Ғүмеремдә шаһит булған иң ғәжәп нәмәләрҙең береһе — бидәғәт (ересь) төшөнсәһенең яңынан тыуыуы.
Ньютон тураһындағы шәп биографияһында Ричард Уэстфолл уның Тринити-колледж ағзаһы (fellow) итеп һайланған мәле тураһында былай тип яҙа:
Яҡшы тәьмин ителгән Ньютон үҙен тулыһынса үҙе һайлаған шөғөлгә бағышлау өсөн ирекле булған. Вазифаһында ҡалыу өсөн уға бары тик өс ғәфү ителмәҫлек гонаһтан һаҡланырға кәрәк булған: енәйәт, бидәғәт һәм өйләнеү. [1]
1990-сы йылдарҙа быны тәүге тапҡыр уҡығас, был миңә урта быуаттарҙың бер көлкөлө ҡалдығы булып тойолғайны. Бидәғәт ҡылыуҙан ҡасырға кәрәк булыуы ниндәй сәйер. Әммә 20 йыл үткәс уны яңынан уҡығанымда, был хәҙерге замандағы эшкә урынлашыу шарттарын тасуирлау һымаҡ яңғыраны.
Эшегеҙҙән ҡыуылыуығыҙға сәбәп була алырлыҡ фекерҙәр һаны өҙлөкһөҙ арта бара. Эштән ҡыуыусылар быны аңлатыу өсөн "бидәғәт" һүҙен ҡулланмай, әммә төҙөлөшө буйынса улар бер үк нәмә. Төҙөлөш йәһәтенән бидәғәттең ике айырмалы һыҙаты бар: (1) ул хәҡиҡәт йә ялғанлыҡ мәсьәләһенән өҫтөнөрәк тора, һәм (2) ул һөйләүсенең быға тиклем эшләгән башҡа барлыҡ эштәренән өҫтөнөрәк баҫа.
Мәҫәлән, кемдер берәй белдереүҙе "х-сыл" тип атаһа, улар шулай уҡ өндәшмәйсә генә фекер алышыу тамам тип тә белдерә. Быны әйткәс, улар ул раҫлауҙың дөрөҫ булыу-булмауы тураһында фекер йөрөтөп тормай. Бындай тамғаларҙы ҡулланыу — һөйләшеүҙә өҙөклөк сигналы биреү менән бер. Уларҙың ҡулланылыу сәбәптәренең береһе лә шул: бәхәсте өҙөү.
Әгәр ҙә һеҙ шундай тамғаларҙы йыш ҡулланған берәй кеше менән һөйләшәһегеҙ икән, һыу менән бергә баланы ла түкмәйҙәрме икән тип туранан-тура һорау урынлы булыр ине. Х-тың ниндәй генә мәғәнәһендә лә белдереү бер үк ваҡытта х-сыл да, һәм дөрөҫ тә була аламы? Әгәр яуап "эйе" булһа, тимәк, улар хәҡиҡәтте тыйыуҙарын таный. Был шул тиклем асыҡ, шуға күрә күптәр "юҡ" тип яуап бирер ине тип уйлайым. Әммә улар "юҡ" тип яуап бирһә, уларҙың яңылышҡанын һәм ғәмәлдә бындай тамғаларҙың раҫлауҙарға уларҙың хәҡиҡәт йәки ялған булыуына ҡарамаҫтан йәбештерелеүен күрһәтеүе еңел.
Бының иң асыҡ дәлиле — белдереүҙең х-сыл тип һаналыуы уны кемдең әйтеүенә бәйле булыуында. Хәҡиҡәт улай эшләмәй. Бер үк раҫлау бер кеше әйткәндә дөрөҫ, ә икенсе кеше әйткәндә х-сыл, тимәк, ялған була алмай. [2]
Бидәғәттең ғәҙәти фекерҙәр менән сағыштырғандағы тағы бер айырмалы яғы — уларҙы асыҡтан-асыҡ әйтеү һөйләүсенең башҡа барлыҡ эшләгән эштәренән өҫтөн баҫыуында. Ғәҙәти мәсьәләләрҙә, мәҫәлән, тарихты белеүҙә йәки музыкаль зауыҡта, һеҙгә фекерҙәрегеҙҙең уртаса нисбәте буйынса баһа бирәләр. Бидәғәт иһә сифат яғынан бөтөнләй башҡа. Был үлсәүгә уран киҫәген ташлау менән бер.
