Гомеремдә үзем шаһит булган иң гаҗәп хәлләрнең берсе — ересь (мәсләк бозу) төшенчәсенең яңадан тууы.
Ричард Вестфолл Ньютон турындагы искиткеч биографиясында аның Тринити көллиятенең фәнни хезмәткәре (fellow) итеп сайланган мәле турында болай дип яза:
Җитәрлек матди ярдәм алган Ньютон бөтен барлыгы белән үзе теләгән эшкә чуму мөмкинлегенә ия булган. Бу урында калу өчен аңа кичерелмәс өч гөнаһтан гына сакланырга кирәк иде: җинаять, ересь һәм өйләнү. [1]
1990 елларда мин моны беренче тапкыр укыганда, бу сүзләр урта гасырлардагы кызык бер мәзәк кебек тоелды. Ересьтан качу нинди сәер нәрсә инде! Әмма егерме елдан соң кабат укыгач, бу бүгенге көндә эшкә урнашу тасвирламасы кебек яңгырады.
Бүгенге көндә кешене эшеннән куа ала торган фикерләр саны көннән-көн арта бара. Эштән куучылар моны аңлату өчен «ересь» сүзен кулланмыйлар, әмма асылда алар бер үк нәрсә. Структур ягыннан караганда ересьның ике үзенчәлеге бар: (1) ул хакыйкать яки ялганлык мәсьәләсенә караганда мөһимрәк санала, һәм (2) ул сөйләүченең моңа кадәр эшләгән барлык эшләреннән өстенрәк тора.
Мисал өчен, кемдер берәр белдерүне «х-истик» (мәсәлән, сексистик яки расистлык) дип атаса, ул шуның белән бу бәхәснең тәмамлануын да күздә тота. Алар моны әйткәч, бу сүзнең дөресме-юкмы икәнен тикшереп тормыйлар. Мондый тамгаларны куллану — сөйләшүдә ялгышлык яки искәрмә (exception) барлыгын белдерүче сигнал бирү белән тиң. Аларның кулланылу сәбәпләренең берсе дә шул: бәхәскә нокта кую.
Әгәр мондый тамгаларны еш кулланучы берәү белән сөйләшә калсагыз, аңыннан ачыктан-ачык: «Баланы су белән бергә чокырга түкмисезме?» дип сорау файдалы булырга мөмкин.нинди дә булса белдерү «х-истик» булып, шул ук вакытта хак булырга мөмкинме? Әгәр җавап «әйе» булса, димәк, алар хакыйкатьне тыюларын таныйлар. Бу шулкадәр ачык, күпчелек кеше «юк» дип җавап бирер иде, мөгаен. Әгәр алар «юк» дисәләр, аларның ялгышуын, һәм гамәлдә мондый тамгаларның сүзләрнең дөреслегенә яки ялганлыгына карамастан тагылуын күрсәтү бик җиңел.
Моның иң ачык мисалы — белдерүнең «х-истик» дип саналышы еш кына аны кем әйтүенә бәйле булуында. Хакыйкать болай эшләми. Бер үк сүз бер кеше әйткәндә дөрес булып, икенче берәү әйткәндә «х-истик», һәм димәк, ялган була алмый. [2]
Гади фикерләр белән чагыштырганда, ересьның икенче үзенчәлеге — аны ачыктан-ачык әйтү сөйләүченең бөтен кылган гамәлләреннән авыррак басуында. Тарихны белү яки музыкаль зәвык кебек гадәти мәсьәләләрдә сезне карашларыгызның уртача гомуми суммасы буенча бәялиләр. Ересь исә бөтенләй башка нәрсә. Бу — үлчәү табагына уран кисәге ташлау кебек.
Элекке заманнарда (һәм кайбер җирләрдә хәзер дә) ересь өчен үлем җәзасы бирелгән. Сез искиткеч изге гомер кичергән булырга мөмкинсез, әмма сез, әйтик, Гайсәнең илаһилыгына шик белдерсәгез, сезне учакта яндырачаклар иде. Бүгенге көндә цивилизацияле илләрдә еретикларны бары тик метафорик мәгънәдә генә ягалар, ягъни эшсез калдыралар. Әмма хәлнең төзелеше шул ук: ересь башка бар нәрсәне каплап китә. Сез соңгы ун елыгызны балалар гомерен коткаруга багышлаган булырга мөмкинсез, әмма билгеле бер карашларны әйтсәгез, сезне шундук эштән куалар.
