Менің өз өмірімде көрген ең таңқаларлық нәрселерімнің бірі — күпірлік (ересь) ұғымының қайта жандануы болды.
Ричард Уэстфолл өзінің Ньютон туралы жазған тамаша өмірбаянында оның Тринити колледжінің мүшесі (fellow) болып сайланған кезі туралы былай дейді:
Жағдайы толықтай қамтамасыз етілген Ньютон өзін қалаған ісіне толық арнауға еркін болды. Онда қалу үшін ол кешірілмес үш күнәдан ғана бойын аулақ ұстауы керек еді: қылмыс, күпірлік және неке. [1]
Мұны алғаш рет 1990 жылдары оқығанымда, ол маған орта ғасырлардың күлкілі бір көрінісіндей әсер қалдырды. Күпірліктен аулақ болуға мәжбүр болу қандай оғаш. Бірақ 20 жылдан кейін қайта оқығанымда, бұл қазіргі жұмыспен қамту талаптарының сипаттамасындай естілді.
Қазіргі кезде адамды жұмыстан шығаруға себеп болатын пікірлердің саны күн санап өсіп келеді. Жұмыстан шығарып жатқандар мұны сипаттау үшін "күпірлік" сөзін қолданбайды, бірақ құрылымдық жағынан олар бірдей. Құрылымы бойынша күпірліктің екі ерекше сипаты бар: (1) ол ақиқат немесе жалғандық мәселесінен жоғары тұрады және (2) ол айтушының бұған дейін істеген барлық жақсылығын жоққа шығарады.
Мысалы, біреу қандай да бір мәлімдемені "х-исттік" (сексистік, расистік т.б.) деп атаса, ол сонымен бірге талқылаудың осымен біткенін тұспалдайды. Мұны айтқаннан кейін олар бұл мәлімдеменің рас не өтірік екенін талдап жатпайды. Мұндай таңбаларды жабыстыру — әңгіме барысында ерекше жағдай дабылын қағумен (signalling an exception) тең. Олардың қолданылуының бір себебі де сол: талқылауды тоқтату.
Егер сіз осындай таңбаларды жиі қолданатын адаммен сөйлесіп қалсаңыз, одан шарасыздықпен жақсы нәрсені де бірге жоққа шығарып жатқан жоқпыз ба деп тікелей сұрап көрген жөн болар. Қандай да бір мәлімдеме, х-тің кез келген мағынасында, әрі "х-исттік", әрі ақиқат болуы мүмкін бе? Егер жауап "иә" болса, онда олар ақиқатқа тыйым салып жатқандарын мойындайды. Бұл соншалықты анық нәрсе, сондықтан көпшілігі "жоқ" деп жауап береді деп ойлаймын. Ал егер олар "жоқ" десе, олардың қателесетінін және іс жүзінде мұндай таңбалардың мәлімдемелерге олардың ақиқат не жалған екеніне қарамастан жабыстырылатынын дәлелдеу оңай.
Мұның ең айқын дәлелі — мәлімдеменің "х-исттік" деп саналуы оны кімнің айтқанына байланысты болатыны. Ақиқат олай жұмыс істемейді. Бір ғана мәлімдеме бір адам айтқанда ақиқат, ал басқа адам айтқанда "х-исттік", демек жалған бола алмайды. [2]
Күпірліктің қарапайым пікірлерден тағы бір ерекшелігі — оларды көпшілік алдында айту сөйлеушінің бұған дейін істеген барлық ісінен асып түседі. Тарихты білу немесе музыкадағы талғам сияқты қарапайым мәселелерде сіздің пікірлеріңіздің орташа деңгейіне қарап баға береді. Ал күпірліктің жөні бөлек. Бұл таразыға бір кесек уранды тастай салғанмен бірдей.
Бұрынғы заманда (кейбір жерлерде әлі күнге дейін) күпірлік үшін жаза өлім болған. Сіз өнегелі ізгі өмір сүрген болуыңыз мүмкін, бірақ егер көпшілік алдында, айталық, Мәсіхтің құдайлығына күмән келтірсеңіз, сізді өртейтін еді. Қазіргі өркениетті елдерде күпіршілдерді тек метафоралық мағынада ғана "өртейді" — жұмысынан айырады. Бірақ жағдайдың құрылымы сол күйінде: күпірлік қалғанның бәрін жоққа шығарады. Сіз соңғы он жылыңызды балалардың өмірін құтқаруға арнаған болуыңыз мүмкін, бірақ белгілі бір пікірлерді айтсаңыз, бірден жұмыстан қуыласыз.