Элек заманда (ә ҡайһы бер урындарҙа әле лә) бидәғәт өсөн яза үлем булған. Һеҙ өлгөлө изге тормош алып барған булыуығыҙ мөмкин, әммә әгәр ҙә, әйтәйек, Ғайсаның илаһилығына асыҡтан-асыҡ шик белдерһәгеҙ, һеҙҙе яндырасаҡтар ине. Бөгөнгө көндә цивилизациялы илдәрҙә бидәғәтселәрҙе күсмә мәғәнәлә генә "яндыралар", йәғни эшенән бушаталар. Әммә хәлдең төҙөлөшө шул уҡ: бидәғәт ҡалған бөтә нәмәнән өҫтөн баҫа. Һеҙ һуңғы ун йыл буйы балалар ғүмерен ҡотҡарып йәшәгән булыуығыҙ мөмкин, әммә билдәле бер фекерҙәрҙе белдерһәгеҙ — һеҙҙе автоматик рәүештә эштән ҡыуалар.
Был тап енәйәт ҡылған кеүек. Һеҙ ни тиклем изге йәшәһәгеҙ ҙә, енәйәт эшләһәгеҙ, закон алдында яза тартмай ҡалмаясаҡһығыҙ. Элек намыҫлы ғүмер итеүегеҙ язаны йомшартыуы мөмкин, әммә һеҙҙең ғәйепле йәки ғәйепһеҙ булыуығыҙға йоғонто яһамай.
Бидәғәт — был әйтелеүе енәйәт тип ҡаралған фекер; ул ҡайһы бер кешеләрҙә һеҙҙең яңылышыуығыҙҙы ғына түгел, ә язаланырға тейешлегегеҙҙе лә тойҙора. Ысынында, уларҙың һеҙҙең язаланыуығыҙҙы теләүе, ысынлап енәйәт ҡылған осраҡтағынан да көслөрәк булыуы ихтимал. Алыҫ һулдар араһында енәйәтселәрҙе йәмғиәткә кире ҡайтарыуға тәрән ышанғандар күп (мин үҙем дә шулай уйлайым), әммә шул уҡ ваҡытта улар билдәле бер бидәғәттәрҙә ғәйепле булған һәр кем башҡа бер ҡасан да эшләргә тейеш түгел тип иҫәпләй һымаҡ.
Ниндәйҙер бидәғәттәр һәр ваҡыт була — әйткән өсөн яза бирелә торған ниндәйҙер фекерҙәр. Әммә хәҙер улар бер нисә тиҫтә йыл элеккегә ҡарағанда күпкә күберәк, һәм хатта быға ҡыуанғандар ҙа бының шулай булыуы менән килешергә мәжбүр.
Ни өсөн? Ни өсөн был иҫкергән дини төшөнсә донъяуи формала кире ҡайтты? Һәм ни өсөн нәҡ хәҙер?
Түҙемһеҙлек тулҡыны өсөн ике нәмә кәрәк: түҙемһеҙ кешеләр һәм уларға йүнәлеш биреүсе идеология. Түҙемһеҙ кешеләр һәр ваҡыт бар. Улар етерлек ҙур булған һәр йәмғиәттә йәшәй. Шуға күрә түҙемһеҙлек тулҡындары шул тиклем ҡапыл күтәрелә ала; уларға бары тик бер сәбәп кенә кәрәк.
Мин агрессив ҡалыпта фекерләүселәрҙе тасуирлаған эссе яҙғайным инде. Ҡыҫҡаса әйткәндә, кешеләрҙе ике үлсәм буйынса классификацияларға була: (1) уларҙың фекерләүе ни тиклем бәйһеҙ йәки ҡалыпҡа һалынған булыуы, һәм (2) уларҙың был йәһәттән ни тиклем агрессив булыуы. Агрессив ҡалыпта фекерләүселәр — ортодоксияны көсләп тағыусылар ул.