Бу сез җинаять эшләгән кебек диярлек. Никадәр генә намуслы яшәгән булсагыз да, җинаять кылсагыз, сез закон алдында җавап тотарга тиеш. Элек бернинди гөнаһсыз яшәвегез җәзаны җиңеләйтә алса да, сезнең гаепле яки гаепсез булуыгызны үзгәртми.
Ересь — белдерелүе җинаять кебек кабул ителә торган фикер ул; кайбер кешеләрдә ул сезнең ялгышуыгызны гына түгел, ә сезне җәзаларга кирәк дигән хис уята торган караш. Хәтта аларның сезне җәзаланган килеш күрү теләге чын җинаять эшләгән очрактагыдан да көчлерәк була. Сул карашлылар арасында җинаятьчеләрне җәмгыятькә кире кайтаруны нык яклаучылар күп (мин үзем дә шулай уйлыйм), әмма шул ук кешеләр билгеле бер ересьта гаепле саналган һәркемне гомергә эштән мәхрүм итәргә кирәк дип саный.
Әйткән өчен җәзага тарта торган билгеле бер ересьлар һәрвакыт була. Әмма хәзер алар берничә дистә ел элеккегә караганда күпкә күбрәк, һәм моңа сөенүчеләр дә моның шулай икәнлеге белән килешми булдыра алмый.
Ни өчен? Ни сәбәпле бу иске дини төшенчә дөньяви формада яңадан кайтты? Һәм ни өчен нәкъ менә хәзер?
Түземсезлек дулкыны өчен ике компонент кирәк: түземсез кешеләр һәм аларга юл күрсәтүче идеология. Түземсез кешеләр һәрвакыт бар. Алар җитәрлек дәрәҗәдә зур булган һәр җәмгыятьтә яши. Шул сәбәпле түземсезлек дулкыннары кинәт күтәрелә ала; аларга башланып китү өчен бер сылтау гына кирәк.
Мин агрессив-гадәти фикерлеләр (aggressively conventional-minded) турында инде бер эссе язган идем. Кыскасы, кешеләрне ике үлчәм буенча төркемләргә була: (1) аларның фикерләве никадәр мөстәкыйль яки гадәти, һәм (2) алар бу яктан никадәр агрессив. Агрессив-гадәти фикер йөртүчеләр — ортодоксия сакчылары ул.
Гадәттә алар локаль дәрәҗәдә генә күренә. Алар төркемдәге зарланучан, тәнкыйтьләргә яратучы кешеләр — әдәп кагыйдәләре бозылган очракта иң беренче булып ризасызлык белдерүчеләр. Әмма кайвакыт, элементлары бер якка юнәлгән вектор кыры кебек, күп санлы агрессив-гадәти фикерле кешеләр барысы бергә ниндидер идеология тирәсендә берләшә. Менә шул вакытта алар зур проблема чыгаралар, чөнки монда халык өере динамикасы өстенлек ала: һәр катнашучының дәрт-дәрманы башкаларның дәрте белән арта бара.
20 нче гасырның моңа иң мәгълүм мисалы — Мәдәни инкыйлаб булгандыр. Аны үз көндәшләрен юк итү өчен Мао башлап җибәрсә дә, асылда Мәдәни инкыйлаб күбрәк халык массалары арасыннан чыккан күренеш иде. Мао асылда болай диде: «Арабызда еретиклар бар. Аларны табыгыз һәм җәзалагыз». Агрессив-гадәти фикерлеләргә ишетер өчен шул җитә иде. Алар тиеннәрне куган этләрнең дәрте белән эшкә керештеләр.
Гадәти фикерлеләрне берләштерү өчен, идеологиянең дингә хас күп кенә билгеләре булырга тиеш. Аерым алганда, аның кырыс һәм ясалма кагыйдәләре булырга тиеш; тарафдарлар шул кагыйдәләргә буйсынып үзләренең пакьлеген күрсәтә алсын, һәм аның тарафдарлары бу кагыйдәләргә буйсынган һәркем буйсынмаганнардан әхлакый яктан өстенрәк дип ышанырга тиеш. [3]
1980 еллар ахырында АКШ университетларында нәкъ шундый яңа идеология барлыкка килде. Анда әхлакый пакьлеккә зур урын бирелгән иде, һәм агрессив-гадәти фикерлеләр үзләренә хас ярсулык белән аңа ябыштылар — бигрәк тә алдагы дистә елларда социаль нормалар йомшару сәбәпле, тыярлык нәрсәләр аз калган иде. Нәтиҗәдә барлыкка килгән түземсезлек дулкыны, бәхеткә күрә масштабы ягыннан күпкә кечерәк булса да, формасы белән куркыныч дәрәҗәдә Мәдәни инкыйлабка охшаш иде. [4]
Мин монда аңлы рәвештә бернинди конкрет ересьларны атамадым. Бер караганда, еретикларны аулаучыларның барлык чорлардагы гомуми алымы — идеяләрне кысуга каршы чыгучыларның үзләрен еретиклар дип гаепләү. Дөресен генә әйткәндә, бу алым шулкадәр тотрыклы ки, аны теләсә кайсы чордагы «убырлы карчыкларны аулауны» тану ысулы буларак кулланырга мөмкин.
