҡа өлгәшер өсөн уны хәрәкәткә килтереүсе көстәрҙе аңларға кәрәк тигәнде генә аңлатмай. Үҫеште аңлау — стартап башлауҙың үҙәгендә тора. Һеҙ стартап асҡанда ысынында ни менән шөғөлләнәһегеҙ (һәм ҡайһы бер күҙәтеүселәрҙең бошорғоуына ҡаршы, һеҙ эшләгән берҙән-бер нәмә) — ғәҙәти бизнестарға ҡарағанда ҡатмарлыраҡ төрҙәге мәсьәләне сисергә үҙ өҫтөгөҙгә йөкләмә алаһығыҙ. Һеҙ тиҙ үҫеш килтерә торған һирәк идеяларҙың береһен эҙләргә бурыслы булаһығыҙ. Был идеялар шул тиклем ҡиммәтле булғанлыҡтан, береһен табыуы ла ауыр. Стартап — һеҙҙең әлегә тиклемге асыштарығыҙҙың кәүҙәләнеше. Шуға күрә стартап асыу ғалим-тикшеренеүсе булырға ҡарар итеүгә бик оҡшаш: һеҙ ниндәйҙер аныҡ мәсьәләне сисергә вәғәҙә бирмәйһегеҙ; ҡайһы мәсьәләләрҙең сиселерлек булыуын да аныҡ белмәйһегеҙ; әммә элек бер кем дә белмәгән яңы нәмәне асырға тырышырға йөкләмә алаһығыҙ. Стартап ойоштороусы, асылда, иҡтисади тикшеренеүсе ғалим ул. Күптәр әллә ни иҫ киткес асыш яһамай, әммә ҡайһы берәүҙәр сағыштырмалыҡ теорияһын таба.
Иҫкәрмәләр
[1] Ҡәтғи әйткәндә, һеҙгә клиенттарҙың күп булыуы түгел, ә ҙур баҙар кәрәк, йәғни клиенттар һанының улар түләйәсәк суммаға ҡабатландығы ҙур булырға тейеш. Әммә хатта улар күп түләһә лә, клиенттарҙың артыҡ аҙ булыуы хәүефле, юғиһә айырым клиенттарҙың һеҙҙең өҫтөгөҙҙәге хакимлығы һеҙҙе ғәмәлдә консалтинг фирмаһына әйләндереүе мөмкин. Шуға күрә ҡайһы ғына баҙарҙа булһағыҙ ҙа, ғәҙәттә иң яҡшыһы — уның өсөн иң киң таралған төрҙәге продукт булдырыу яғына тартылыу.
[2] Startup School-да бер йылды David Heinemeier Hansson бизнес башларға теләгән программалаусыларға ресторанды өлгө итеп алырға тәҡдим итте. Минеңсә, ул ресторан (b) пунктында сикләнгән кеүек, (a) пунктында сикләнгән программа менән тәьмин итеү компанияларын асыу ҙа яҡшы тигәнде күҙ уңында тотҡайны. Мин ризамын. Күпселек кешегә стартап асырға тырышырға ярамай.
[3] Бындай бер аҙ ситкә тайпылып ҡарау — беҙ Y Combinator-ҙа иғтибар үҙәгендә тотҡан нәмәләрҙең береһе. Ойоштороусыларҙың уның барлыҡ эҙемтәләрен аңламайынса, интуитив рәүештә ниҙер асҡан булыуы — ғәҙәти хәл. Был, бәлки, теләһә ҡайһы өлкәләге иң ҙур асыштар өсөн дә дөрөҫтөр.
[4] Мин «Байлыҡты нисек булдырырға» тигән мәҡәләмдә стартапты ҡатмарлы техник мәсьәләне үҙ өҫтөнә алған бәләкәй компания тип әйтеп хаталанған инем. Был — иң таралған рецепт, әммә берҙән-бер түгел.