Ғәҙәттә улар урында ғына күренә. Улар — берәй төркөмдәге мыңғырҙаҡ, тәнҡитсел кешеләр; хәҙерге әҙәп ҡағиҙәләре боҙолғанда һәр ваҡыт беренсе булып зарланыусылар. Әммә ваҡыты-ваҡыты менән, элементтары бер яҡҡа тигеҙләнгән вектор яланы кеүек, агрессив ҡалыпта фекерләүсе бик күп кешеләр бер үк ваҡытта ниндәйҙер бер идеология артында берләшә. Бына шул саҡта улар ҙурыраҡ проблемаға әйләнә, сөнки халыҡ төркөмө динамикаһы өҫтөнлөк ала, унда һәр ҡатнашыусының дәрт-дарманы башҡаларҙың дәрте менән тағы ла көсәйә.
ХХ быуаттың иң шау-шыулы миҫалы, бәлки, Мәҙәни инҡилап булғандыр. Уны дәғүәселәрен ҡулатыу өсөн Мао башлап ебәрһә лә, ҡалған йәһәттән Мәҙәни инҡилап башлыса халыҡ түбәненән сыҡҡан күренеш ине. Мао асылда былай тине: арабыҙҙа бидәғәтселәр бар. Уларҙы табығыҙ һәм язалағыҙ. Һәм агрессив ҡалыпта фекерләүселәргә ишетер өсөн бары шул ғына кәрәк ине. Улар быға тейен артынан сапҡан эттәрҙең шатлығы менән тотондолар.
Ҡалыпта фекерләүселәрҙе берләштереү өсөн идеология диндең күп кенә һыҙаттарына эйә булырға тейеш. Атап әйткәндә, уның ҡәтғи һәм ирекле ҡағиҙәләре булырға тейеш, эйәреүселәр уларға буйһоноп үҙҙәренең сафлығын иҫбатлай алһын, һәм уның эйәреүселәре был ҡағиҙәләргә буйһонған һәр кем ҡағиҙәгә буйһонмағандарҙан үҙенән-үҙе әхлаҡи яҡтан өҫтөн тора тип ышанырға тейеш. [3]
1980-се йылдар аҙағында АҠШ университеттарында ошондай типтағы яңы идеология барлыҡҡа килде. Уның бик көслө әхлаҡи сафлыҡ өлөшө бар ине, һәм агрессив ҡалыпта фекерләүселәр уны үҙҙәренә хас дәрт менән эләктереп алдылар — бигерәк тә үткән тиҫтә йылдарҙа социаль нормаларҙың йомшарыуы тыйырлыҡ нәмәләрҙең кәмей барыуына килтергәнгә күрә. Һөҙөмтәлә барлыҡҡа килгән түҙемһеҙлек тулҡыны Мәҙәни инҡилапҡа рәүеше буйынса ҡот осҡос оҡшаш булды, әммә бәхеткә күрә күләме яғынан күпкә бәләкәйерәк ине. [4]
Мин бында аңлы рәүештә ниндәй ҙә булһа аныҡ бидәғәттәрҙе атауҙан баш тарттым. Бер яҡтан, үткәндә лә, хәҙер ҙә бидәғәтселәрҙе аулаусыларҙың дөйөм алымы — фекерҙәрҙе баҫыу ысулдарын хупламағандарҙың үҙҙәрен бидәғәтселектә ғәйепләү. Ысынында, был алым шул тиклем тотороҡло, уны теләһә ниндәй дәүерҙә убырҙар артынан һунарҙы таныу ысулы итеп ҡулланырға була.
Һәм аныҡ бидәғәттәрҙе атауҙан ҡасыуымдың икенсе сәбәбе лә ошо. Был эссенең хәҙер генә түгел, киләсәктә лә эшләүен теләйем. Һәм, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ул моғайын эшләйәсәк тә. Агрессив ҡалыпта фекерләүселәр һәр ваҡыт арабыҙҙа булыр, тыйырға нәмә эҙләр. Уларға нимәне тыйырға кәрәклеген әйтеүсе идеология ғына кәрәк. Һәм хәҙергеһе һуңғыһы булыр тип уйлау икеле.
Уң яҡта ла, һул яҡта ла агрессив ҡалыпта фекерләүсе кешеләр бар. Хәҙерге түҙемһеҙлек тулҡынының һулдарҙан килеүенең сәбәбе — яңы берләштереүсе идеологияның нәҡ һул яҡтан сығыуында ғына. Киләһеһе уңдарҙан килеүе ихтимал. Уның ниндәй буласағын күҙ алдына килтерегеҙ.
