Тарих дауамында тиерлек теләһә ниндәй йәмғиәттең уңышы уның ҙур һәм дисциплиналы ойошмалар төҙөү һәләтенә тура пропорциональ булған. Масштаб эффектына таянғандар ғәҙәттә еңгән, тимәк, иң эре ойошмалар иң уңышлыһы һаналған.
Бөгөн хәлдәр шул тиклем үҙгәрҙе, быға хатта ышаныуы ла ауыр, ләкин бер нисә тиҫтә йыл элек кенә иң эре ойошмалар иң прогрессив ойошмалар булып тора ине. 1960 йылда колледжды тамамлаған амбициялы йәш кеше Ford, General Electric йәки NASA-ның ҙур, ялтырап торған офистарында эшләргә теләгән. Бәләкәй булыу — әһәмиәтһеҙ булыуҙы аңлатҡан. 1960 йылда бәләкәй ойошма тигәндә шәп стартап күҙ уңында тотолмай ине. Был Сид ағайҙың аяҡ кейеме магазины тигәнде аңлатҡан.
Мин 1970-се йылдарҙа үҫкән мәлдә «корпоратив баҫҡыс» идеяһы әле лә бик ныҡ тере ине. Стандарт план — яҡшы колледжға инеү, унан һуң ниндәйҙер ойошмаға эшкә алыныу һәм яйлап яуаплылыҡ арта барған вазифаларға күтәрелеүҙән ғибәрәт ине. Амбициялыраҡтар шул уҡ баҫҡыс буйлап тиҙерәк үрләргә генә өмөт иткән. [1]
Ләкин егерменсе быуат аҙағында нимәлер үҙгәрҙе. Масштаб эффекты эшләүсе берҙән-бер көс түгел икәнлеге асыҡланды. Бигерәк тә технологиялар өлкәһендә бәләкәй төркөмдәр бирә алған тиҙлектең артыуы ҙурлыҡтың өҫтөнлөктәрен баҫа башланы.
Кисәге көн 1970 йылда беҙ көткәндән бөтөнләй башҡаса булып сыҡты. Беҙ өмөт иткән көмбәҙле ҡалалар һәм осоусы автомобилдәр тормошҡа ашманы. Ләкин, бәхеткә күрә, белгеслегебеҙҙе һәм рангыбыҙҙы күрһәткән билдәле комбинезондар ҙа барлыҡҡа килмәне. Бер нисә гигант, ағас һымаҡ структуралы ойошмалар хакимлыҡ итеү урынына, хәҙерге киләсәк иҡтисады бәләкәйерәк, бойондороҡһоҙ берәмектәрҙең һығылмалы селтәренә оҡшай бара.
Был ҙур ойошмаларҙың эшләүҙән туҡтауы тураһында ғына түгел. Рим армияһы йәки Британияның Ост-Инд компанияһы кеүек данлыҡлы уңышлы ойошмаларҙың бөгөнгө шул уҡ ҙурлыҡтағы ойошмаларға ҡарағанда протокол һәм сәйәсәттән кәм яфаланғанлығына бер ниндәй ҙә дәлил юҡ. Ләкин улар яңы технологиялар асыу аша уйын ҡағиҙәләрен ҡапыл үҙгәртә алмаған дәғүәселәр менән ярышҡан. Хәҙер инде «ҙур һәм дисциплиналы ойошмалар еңә» тигән ҡағиҙәгә ошондай өҫтәмә индерергә кәрәклеге асыҡланды: «әкрен үҙгәрә торған уйындарҙа». Үҙгәрештәр етерлек тиҙлеккә еткәнгә тиклем быны бер кем белмәй ине.
Шулай ҙа ҙур ойошмалар хәҙер насарыраҡ эшләй башлаясаҡ, сөнки тарихта тәүге тапҡыр уларға иң яҡшы кадрҙар эләкмәй башланы. Хәҙер колледжды тамамлаусы амбициялы йәш белгес ҙур компанияла эшләргә теләмәй. Улар тиҙ арала ҙур ойошмаға әйләнеп килеүсе популяр стартапта эшләргә теләй. Әгәр улар ысынлап та амбициялы булһа, уны үҙҙәре асырға теләй. [2]
Был ҙур компаниялар юҡҡа сығасаҡ тигәнде аңлатмай. Стартаптар уңышҡа өлгәшәсәк тигән фекер ҙур компанияларҙың йәшәйәсәген фаразлай, сөнки уңышлы стартаптар йә үҙҙәре ҙур компанияға әйләнә, йәки улар тарафынан һатып алына. [3] Ләкин ҙур ойошмалар, моғайын, егерменсе быуаттың һуңғы сирегенә тиклем уйнаған төп ролен бер ҡасан да кире ҡайтара алмаясаҡ.