Конкрет ересьларны телгә алмавымның икенче сәбәбе дә бар. Бу эссенең бүген генә түгел, киләчәктә дә үз көчендә булуын телим. Һәм, кызганычка каршы, ул шулай булачак та. Агрессив-гадәти карашлы кешеләр тыю өчен нәрсәдер эзләп, һәрвакыт арабызда яшәячәк. Аларга ниләрне тыярга кирәклеген әйтүче бер идеология генә җитә. Һәм хәзергесенең соңгысы булуы икеле.
Агрессив-гадәти фикерле кешеләр уңнар арасында да, суллар арасында да бар. Хәзерге түземсезлек дулкынының сул яктан чыгуы — бары тик яңа берләштерүче идеологиянең нәкъ менә сул яктан килеп чыгуы нәтиҗәсе. Киләсе дулкын уң яктан килергә мөмкин. Аның нинди булачагын күз алдына китерегез.
Бәхеткә күрә, көнбатыш илләрендә ересьларны бастыру элеккеге кебек үк коточкыч түгел. Соңгы унъеллыкта ачык белдереп була торган фикерләр даирәсе тарайса да, ул берничә йөз ел элеккегә караганда барыбер күпкә киңрәк. Проблема чыгарылмада (derivative). Якынча 1985 елга кадәр бу даирә гел киңәя барды. 1985 елда киләчәккә караган һәркем сүз иреге артыр дип көткән булыр иде. Аның урынына ул тарайды. [5]
Бу хәл кызымык кебек йогышлы авырулар белән бәйле вәзгыятькә охшаш. 2010 елда киләчәккә караган һәркем АКШта кызымык белән авыручылар саны кимер дип көткән булыр иде. Аның урынына, прививкага каршы торучылар аркасында, ул артты. Абсолют сан әлегә бик югары түгел. Проблема — чыгарылмада. [6]
Ике очракта да никадәр борчылырга кирәклеген аңлау кыен. Бер уч радикал балаларына прививка ясатудан баш тартса яки университетларда чыгыш ясаучыларны кычкырып бүлдерсә, бу бөтен җәмгыять өчен чыннан да куркынычмы? Борчылырга кирәкле мәл — аларның бу тырышлыклары башка кешеләрнең тормышына үтеп керә башлаган вакыттыр. Һәм ике очракта да бу хәл башланган кебек тоела.
Шуңа күрә сүз иреге тәрәзәсен ачык калдыру өчен көрәшкә билгеле бер күләмдә көч кую урынлы булыр. Бу эссе хәзерге идеяләрне бастыруга гына түгел, ә гомумән ересь төшенчәсенә каршы социаль антитәнчекләр формалаштырырга ярдәм итәр дип өметләнәм. Чын җиңү шул булачак. Ересь төшенчәсен ничек юкка чыгарырга? Мәгърифәтчелек дәвереннән бирле көнбатыш җәмгыятьләре моның өчен күп ысуллар тапты, әмма ачыласы ысуллар әле тагын да күбрәк.
Гомумән алганда, мин оптимист. Соңгы ун елда сүз иреге юнәлеше начар булса да, озак вакытлы перспективада ул яхшы иде. Һәм хәзерге түземсезлек дулкынының иң югары ноктасына җитеп килүе турында билгеләр бар. Мин сөйләшкән мөстәкыйль фикерле кешеләр берничә ел элеккегә караганда үзенә ышанычлырак тоела. Икенче яктагы хәтта кайбер җитәкчеләр дә эшнең артык чиктән чыкмавы турында уйлана башлады. Ә яшьләр арасындагы ошату мәдәнияте инде алга китте. Безгә бары тик каршылык күрсәтүне дәвам итәргә кирәк, һәм бу дулкын җимереләчәк. Һәм шул чакта без отышта калачакбыз, чөнки бу дулкынны җиңеп кенә калмыйча, киләсесенә каршы тору өчен яңа алымнар да эшләп чыгарган булабыз.