Бәхеткә күрә, көнбайыш илдәрендә бидәғәттәрҙе баҫыу элекке кеүек үк яман түгел. Һуңғы тиҫтә йылда асыҡтан-асыҡ белдерә алған фекерҙәр тәҙрәһе тарайһа ла, ул бер нисә йөҙ йыл элеккегә ҡарағанда әле лә күпкә киңерәк. Проблема сығарылмала (derivative). Яҡынса 1985 йылға тиклем тәҙрә өҙлөкһөҙ киңәйә барҙы. 1985 йылда киләсәккә баҡҡан һәр кем һүҙ иреге арта барыр тип көткән булыр ине. Киреһенсә, ул кәмене. [5]
Был хәл ҡыҙылса кеүек йоғошло ауырыуҙар менән булған хәлгә оҡшаш. 2010 йылда киләсәккә ҡараған һәр кем АҠШ-та ҡыҙылса осраҡтарының кәмей барыуын көткән булыр ине. Киреһенсә, прививкаларға ҡаршы булғандар арҡаһында ул артты. Абсолют һан әле лә шул тиклем ҙур түгел. Проблема сығарылмала. [6]
Ике осраҡта ла ни дәрәжәлә борсолорға кәрәклеген белеүе ҡыйын. Ҡайһы бер экстремистарҙың балаларына прививка яһауҙан баш тартыуы йәки университеттарҙа һөйләүселәрҙе ҡысҡырып бүлдереүе тотош йәмғиәт өсөн ысынлап та хәүефлеме? Борсола башлар мәл, күрәһең, уларҙың тырышлығы башҡаларҙың тормошона йоғонто яһай башлағанда етә. Һәм ике осраҡта ла тап ошо бара һымаҡ.
Шуға күрә ирекле фекер белдереү тәҙрәһен асыҡ тотоу өсөн бер аҙ тырышлыҡ һалырға ҡиммәттер, моғайын. Был эссе фекерҙәрҙе баҫырға тырышыуҙарға ғына түгел, дөйөм алғанда бидәғәт төшөнсәһенә ҡаршы социаль антиесемдәр формалаштырырға ярҙам итер тип өмөтләнәм. Төп бүләк нәҡ шунда. Бидәғәт төшөнсәһен нисек яраҡһыҙ итергә? Мәғрифәтселек осоронан алып көнбайыш йәмғиәттәре бының өсөн күп кенә алымдар тапты, әммә табылаһы алымдар ҙа әле һис шикһеҙ күп.
Дөйөм алғанда, мин оптимистмын. Һуңғы тиҫтә йылда фекер белдереү ирегендәге тенденция насар булһа ла, оҙайлыраҡ ваҡыт арауығында ул яҡшы булды. Һәм хәҙерге түҙемһеҙлек тулҡынының иң юғары нөктәһенә етеп барыу билдәләре бар. Мин һөйләшкән бәйһеҙ фекерле кешеләр бер нисә йыл элеккегә ҡарағанда үҙҙәренә нығыраҡ ышана кеүек. Икенсе яҡтан, хатта ҡайһы бер етәкселәр ҙә эштең саманан ашып китмәүе хаҡында уйлана башлай. Ә йәштәр араһындағы популяр мәҙәниәт иһә алға китеп өлгөрҙө инде. Беҙгә бары тик ҡаршы тороуҙы дауам итергә кәрәк, һәм тулҡын тарҡаласаҡ. Һәм шул саҡта беҙ отошта ҡаласаҡбыҙ, сөнки был тулҡынды еңеү менән бер рәттән, киләһеһенә ҡаршы тороу өсөн яңы алымдар ҙа камиллаштырған буласаҡбыҙ.
Иҫкәрмәләр
[1] Дөрөҫөрәге, Ньютондың биографиялары, сөнки Уэстфолл икене яҙған: Never at Rest тигән оҙон вариант һәм The Life of Isaac Newton тигән ҡыҫҡарағы. Икеһе лә бик яҡшы. Ҡыҫҡа варианты етеҙерәк бара, әммә оҙоно ҡыҙыҡлы һәм йыш ҡына бик көлкөлө нескәлектәр менән тулы. Был өҙөк икеһендә лә бер үк.