Бұл қылмыс жасағанмен бірдей дерлік. Қаншалықты ізгі өмір сүрсеңіз де, егер қылмыс жасасаңыз, бәрібір заң бойынша жазасын тартасыз. Бұрын мінсіз өмір сүргеніңіз жазаны жеңілдетуі мүмкін, бірақ ол сіздің кінәлі не кінәсіз екеніңізге әсер етпейді.
Күпірлік — бұл айтылуы қылмыс ретінде қарастырылатын пікір, ол кейбір адамдарға сізді жай ғана қателесті деп емес, сіз жазалануға тиіссіз деген ой салады. Шын мәнінде, олардың сіздің жазаланғаныңызды қалайтын ықыласы кәдімгі қылмыс жасаған кезіңіздегіден де күштірек болады. Тым солшылдардың арасында қылмыскерлерді қоғамға қайта бейімдеуге шын жүректен сенетіндер өте көп (мен де солай санаймын), бірақ олар белгілі бір күпірліктер үшін кінәлі адам ешқашан қайта жұмыс істемеуі керек деп есептейтін сияқты.
Қай заманда да күпірліктер — айтқаныңыз үшін жазаланатын белгілі бір пікірлер болған. Бірақ қазір олар бірнеше онжылдық бұрынғыға қарағанда әлдеқайда көп және бұған қуанатындардың өздері де мұның солай екенімен келісуге мәжбүр болар еді.
Неліктен? Неге бұл ескірген діни ұғым зайырлы сипатта қайта оралды? Және неге дәл қазір?
Төзімсіздік толқыны үшін екі нәрсе қажет: төзімсіз адамдар және оларға бағыт-бағдар беретін идеология. Төзімсіз адамдар әрқашан бар. Олар кез келген жеткілікті үлкен қоғамда кездеседі. Сондықтан төзімсіздік толқындары кенеттен пайда болуы мүмкін; оларға тек түрткі болатын нәрсе керек.
Мен бұған дейін агрессивті конформистерді (aggressively conventional-minded) сипаттайтын эссе жазғанмын. Қысқаша айтқанда, адамдарды екі өлшем бойынша жіктеуге болады: (1) олардың көзқарасы қаншалықты тәуелсіз немесе конформистік, және (2) олар бұл мәселеде қаншалықты агрессивті. Агрессивті конформистер — ортодоксияның қадағалаушылары.
Әдетте олар тек жергілікті деңгейде ғана көрінеді. Олар топ ішіндегі әрдайым ренжулі, сынайтын адамдар — әдептіліктің қазіргі ережелері бұзылғанда бірінші болып шағымданатындар. Бірақ кейде элементтері бір бағытқа тураланған векторлық өріс сияқты, агрессивті конформистердің үлкен тобы бірден қандай да бір идеологияның астына бірігеді. Сол кезде олар әлдеқайда үлкен проблемаға айналады, өйткені бұқалық динамика күшіне еніп, онда әрбір қатысушының жігері басқалардың жігерінен күшейе түседі.
20-ғасырдағы ең танымал оқиға Мәдени революция болған шығар. Оны Мао өзінің бәсекелестерін әлсірету үшін бастағанымен, Мәдени революция негізінен төменнен басталған құбылыс болды. Мао негізінен былай деді: Арамызда күпіршілдер бар. Оларды тауып, жазалаңдар. Ал агрессивті конформистерге осы сөз жетіп жатыр еді. Олар оған тиін қуған иттердей бар ынтасымен кірісті.
Конформистерді біріктіру үшін идеологияда діннің көптеген белгілері болуы керек. Атап айтқанда, оның қатаң әрі ерікті ережелері болуы тиіс, оларды орындау арқылы жақтастар өздерінің тазалығын дәлелдей алады, және оның жақтастары бұл ережелерді орындайтын кез келген адам мұны істемейтіндерден ipso facto моральдық тұрғыдан жоғары деп сенуі керек. [3]
1980 жылдардың аяғында АҚШ университеттерінде осындай сипаттағы жаңа идеология пайда болды. Онда моральдық тазалық элементі өте күшті болды және агрессивті конформистер оны әдеттегідей құлшыныспен қабылдады — оның үстіне, оның алдындағы онжылдықтарда әлеуметтік нормалардың жұмсаруы тыйым салатын нәрселердің азаюына әкелген еді. Соның салдарынан туындаған төзімсіздік толқыны Мәдени революцияға таңқаларлықтай ұқсас болды, бірақ бағымызға орай ауқымы әлдеқайда кішірек болды. [4]
Мен мұнда нақты күпірліктерді атаудан әдейі бас тарттым. Бұған бір себеп: бұрынғыдай қазір де күпіршілдерді аулаушылардың әмбебап тактикасының бірі — идеяларды тұншықтыру тәсілін құптамайтындардың өзін күпіршілдер деп айыптау. Шын мәнінде, бұл тактика соншалықты тұрақты, сондықтан оны кез келген дәуірдегі мыстан аулауды (witch hunt) анықтау тәсілі ретінде пайдалануға болады.