Искәрмәләр
[1] Төгәлрәк әйтсәк, Ньютонның биографияләрендә, чөнки Вестфолл икене язган: Never at Rest дигән тулы версия һәм The Life of Isaac Newton дигән кыскартылган вариант. Икесе дә искиткеч. Кыска варианты тизрәк укыла, ә озыны кызыклы һәм еш кына бик көлкеле детальләр белән тулы. Бу өзек икесендә дә бертигез.
[2] Тагын бер нәфисерәк, әмма тигез дәрәҗәдә кире каккысыз дәлил: «х-изм» турындагы гаепләүләр беркайчан да шик астына куелмый. Беркемнең дә белдерүне «мөгаен, х-истик» яки «бик мөмкин, у-истик» дигәнен ишетмәссез. Әгәр «х-изм» турындагы дәгъвалар чыннан да хакыйкать турындагы дәгъвалар булса, сез «х-истик» алдында «мөгаен» сүзен «ялгыш» сүзе алдында күргән кебек еш күрер идегез.
[3] Кагыйдәләр кырыс булырга тиеш, әмма авыр булуы шарт түгел. Шуңа күрә иң нәтиҗәле кагыйдәләр — өстә яткан мәсьәләләргә кагылган кагыйдәләр: доктриналь вак-төякләр яки тарафдарлар кулланырга тиешле төгәл сүзләр. Мондый кагыйдәләрне чиктән тыш катлаулы итеп ясарга була, шул ук вакытта алар зур корбаннар таләп итмичә, потенциаль тарафдарларны куркытып качырмый.
Ортодоксиянең өстә яткан таләпләре аны яхшылыкның арзанлы алмашчысы итә. Бу исә, үз чиратында, ортодоксиянең начар кешеләр өчен шулкадәр җәлеп итүчән булуы сәбәпләренең берсе. Сез коточкыч начар кеше булырга мөмкинсез, әмма ортодоксаль булган саен, сез калганнарның барысыннан да яхшырак булып торасыз.
[4] Бәхәсләшергә була, алар икәү иде. Беренчесе 2000 елга таба бераз тынды, әмма аның артыннан 2010 елларда, мөгаен, социаль челтәрләр аркасында икенчесе күтәрелде.
[5] Бәхеткә күрә, бүгенге көндә идеяләрне кысарга тырышучыларның күбесе Мәгърифәтчелек принципларын хөрмәт иткән булып кыланырлык дәрәҗәдә саный әле. Алар идеяләрне үзләрен генә тыярга ярамаганлыгын беләләр, шуңа күрә идеяләрне «зыян» китерә дип күрсәтергә мәҗбүр, ә монысы тыелырга мөмкин нәрсә кебек яңгырый. Кайбер чиктән чыкканнары хәтта сөйләмнең үзен көч куллану дип, хәтта дәшмәүне дә көчләү дип атарга тырыша. Әмма никадәр генә сәер яңгырамасын, мондый хәйләләр яхшы билге. Алар идеяләрне тыю өчен сылтаулар уйлап табудан туктагач — урта гасыр чиркәве кебек: «Әйе, каргыш төшкере, без идеяләрне тыябыз, һәм менә сезгә аларның исемлеге», — дип әйтә башлагач, менә шул чакта безнең эш чынлап та харап булганлыгын белербез.
[6] Вакциналар буенча медицина консенсусын санга сукмау мөмкинлеге кешеләрдә бары тик вакциналарның бик яхшы эшләве аркасында гына бар. Әгәр бездә бернинди вакциналар да булмаса, үлем очраклары шулкадәр күп булыр иде ки, хәзерге антиваксерларның күбесе аларны сорап ялварыр иде. Сүз иреге белән бәйле хәл дә шуңа охшаш. Шәһәр читендәге балаларның идеяләрне тыю белән уйнау мөмкинлеге бары тик аларның Мәгърифәтчелек тудырган дөньяда яшәүләре аркасында гына бар.
Бу язманың караламаларын укып чыкканнары өчен Марк Андрессен, Крис Бест, Тревор Блэквелл, Николас Кристакис, Дэниел Гаккл, Джонатан Хайдт, Клэр Леманн, Джессика Ливингстон, Грег Лукьянофф, Роберт Моррис һәм Гарри Танга рәхмәт белдерәм.