[5] Нигеҙҙә, компаниялар үҙҙәре хеҙмәтләндергән баҙарҙарҙың ҙурлығы менән сикләнмәй, сөнки улар ябай ғына яңы баҙарҙарға киңәйә ала. Әммә эре компанияларҙың быны эшләү һәләтендә сикләүҙәр бар кеүек. Был тигәнең, үҙ баҙарыңдың сиктәренә терәлеүҙән килеп сыҡҡан әкренәйеү, асылда, эске сикләүҙәрҙең сағылышы ғына булып тора.
Бәлки, был сикләүҙәрҙең ҡайһы берҙәрен ойошманың формаһын үҙгәртеп — атап әйткәндә, уны киҫәктәргә бүлеп (sharding) еңеп булыр ине.
[6] Был, әлбиттә, башланған йәки YC барышында башлана алған стартаптарға ғына ҡағыла. Яңы мәғлүмәттәр базаһы төҙөүсе стартап, бәлки, быны эшләмәҫ. Икенсе яҡтан, бәләкәй генә нәмәне эшләтеп ебәреү һәм һуңынан үҫеш тиҙлеген эволюцион баҫым сифатында ҡулланыу — шул тиклем ҡиммәтле алым, шулай башлай алған теләһә ниндәй компания мотлаҡ шулай эшләргә тейеш.
[7] Әгәр стартап Facebook/Twitter юлы буйлап барһа һәм бик популяр булыр тип өмөт иткән, әммә әлегә аҡса эшләү буйынса аныҡ планы булмаған нәмә төҙөһә, үҫеш тиҙлеге тағы ла юғарыраҡ булырға тейеш, хатта ул килем үҫешенең алмаштырғысы ғына булһа ла, сөнки бындай компанияларға уңышҡа өлгәшеү өсөн ғәйәт ҙур һанда ҡулланыусылар кәрәк.
Шулай уҡ берәй нәмә тиҙ таралған, әммә ҡулланыусыларҙың китеү кимәле лә (churn) юғары булған сикке осраҡтан һаҡ булығыҙ; бындай осраҡта һеҙҙә барлыҡ потенциаль ҡулланыусылар бөткәнгә тиклем яҡшы саф үҫеш була, ә шул мәлдә ул ҡапыл туҡтап ҡала.
[8] YC эсендә беҙ һеҙгә үҫеш килтергән теләһә нимәне эшләү ipso facto дөрөҫ тигәндә, бында ҡулланыусыларҙы уларҙың ғүмерлек ҡиммәтенән ҡиммәтерәккә һатып алыу, әүҙем булмаған көйө уларҙы әүҙем тип иҫәпләү, камил үҫеш кәкреһен яһау өсөн даими арта барған тиҙлектә саҡырыуҙар таратҡылау кеүек хәйләләрҙең индерелмәүе үҙенән-үҙе аңлашыла. Бындай хәйләләр менән инвесторҙарҙы алдай алһағыҙ ҙа, ахыр сиктә үҙегеҙгә генә зыян килтерәсәкһегеҙ, сөнки үҙ компасығыҙҙы бутайһығыҙ.
[9] Шуға күрә уңышлы стартаптарҙы бары тик ниндәйҙер шәп баштағы идеяның кәүҙәләнеше тип иҫәпләү — бик хәүефле хата. Башта һеҙ эҙләгән нәмә — шәп идея үҙе түгел, ә шәп идеяға әйләнә алған идея. Хәүеф шунда: өмөтлө идеялар бөйөк идеяларҙың тоноҡ күсермәһе генә түгел. Улар йыш ҡына бөтөнләй башҡа төрлө була, сөнки идеяны үҫтергәндә һеҙ таянған тәүге ҡулланыусыларҙың ихтыяждары баҙарҙың ҡалған өлөшөнөкөнән айырыла. Мәҫәлән, Facebook-ҡа әйләнгән идея — Facebook-тың бәләкәй өлөшө генә түгел; Facebook-ҡа әйләнгән идея — ул Гарвард студенттары өсөн сайт.