Және бұл кез келген нақты күпірлікті атамауымның екінші себебі. Мен бұл эссенің тек қазір ғана емес, болашақта да өзекті болғанын қалаймын. Және өкінішке қарай, ол солай болады да. Агрессивті конформистер әрқашан арамызда жүреді, тыйым салатын нәрселерді іздейді. Оларға тек не нәрсеге тыйым салу керектігін айтатын идеология қажет. Және қазіргісі соңғысы болады деп айту екіталай.
Оңшылдардың да, солшылдардың да арасында агрессивті конформистер бар. Қазіргі төзімсіздік толқынының солшылдардан келуінің себебі — жаңа біріктіруші идеологияның кездейсоқ солшылдардан басталуында. Келесісі оңшылдардан келуі мүмкін. Оның қандай болатынын елестетіп көріңізші.
Бақытымызға орай, батыс елдерінде күпірлікті басып-жаншу бұрынғыдай қорқынышты емес. Соңғы онжылдықта көпшілік алдында айтуға болатын пікірлер ауқымы тарылғанымен, ол бірнеше жүз жыл бұрынғыға қарағанда әлі де әлдеқайда кең. Мәселе туындыда (derivative) болып тұр. Шамамен 1985 жылға дейін бұл ауқым барған сайын кеңейіп келе жатты. 1985 жылы болашаққа қараған кез келген адам сөз бостандығы одан әрі арта береді деп күтер еді. Оның орнына ол қысқарды. [5]
Бұл жағдай қызылша сияқты жұқпалы аурулармен болған жағдайға ұқсайды. 2010 жылы болашаққа қараған кез келген адам АҚШ-тағы қызылшамен ауыру жағдайлары азая береді деп күтер еді. Оның орнына, вакцинаға қарсы шығушылардың (anti-vaxxers) арқасында ол көбейді. Абсолютті сан әлі де онша көп емес. Мәселе туындыда болып тұр. [6]
Екі жағдайда да қаншалықты алаңдау керектігін білу қиын. Бір уыс экстремистің өз балаларына екпе салудан бас тартуы немесе университеттерде сөйлеушілерді айқайлап сөйлетпей тастауы бүкіл қоғам үшін шынымен қауіпті ме? Алаңдайтын сәт, шамасы, олардың әрекеттері қалған барлық адамдардың өміріне әсер ете бастаған кезде туады. Және екі жағдайда да бұл қазір болып жатқан сияқты.
Сондықтан сөз бостандығының ауқымын ашық ұстап тұру үшін оған қарсы тұруға біршама күш жұмсаған жөн. Мен бұл эссе тек идеяларды тұншықтыруға бағытталған қазіргі әрекеттерге ғана емес, жалпы күпірлік ұғымына қарсы әлеуметтік антиденелерді қалыптастыруға көмектеседі деп үміттенемін. Негізгі жүлде осы. Күпірлік ұғымын қалай жоюға болады? Ағарту дәуірінен бері батыс қоғамдары мұны істеудің көптеген тәсілдерін тапты, бірақ әлі де ашылатын тәсілдер бар екені сөзсіз.
Тұтастай алғанда, мен оптимистпін. Соңғы онжылдықта сөз бостандығының үрдісі нашар болғанымен, ұзақ мерзімді перспективада ол жақсы болды. Қазіргі төзімсіздік толқыны шарықтау шегіне жетіп қалғанын көрсететін белгілер бар. Мен сөйлесетін еркін ойлы адамдар бірнеше жыл бұрынғыға қарағанда сенімдірек көрінеді. Екінші жағынан, тіпті кейбір көшбасшылардың өздері жағдайдың тым шектен шығып кеткен-кетпегеніне күмәндана бастады. Ал жастар арасындағы бұқаралық мәдениет қазірдің өзінде алға жылжып кетті. Біз бар болғаны қарсы тұруды жалғастыруымыз керек, сонда бұл толқын сейіледі. Содан кейін біз ұтыста боламыз, өйткені бұл толқынды жеңіп қана қоймай, келесісіне қарсы тұрудың жаңа тактикасын да дамытқан боламыз.