Шул тиклем оҙаҡ дауам иткән трендтың кайсандыр тамамланыуы ғәжәпләндерә. Берәй ҡағиҙәнең меңәр йыл буйы эшләп, һуңынан капма-ҡаршыға үҙгәреүе йыш буламы ни?
«Ҙурыраҡ булһа — яҡшыраҡ» тигән меңьеллыҡ дәүер беҙгә хәҙер иҫкергән, ләкин бик тәрән тамырланған күп кенә традициялар ҡалдырҙы. Был амбициялы кешеләрҙең улар иҫәбенә өҫтөнлөк яулай алыуын аңлата. Ҡайһы идеяларҙы ҡалдырырға, ә ҡайһыларын иҫәптән сығарырға ярағанын теүәл аңлау бик ҡиммәтле буласаҡ.
Ҡарарға кәрәкле урын — бәләкәйлектең таралыуы башланған төбәк: стартаптар донъяһы.
Амбициялы кешеләрҙең баҫҡыс буйлап үрләү урынына үҙ аҫтында баҫҡыс үҫтергән осраҡтары, айырыуса АҠШ-та, һәр саҡ булғыланы. Ләкин яңыраҡ ҡына ваҡытҡа тиклем был ғәҙәттән тыш юл ине һәм унан тик ситтә ҡалған аутсайдерҙар ғына бара торғайны. Ун туғыҙынсы быуаттың бөйөк сәнәғәтселәренең формаль белеме шул тиклем аҙ булыуы осраҡлы түгел. Аҙаҡ уларҙың компаниялары ни тиклем генә ҙур булмаһын, башта уларҙың барыһы ла асылда механиктар һәм кибетселәр ине. Был колледж белеме булған кеше, мөмкинлеге булһа, бер ҡасан да баҫмаясаҡ социаль аҙым ине. Технологик стартаптар, айырыуса Интернет-стартаптар барлыҡҡа килгәнгә тиклем, белемле кешеләрҙең үҙ бизнесын башлауы бик һирәк күренеш булды.
Silicon Valley-ҙың беренсе стартапы булған Fairchild Semiconductor компанияһын ойоштороу өсөн Shockley Semiconductor-ҙан киткән һигеҙ кеше башта хатта компания асырға ла ынтылмағайны. Улар бары тик үҙҙәрен төркөм булараҡ эшкә алырға әҙер компания эҙләне. Һуңынан уларҙың береһенең ата-әсәһе уларҙы бәләкәй инвестиция банкы менән таныштырҙы, ә тегеһе үҙ бизнестарын башлар өсөн аҡса табырға тәҡдим итте, һәм улар шулай эшләне лә. Ләкин компания асыу улар өсөн ят идея ине; улар был юлға осраҡлы ғына килеп инде. [4]
Хәҙер иһә программалаштыра белгән Стэнфорд йәки Беркли студентының һәр береһе тиерлек стартап асыу тураһында бер тапҡыр ғына булһа ла уйланғандыр тип фараз итәм. Көнсығыш яр буйы университеттары ла уларҙан күпкә ҡалышмай, ә Британия университеттары бер аҙ ғына артта бара. Был модель Стэнфорд һәм Берклиҙағы ҡараштарҙың аномалия түгел, ә төп күрһәткес булыуын фаразлай. Донъя ошо йүнәлештә бара.
Билдәһеҙ, Интернет-стартаптар донъя иҡтисадының бәләкәй генә өлөшө булып ҡала әле. Уларға нигеҙләнгән тренд шул тиклем ҡеүәтле була алырмы?
Мин шулай тип уйлайым. Был өлкәлә башҡарыла алған эш күләменә ниндәйҙер сик бар тип уйларға сәбәп юҡ. Фән кеүек үк, байлыҡ та фрактал рәүешендә киңәйә һымаҡ. Уатт уның өҫтөндә эшләй башлағанда быу энергияһы Британия иҡтисадының ваҡ ҡына бер киҫәге ине. Ләкин уның эше өҫтәмә эштәргә юл асты, һәм һөҙөмтәлә был ваҡ киҫәк үҙе башта өлөшө булған тотош иҡтисадтан да ҙурыраҡ нәмәгә әүерелде.
Шул уҡ хәл Интернет менән дә булыуы мөмкин. Әгәр Интернет-стартаптар амбициялы кешеләргә иң яҡшы мөмкинлектәр тәҡдим итһә, күп кенә амбициялы кешеләр уларҙы аса башлаясаҡ, һәм иҡтисадтың был өлөшө ғәҙәти фрактал ысул менән ныҡ ҙураясаҡ.