[10] Әгәр берәй компания бик оҙаҡ ваҡыт буйы йылына 1,7 тапҡырға үҫһә нисек булыр? Ул теләһә ниндәй уңышлы стартап кеүек үк ҙур булып үҫә алмаймы ни? Нигеҙҙә эйе, әлбиттә. Әгәр айына $1000 эшләгән беҙҙең шартлы компания 19 йыл дауамында аҙнаһына 1%-ҡа үҫһә, ул 4 йыл буйы аҙнаһына 5%-ҡа үҫкән компания кеүек ҙур булып үҫер ине. Әммә бындай траекториялар, әйтәйек, күсемһеҙ милек төҙөлөшөндә таралған булһа ла, технология бизнесында уларҙы күп күрмәҫһегеҙ. Технологияла яй үҫкән компаниялар ғәҙәттә шул тиклем ҙур булып үҫә алмай.
[11] Көтөлгән файҙаны иҫәпләү кешенең аҡсаға булған файҙалылыҡ функцияһына бәйле рәүештә төрлө кешелә төрлөсә була. Йәғни күпселек кеше өсөн беренсе миллион һуңғы миллиондарға ҡарағанда ҡиммәтерәк. Күпмегә ҡиммәтерәк булыуы кешенән тора. Йәшерәк йәки амбициялыраҡ ойоштороусылар өсөн файҙалылыҡ функцияһы яҫыраҡ. Был, бәлки, иң уңышлы стартаптарҙың ойоштороусыларының йәштәр яғында булыуының бер сәбәбелер.
[12] Дөрөҫөрәге, был барлыҡ табышты килтереүсе иң ҙур еңеүселәргә ҡағыла. Стартап ойоштороусы үҙ компанияһына ҡиммәт хаҡҡа деталдәр һатып, уның иҫәбенә байыу кеүек хәйләне ҡуллана алыр ине. Әммә Google ойоштороусылары өсөн быны эшләүҙең мәғәнәһе булмаҫ ине. Бары тик уңышһыҙлыҡҡа осраған стартаптарҙың ойоштороусылары ғына быға ҡыҙығыуы мөмкин, әммә улар венчур инвесторҙары күҙлегенән барыбер юғалтыуҙарға яҙып ҡуйылған.
[13] Һатып алыуҙар ике категорияға бүленә: һатып алыусы бизнесты үҙен теләгәндәр, һәм һатып алыусы бары тик хеҙмәткәрҙәрҙе генә теләгәндәр. Һуңғы төрө ҡайһы ваҡыт HR һатып алыуы тип атала. Исем өсөн генә һатып алыу булһалар ҙа һәм ҡайһы саҡта потенциаль ойоштороусылар өсөн көтөлгән файҙаны иҫәпләүгә һиҙелерлек йоғонто яһарлыҡ масштабта булһалар ҙа, һатып алыусылар HR һатып алыуҙарына эшкә алыу бонустары кеүегерәк ҡарай.
[14] Мин бер тапҡыр быны Рәсәйҙән яңы ғына килгән бер нисә ойоштороусыға аңлатҡайным. Әгәр һеҙ берәй компанияға хәүеф менән янаһағыҙ, уларҙың һеҙҙең өсөн өҫтәмә хаҡ түләйәсәге уларға яңылыҡ булып тойолдо. «Рәсәйҙә һине бары тик үлтерәләр генә», — тине улар, һәм улар бары ярым шаяртып ҡына әйтте. Иҡтисади яҡтан ҡарағанда, нығынған компанияларҙың яңы көнәркәштәрҙе ябай ғына юҡ итә алмауы — хоҡуҡ өҫтөнлөгөнөң иң ҡиммәтле яҡтарының береһе булырға мөмкин. Шуға күрә баҙар хужаларының көнәркәштәрҙе нормативтар йәки патент дәғүәләре аша баҫтырыуын күргәндә, беҙ борсолорға тейешбеҙ, сөнки был үҙенән-үҙе хоҡуҡ өҫтөнлөгөнән сигенеү булғанға түгел, ә хоҡуҡ өҫтөнлөгө ынтылған маҡсаттан сигенеү булғанға күрә.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Sam Altman, Marc Andreessen, Paul Buchheit, Patrick Collison, Jessica Livingston, Geoff Ralston һәм Harj Taggar-ға рәхмәт белдерәм.