Ескертпелер
[1] Немесе дәлірек айтсақ, Ньютонның өмірбаяндары, өйткені Уэстфолл екеуін жазған: Never at Rest атты көлемді нұсқасы және The Life of Isaac Newton атты қысқалау нұсқасы. Екеуі де тамаша. Қысқа нұсқасы тезірек оқылады, бірақ ұзақ нұсқасы қызықты әрі көбіне өте күлкілі мәліметтерге толы. Бұл үзінді екеуінде де бірдей.
[2] Тағы бір нәзік, бірақ дәл сондай бұлтартпас дәлел — х-изм туралы шағымдар ешқашан нақтыланбайды (qualified). Сіз ешқашан мәлімдеменің "мүмкін х-исттік" немесе "шамамен у-исттік" екенін естімейсіз. Егер х-изм туралы шағымдар шынымен де ақиқатқа қатысты болса, онда сіз "жалған" сөзінің алдында қаншалықты жиі көрсеңіз, "х-исттік" сөзінің алдында да "мүмкін" дегенді соншалықты жиі көрер едіңіз.
[3] Ережелер қатал болуы керек, бірақ олар тым ауыр болмауы тиіс. Сондықтан ең тиімді ережелер түрі — бұл доктриналық ұсақ-түйектер немесе жақтастар қолдануы тиіс нақты сөздер сияқты үстірт мәселелерге қатысты ережелер. Мұндай ережелерді өте күрделі етіп жасауға болады, бірақ олар айтарлықтай құрбандықты талап етпейтіндіктен, жаңадан қосылушыларды шошытпайды.
Ортодоксияның үстірт талаптары оны ізгіліктің арзан алмастырушысына айналдырады. Бұл өз кезегінде ортодоксияның жаман адамдар үшін соншалықты тартымды болуының бір себебі. Сіз сұмдық жаман адам болуыңыз мүмкін, бірақ ортодоксальды болсаңыз болғаны, сіз солай емес адамдардың бәрінен жақсысыз.
[4] Бәлкім, екеуі болған шығар. Біріншісі 2000 жылға қарай біршама бәсеңдеді, бірақ 2010 жылдары оның артынан екіншісі келді, бұған әлеуметтік желілер себеп болған шығар.
[5] Бақытымызға орай, бүгінде идеяларды тұншықтыруға тырысатындардың көпшілігі Ағартушылық қағидаларын әлі де сыйлайды, тым болмаса сырт көзге солай көрінуге тырысады. Олар идеялардың өзіне тыйым салмау керектігін біледі, сондықтан олар идеяларды "зиян" келтіретін нәрсе ретінде қайта көрсетуге мәжбүр болады, ал бұл тыйым салуға болатын нәрседей естіледі. Тіпті шектен шыққандары сөздің өзі зорлық-зомбылық, не болмаса үнсіздіктің өзі зорлық-зомбылық деп мәлімдеуге тырысады. Бірақ қаншалықты біртүрлі естілсе де, мұндай айла-амалдар жақсы белгі. Олар идеяларға тыйым салудың сылтауларын ойлап табуды қойған кезде — орта ғасырлық шіркеу сияқты: "Иә, біз идеяларға тыйым саламыз, міне, олардың тізімі" деген кезде ғана біздің шынымен де тығырыққа тірелгенімізді білеміз.
[6] Адамдар вакциналар соншалықты жақсы жұмыс істегендіктен ғана вакциналар туралы медициналық консенсусты елемеу мүмкіндігіне ие. Егер бізде мүлдем вакциналар болмаса, өлім деңгейі соншалықты жоғары болар еді, сондықтан қазіргі антивакцинаторлардың көбі оларды сұрап жалбарынар еді. Ал сөз бостандығына қатысты жағдай да осыған ұқсас. Тек Ағарту дәуірі құрған әлемде өмір сүріп жатқандықтан ғана қала маңындағы жастар идеяларға тыйым салу ойынын ойнай алады.
Осы эссенің алғашқы нұсқаларын оқығаны үшін Марк Андрессенге, Крис Бестке, Тревор Блэквеллге, Николас Кристакиске, Дэниел Гэклге, Джонатан Хайдтқа, Клэр Леманнға, Джессика Ливингстонға, Грег Лукьяноффқа, Роберт Морриске және Гарри Танға алғыс айтамын.