[2] Тағы бер нескәрәк, әммә бер үк дәрәжәлә фаш итеүсе дәлил — х-сылыҡ тураһындағы раҫлауҙарҙың бер ҡасан да аныҡланмауы. Бер кемдең дә фекерҙе "моғайын, х-сылдыр" йәки "һис шикһеҙ тиерлек у-сылдыр" тип әйткәнен ишетмәҫһегеҙ. Әгәр х-сылыҡ дәғүәләре ысынында хәҡиҡәт тураһында булһа, һеҙ "ялған" һүҙе алдында нисек йыш күрһәгеҙ, "х-сыл" алдында ла "моғайын" һүҙен шул тиклем йыш күрер инегеҙ.
[3] Ҡағиҙәләр ҡәтғи булырға тейеш, әммә уларҙың артыҡ ауыр булыуы мотлаҡ түгел. Шуға күрә иң һөҙөмтәле ҡағиҙәләр — өҫтән генә булған мәсьәләләргә ҡағылышлы, мәҫәлән, доктринаның ваҡ-төйәктәре йәки эйәреүселәр ҡулланырға тейешле аныҡ һүҙҙәр кеүек ҡағиҙәләр. Бындай ҡағиҙәләрҙе үтә ҡатмарлы итеп яһарға була, шулай ҙа ҙур ҡорбандар талап итмәйенсә, потенциаль эйәреүселәрҙе үҙенән этәрмәй.
Ортодоксияның өҫтән генә талаптары уны изгелектең арзан алмаштырыусыһына әйләндерә. Һәм был, үҙ сиратында, ортодоксияның яман кешеләр өсөн шул тиклем йәлеп итеүсән булыуының бер сәбәбе булып тора. Һеҙ ҡот осҡос кеше була алаһығыҙ, әммә ортодоксаль булғансы, ундай булмаған һәр кемдән яҡшыраҡһығыҙ.
[4] Моғайын, икәү булғандыр. Беренсеһе 2000 йылға ҡарай бер аҙ тынды, әммә 2010-сы йылдарҙа икенсеһе башланды, ул моғайын социаль селтәрҙәр арҡаһында булғандыр.
[5] Бәхеткә күрә, бөгөн фекерҙәрҙе баҫырға тырышыусыларҙың күбеһе Мәғрифәтселек принциптарын әле лә һүҙҙә генә булһа ла хөрмәт итә. Улар идеяларҙың үҙен тыйырға тейеш түгеллеген белә, шуға күрә улар был идеяларҙы тыйып була торған нәмә кеүек яңғыраһын өсөн "зыян" килтереүсе тип күрһәтергә мәжбүр. Иң радикаль кешеләр һөйләүҙең үҙен үк көс ҡулланыу тип раҫларға тырыша, йәки хатта тынлыҡты ла шулай тип атай. Әммә ни тиклем сәйер яңғырамаһын, бындай хәйләләр — яҡшы билдә. Улар фекерҙәрҙе тыйыу өсөн һылтауҙар уйлап табыуҙан туҡтағас — урта быуат сиркәүе кеүек: "Эйе, беҙ идеяларҙы төптән тыябыҙ, һәм бына хатта уларҙың исемлеге", — тип әйткән саҡта, беҙ ысын бәләгә тарығаныбыҙҙы аңларбыҙ.
[6] Вакциналар шул тиклем яҡшы эшләгәнгә күрә генә кешеләрҙең прививкалар тураһындағы медицина консенсусын иғтибарһыҙ ҡалдырыу кеүек ҡупшылығы бар. Әгәр беҙҙә бөтөнләй бер ниндәй ҙә вакцина булмаһа, үлем осраҡтары шул тиклем юғары булыр ине, һәм хәҙерге антиваксерҙарҙың күбеһе уларҙы ялбарып һорар ине. Һәм фекер белдереү иреге менән бәйле хәл дә оҡшаш. Ҡала ситендә үҫкән балалар фекерҙәрҙе тыйыу менән Мәғрифәтселек булдырған донъяла йәшәгәндәре өсөн генә уйнай ала.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Марк Андрессен, Крис Бест, Тревор Блэквелл, Николас Кристакис, Дэниел Гэкл, Джонатан Хайдт, Клэр Леманн, Джессика Ливингстон, Грег Лукьянофф, Роберт Моррис һәм Гарри Танға рәхмәт белдерәм.