Хатта Интернет менән бәйле ҡушымталар донъя иҡтисадының ни бары ундан бер өлөшөн тәшкил итһә лә, был компонент ҡалғандар өсөн тон билдәләйәсәк. Хеҙмәт хаҡынан алып кейенеү стандарттарына тиклем бар нәмәлә лә иҡтисадтың иң динамик өлөшө һәр ваҡыт шулай итә. Был уның абруйы арҡаһында ғына түгел, ә иҡтисадтың иң динамик өлөшө нигеҙендә ятҡан принциптар ғәҙәттә ысынлап та эшләй торған принциптар булғанға күрә лә шулай.
Киләсәк өсөн иң отошло тренд — эшмәкәрлеге индивидуаль баһаланған бәләкәй, автономлы төркөмдәр селтәре кеүек күренә. Һәм иң әҙ ҡаршылыҡҡа эйә булған йәмғиәттәр еңеп сығасаҡ.
Тәүге сәнәғәт революцияһындағы кеүек, ҡайһы бер йәмғиәттәр быны башҡаларға ҡарағанда яҡшыраҡ үҙләштерәсәк. Англияла тыуғандан һуң бер быуын эсендә үк Сәнәғәт революцияһы континенталь Европаға һәм Төньяҡ Америкаға таралды. Ләкин ул һәр ергә таралманы. Эштең был яңы ысулы уға әҙер булған урындарҙа ғына тамырлана алды. Ул бары тик ныҡлы урта синыфы булған урындарға ғына тарала алды.
1960-сы йылдарҙа Кремний үҙәнендә башланған үҙгәрештәрҙең дә оҡшаш социаль компоненты бар. Бында ике яңы төр техника үҫтерелде: интеграль схемалар төҙөү техникаһы һәм яңы технологиялар булдырыу аша тиҙ үҫеү өсөн тәғәйенләнгән яңы типтағы компаниялар төҙөү техникаһы. Интеграль схемалар төҙөү техникаһы башҡа илдәргә тиҙ таралды. Ләкин стартаптар төҙөү техникаһы таралманы. Илле йыл үткәс тә, Silicon Valley-ҙа стартаптар һәр аҙымда, ә АҠШ-тың бер нисә башҡа ҡалаһында ябай күренеш булып торһа ла, донъяның күпселек өлөшөндә улар әле лә аномалия булып ҡала.
Стартаптарҙың Сәнәғәт революцияһы кеүек киң таралмауының бер сәбәбе — бәлки, төп сәбәбе лә — уларҙың социаль ҡоролошто ҡаҡшатыуында. Күп кенә социаль үҙгәрештәр килтерһә лә, Сәнәғәт революцияһы «ҙурыраҡ булһа — яҡшыраҡ» тигән принцип менән көрәшмәне. Киреһенсә: был икәү бер-береһенә бик яҡшы тура килде. Яңы сәнәғәт компаниялары хәрби хеҙмәт һәм дәүләт хеҙмәте кеүек булған эре ойошмаларҙың йолаларын үҙләштерҙе, һәм барлыҡҡа килгән гибрид яҡшы эшләне. «Сәнәғәт капитандары» «эшселәр армияһына» бойороҡтар бирҙе, һәм һәр кем нимә эшләргә тейеш икәнен белде.
Стартаптар социаль яҡтан дөйөм тәртипкә ҡаршыраҡ бара һымаҡ. Сауҙагәрҙәр синыфынан теләгәнсә талап йәшәгән хакимдар идара иткән йәмғиәттәрҙә индустриалләшеүҙең сәскә атыуы нисек ауыр булһа, иерархияны һәм тотороҡлолоҡто ҡәҙерләгән йәмғиәттәрҙә стартаптарҙың үҫешеүе лә шулай ауыр. Ләкин Сәнәғәт революцияһы башланған мәлдә был баҫҡысты үткән бер нисә ил бар ине инде. Был юлы иһә әҙер булған илдәр шул тиклем үк күп түгел һымаҡ.
Иҫкәрмәләр
[1] Был моделдең сәйер эҙемтәләренең береһе шул ине: күберәк аҡса эшләүҙең ғәҙәти юлы менеджер булыуҙан ғибәрәт булды. Был — стартаптар төҙәткән нәмәләрҙең береһе.
[2] Америка автомобиль компанияларының Япония компанияларына ҡарағанда насарыраҡ эшләүенең сәбәптәре күп, ләкин уларҙың береһе генә булһа ла өмөт өсөн сәбәп булып тора: Американы тамамлаусыларҙың танлау мөмкинлектәре күберәк.
[3] Компаниялар ҡасандыр хеҙмәткәрҙәр һанын арттырмайынса килем буйынса ҙурая алыр тип уйларға була, ләкин беҙ был трендта әле бик алыҫҡа китмәгәнбеҙ.
[4] Лекуйе, Кристоф, Making Silicon Valley, MIT Press, 2006.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Пол Бакхайтҡа, Джессика Ливингстонға һәм Роберт Моррисҡа рәхмәт белдерәм.